يتالييا پرەمەر-مينيسترٸ دجوردجا مەلونيدٸڭ 2025 جىلعى مامىرداعى قازاقستانعا رەسمي ساپارى سيمۆوليكالىق ەرٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان تاريحي وقيعاعا اينالدى. بۇل ساپار شەڭبەرٸندە تۇڭعىش رەت «ورتالىق ازييا – يتالييا» مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتٸ ٶتكٸزٸلٸپ, ورتالىق ازييا ايماعى مەن يتالييا اراسىنداعى جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ەرٸپتەستٸك فورماتى نەگٸزٸ قالاندى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋدٸ ورتالىق ازييانىڭ ارتىپ كەلە جاتقان گەوساياسي ماڭىزدىلىعىنىڭ ايقىن بەلگٸسٸ دەپ اتاپ ٶتتٸ.
شىنىندا دا, بۇعان دەيٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ دەڭگەيٸندە عانا ٶتٸپ كەلگەن ديالوگتىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلۋٸ – يتالييا مەن ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ جان-جاقتى سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋعا دەگەن ورتاق ۇمتىلىسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. دج.مەلوني – ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلدٸك سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ يتالييانىڭ تۇڭعىش ەيەل پرەمەر-مينيسترٸ, ەرٸ قازٸرگٸ ەۋروپاداعى ىقپالدى ساياساتكەرلەردٸڭ بٸرٸ. ونىڭ باستاماسىمەن شاقىرىلعان استانا سامميتٸ يتالييانىڭ ورتالىق ازيياعا ستراتەگييالىق قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىرعانىن كٶرسەتتٸ. بۇل ساپار مەن سامميت قازاقستان مەن يتالييا اراسىنداعى 30 جىلدىق ديپلوماتييالىق قاتىناستاردى جاڭا بەلەسكە شىعارىپ, ەكٸ ەلدٸڭ عانا ەمەس, بٷكٸل ٶڭٸردٸڭ مٷددەسٸنە ساي كەلەتٸن ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيدە دامىتۋعا جول اشتى.
ەنەرگەتيكا جەنە ٶنەركەسٸپ سالاسى
قازاقستان مەن يتالييا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ٶزەگٸ ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى ەرٸپتەستٸك بولىپ تابىلادى. يتالييا – قازاقستان مۇنايىنىڭ ٸرٸ ساتىپ الۋشىلارىنىڭ بٸرٸ, قازاقستاننىڭ جالپى ساۋدا سەرٸكتەستەرٸ اراسىندا ٷشٸنشٸ ورىن الادى جەنە ەۋروپالىق وداقتا بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. 2024 جىلى قازاقستان يتاليياعا 30 ملن توننادان استام مۇناي جەتكٸزدٸ, بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 27%-عا كٶپ; قاجەت جاعدايدا قازاقستان بۇل كٶلەمدٸ تاعى ارتتىرۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. يتالياندىق ENI كومپانيياسى ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي-گاز جوبالارىنا بۇرىننان اسا ٸرٸ ينۆەستور (قاراشىعاناق, قاشاعان كەن ورىندارىنىڭ كونسورتسيۋمى قۇرامىندا) جەنە سوڭعى جىلدارى بالامالى ەنەرگييا ٶندٸرٸسٸنە دە اتسالىسىپ كەلەدٸ. جالپى, سوڭعى جيىرما جىلدا يتالييا قازاقستان ەكونوميكاسىنا 7,6 ملرد اقش دوللارى كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييا قۇيعان, ەلدە يتالييالىق ENI, SDF Group, PetroValves, Maire Tecnimont, Ansaldo Energia, Ballestra تەرٸزدٸ ٸرٸ كومپانييالاردى قوسا ەسەپتەگەندە 270-تەن استام يتالييالىق كەسٸپورىن تابىستى جۇمىس ٸستەۋدە.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەكٸ ەلدٸڭ مۇناي-گاز, ٶنەركەسٸپ جەنە ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىعى ٶزارا تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەگەنٸن ايتىپ ٶتتٸ. مىسالى, قازاقستان زاۋىتتارىنىڭ بٸرٸندە يتالييالىق تەحنولوگييا بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى قۇراستىرىلادى, سونداي-اق يتالييالىق سەرٸكتەستەردٸڭ قاتىسۋىمەن كٷكٸرت قىشقىلى زاۋىتى مەن گاز ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل جوبالار يتالييالىق تەحنولوگييا مەن نوۋ-حاۋدى قازاقستاندا ٶندٸرٸستٸ وقشاۋلاۋ (لوكاليزاتسييالاۋ) ارقىلى بٸرلەسكەن ٶندٸرٸس ورىندارىن دامىتۋعا بولاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
مەلونيدٸڭ ساپارى اياسىندا ەنەرگەتيكا جەنە ٶنەركەسٸپ كووپەراتسيياسىن ودان ەرٸ كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجاتتار پاكەتٸ قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەل-اۋقات قورى «سامۇرىق-قازىنا» يتالييالىق Maire Tecnimont ينجەنەرلٸك كومپانيياسىمەن جەنە Ansaldo Energia ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار كومپانيياسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى. بۇل كەلٸسٸمدەر مۇناي-حيمييا, گاز ٶڭدەۋ جەنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالالارىندا بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا نەگٸز قالاماق.
سونداي-اق, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييانىڭ ستراتەگييالىق جاڭا باعىتى – سيرەك جەر مەتالدارىن يگەرۋ مەن مينەرالدىق شيكٸزاتتى بٸرلەسە ٶڭدەۋ مەسەلەسٸ تالقىلاندى. قازاقستان تارابى ورتالىق ازييادا سيرەك جەر ەلەمەنتتەرٸ كەن ورىندارىن زەرتتەيتٸن ٶڭٸرلٸك ورتالىق قۇرۋ باستاماسىن كٶتەرٸپ, يتالييالىق كومپانييالارعا وسى باعالى شيكٸزاتتى بٸرلەسٸپ بارلاپ-ٶندٸرۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي ۇسىنۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. پرەزيدەنت توقاەۆ بۇل رەتتە ىنتىماقتاستىقتىڭ فورمۋلاسى رەتٸندە «ستراتەگييالىق شيكٸزات ورنىنا – ينۆەستيتسييالار مەن تەحنولوگييالار» ۇستانىمىن اتادى. راسىندا, ساپار بارىسىندا ەكٸ ەل ٷكٸمەتتەرٸ اراسىندا كريتيكالىق مينەرالدى رەسۋرستار جەنە شيكٸزات سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەگە قول قويدى. مۇنداي قادام قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىنداعى سيرەك مەتالداردى يگەرۋدە يتالييالىق وزىق تەحنولوگييا مەن ينۆەستيتسييانى تارتۋعا, ال يتاليياعا جوعارى تەحنولوگييالىق ٶندٸرٸستەر ٷشٸن قاجەتتٸ شيكٸزات بازاسىنا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى. ەنەرگەتيكا سەكتورىندا دەستٷرلٸ مۇناي-گاز ىنتىماقتاستىعىمەن قاتار جاسىل ەنەرگەتيكاعا كٶشۋ باعىتىندا دا ەكٸ ەل ورتاق نيەت تانىتۋدا – «Central Asia – Italy» فورماتىنداعى بٸرلەسكەن دەكلاراتسييادا جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸ جەنە سۋتەگٸ ەنەرگەتيكاسى بويىنشا سەرٸكتەستٸكتٸ كٷشەيتۋ تۋرالى ارنايى ايتىلدى.
ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييا
يتالييا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ سانالادى. ەكٸجاقتى تاۋار اينالىمى سوڭعى جىلدارى قارقىندى ٶسٸپ, 2024 جىلى 20 ملرد اقش دوللارىنا جەتتٸ, بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 24%-عا ارتىق كٶرسەتكٸش. مۇنداي ٶسٸم نەگٸزٸنەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار ەكسپورتىنىڭ ارتۋى ەسەبٸنەن قامتاماسىز ەتٸلگەنٸمەن, تاراپتار ساۋدا قۇرىلىمىن ەرتاراپتاندىرۋعا مٷددەلٸ. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ يتالييامەن ساۋدا-ساتتىقتى تەك كٶمٸرسۋتەكتەر اياسىمەن شەكتەمەي, جاڭا ٶنٸم تٷرلەرٸمەن كەڭەيتۋ مٷمكٸندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان يتاليياعا قوسىمشا 1 ملرد دوللار كٶلەمٸندە 100-دەن استام تٷرلٸ تاۋار پوزيتسيياسى بويىنشا ەكسپورتتى ۇلعايتا الادى. قازاقستان ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن بٸرگە ەۋروپا نارىعىنا اگروٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸمدەر, سونىڭ ٸشٸندە ەكولوگييالىق تازا ورگانيكالىق ازىق-تٷلٸكتەر جەتكٸزۋدٸ كٶبەيتۋگە زور ەلەۋەتٸ بار ەكەنٸن ايتتى. مەسەلەن, قازاقستان جاقىن جىلدارى يتاليياعا ەت ٶنٸمدەرٸ, بالىق جەنە اكۆامەدەنيەت ٶنٸمدەرٸ, قۇرعاق سٷت جەنە ٶزگە دە دايىن ازىق-تٷلٸكتەر ەكسپورتىن ەسەلەي تٷسپەك. سونداي-اق دەستٷرلٸ استىق باعىتىندا دا مٷمكٸندٸك جوعارى – رەسمي استانا يتالييالىق نارىققا بيداي مەن ۇن جەتكٸزۋ كٶلەمٸن ارتتىرۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. بۇل باستامالار ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋدا بالانسىنىڭ نەعۇرلىم تەڭگەرٸمدٸ بولۋىنا جەنە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق قورجىنىنىڭ كەڭەيۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزبەك.
قازاقستان جاعىنان شيكٸزاتتىق ەمەس ٶنٸم ەكسپورتىن كٶبەيتۋگە ۇمتىلىس تانىتىلسا, يتالييا تاراپى ٶز ٶنٸمدەرٸنٸڭ قازاقستان مەن جالپى ورتالىق ازييا نارىعىنا قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرۋدە. يتالييا ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇرامىنداعى «كەسٸپورىندار جەنە Made in Italy» مينيسترلٸگٸ اتىنان قازاقستانمەن بٸرلەسكەن ٶندٸرٸستٸك جوبالاردى دامىتۋى – ەكٸجاقتى ساۋدانى تەك تاۋار اينالىمى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالار ارقىلى ٶرٸستەتۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ريم مەن استانا اراسىنداعى تٸكەلەي ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ باستاماسىن كٶتەرٸپ, الماتى قالاسىندا «يتالييا ساۋدا ٷيٸن» اشۋدى ۇسىنعان بولاتىن. مۇنداي ورتالىق «Made in Italy» برەندٸنٸڭ جوعارى ساپالى ٶنٸمدەرٸن قازاقستان نارىعىنا تٸكەلەي جەتكٸزٸپ, يتالييالىق تاۋارلار كٶرمەسٸن ۇيىمداستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەر ەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاندا يتالييالىق سەن يندۋستريياسى ٶنٸمدەرٸ, تۇرمىستىق تەحنيكا, فارماتسەۆتيكا جەنە قۇرىلىس ماتەريالدارى كەڭ تانىمال.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەرتاراپتانۋى اياسىندا يتالييالىق ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶڭدەلگەن ٶنٸمدەرٸ مەن تەحنولوگييالىق جابدىقتارىنا سۇرانىس ارتا تٷسەدٸ.
ينۆەستيتسييا تارتۋ سالاسى دا – ەكٸجاقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. يتالييا قازاقستانعا ينۆەستيتسييا سالۋشى ٸرٸ ون ەلدٸڭ قاتارىندا. مۇناي-گاز جەنە كەن-مەتاللۋرگييا جوبالارىنا قوماقتى قارجى قۇيۋدان بٶلەك, يتالييالىق بيزنەس ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ, قۇرىلىس, بانك ٸسٸ جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سەكتورلارىنا دا كاپيتال سالۋدا. مىسالى, قازاقستانداعى ماشينا جاساۋ, حيمييا ٶنەركەسٸبٸ مەن ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمى جوبالارىنا يتالييالىق كومپانييالاردىڭ ارالاسۋى ٶسٸپ كەلەدٸ. دج.مەلونيدٸڭ ساپارى كەزٸندە قول قويىلعان قۇجاتتار بۇل ٷردٸستٸ راستادى: ەكٸ ەل دامۋشى جوبالاردى بٸرلەسٸپ قارجىلاندىرۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋدە. اتاپ ايتقاندا, قازاقستاننىڭ «بەيتەرەك» حولدينگٸنٸڭ ەنشٸلەسٸ – دامۋ بانكٸ مەن يتالييانىڭ Cassa Depositi e Prestiti بانكٸ جەنە SACE ەكسپورتتىق كرەديت اگەنتتٸگٸ اراسىندا ىنتىماقتاستىق جٶنٸندە كەلٸسٸم جاسالدى. سونىمەن بٸرگە «سامۇرىق-ەنەرگو» كومپانيياسى دا SACE اگەنتتٸگٸمەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸك مەموراندۋمىنا قول قويدى – بۇل ەنەرگەتيكا جەنە ينفراقۇرىلىم جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ٷشٸن يتالييالىق تاراپتىڭ كەپٸلدٸك بەرۋٸن قاراستىرادى. ينۆەستيتسييالار اعىنىن قولداۋ ماقساتىندا «Kazakh Invest» ۇلتتىق كومپانيياسى يتالييانىڭ ساۋدا اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلدٸ. وسى قادامداردىڭ بارلىعى قازاقستاندا يتالييالىق ينۆەستورلار ٷشٸن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ەرٸ ٸرٸ جوبالارعا كاپيتال تارتۋ مٸندەتٸنە ساي كەلەدٸ.
كٶلٸك جەنە لوگيستيكا – ورتا دەلٸز
ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى, نەمەسە ورتا دەلٸز, قازاقستان مەن يتالييا ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاڭا گەوەكونوميكالىق ٶزەگٸنە اينالۋدا. بۇل قىتايدان ورتالىق ازييا ارقىلى كاسپيي تەڭٸزٸ مەن كاۆكازدى كەسٸپ ٶتٸپ, ەۋروپاعا باراتىن بالاما باعىت بٷگٸندە ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە. استانا سامميتٸندە تاراپتار ترانسقۇرلىقتىق بايلانىستاردى نىعايتۋ مەسەلەسٸن باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تالقىلادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەجەلگٸ جٸبەك جولىن جاڭعىرتاتىن بۇل كٶپٸر ارقىلى 2022-2023 جىلدارى جٷك تاسىمالى كٷرت ٶسكەن: ٶتكەن جىلى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن ٶتكەن كونتەينەرلٸك جٷك كٶلەمٸ 62%-عا ارتىپ, 4,5 ملن تونناعا جەتكەن. ەندٸ الداعى ٷش جىلدا وسى كٶرسەتكٸشتٸ كەمٸندە ەكٸ ەسە ۇلعايتۋ مەجەسٸ قويىلىپ وتىر.
ورتا دەلٸزدٸ دامىتۋدىڭ ەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي تيٸمدٸلٸگٸ ايقىن.
بٸرٸنشٸدەن, ول ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە ٶز تاۋارلارىن رەسەيگە تەۋەلدٸ ەمەس جولمەن ەلەمدٸك نارىقتارعا شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەۋروپا ٷشٸن دە ازيياعا بالاما قاتىناس قۇرۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى جوبا. ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى ەو مەملەكەتتەرٸ ورتالىق ازييا باعىتىنداعى تاسىمال مارشرۋتىنا قىزىعۋشىلىق تانىتا باستاعانى بەلگٸلٸ. مٸنە, وسىنداي جاعدايدا يتالييا ورتا دەلٸزگە early adopter رەتٸندە نازار اۋدارۋدا. دج.مەلونيدٸڭ ايتۋىنشا, يتالييا ورتالىق ازييامەن قاتىناستا تاسىمال مارشرۋتتارىنىڭ ەرتٷرلٸلٸگٸنە مەن بەرەدٸ جەنە ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ كٶلٸك ەلەۋەتٸن پايدالانۋعا مٷددەلٸ.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان بٸرلەسكەن دەكلاراتسييادا ورتا دەلٸزدٸ دامىتۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلدٸ. تاراپتار ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىنىڭ تيٸمدٸ مۋلتيمودالدى دەلٸز رەتٸندەگٸ ەلەۋەتٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەر جۇمساۋعا ۋاعدالاستى. قازاقستان, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تٷرٸكمەنستان جەنە تەجٸكستان باسشىلارى يتالييا ٷكٸمەتٸنٸڭ وسى مارشرۋتتى جەتٸلدٸرۋگە ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە تەحنولوگييالىق قولداۋ كٶرسەتۋ نيەتٸن قۇپتادى. دەكلاراتسييادا يتالييالىق تەمٸرجول جەنە لوگيستيكا كومپانييالارىن ورتالىق ازيياداعى كٶلٸك-ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قاتىستىرۋدى كٶتەرمەلەۋ كٶزدەلگەن. بۇل يتالييانىڭ ٶز تەجٸريبەسٸ مەن تەحنولوگيياسىن ۇسىنىپ, ٶڭٸردەگٸ ٸرٸ كٶلٸك حابتارى مەن تەرمينالداردىڭ دامۋىنا ٷلەس قوساتىنىن اڭعارتادى. مىسالى, يتالييانىڭ مەملەكەتتٸك تەمٸرجول وپەراتورى نەمەسە پورتتىق باسقارۋشىلارى بولاشاقتا كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى تاسىمال تٸزبەگٸن جەتٸلدٸرۋ ٸسٸنە اتسالىسۋى مٷمكٸن. جولداۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى تۇسى – تاراپتاردىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ Global Gateway باعدارلاماسى شەڭبەرٸندەگٸ مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانۋعا دايىن ەكەندٸگٸ. Global Gateway – ەو-نىڭ ورتا دەلٸز سەكٸلدٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان باستاماسى. يتالييا – بۇل ستراتەگييانىڭ بەلسەندٸ قولداۋشىلارىنىڭ بٸرٸ. دەمەك, الداعى جىلدارى ورتا دەلٸز بويىندا تەمٸرجول جەلٸلەرٸن جاڭعىرتۋ, تەڭٸز پورتتارىن كەڭەيتۋ, شەكارالىق ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸن تسيفرلاندىرۋ سيياقتى شارالار حالىقارالىق قولداۋعا يە بولۋى ىقتيمال. مۇنىڭ بارلىعى ورتالىق ازييانى ەۋروپاعا جاقىنداتىپ, قازاقستاندى قۇرلىقارالىق ساۋدا حابى رەتٸندەگٸ رٶلٸن كٷشەيتەدٸ.
گەوساياسات جەنە ايماقتىق سەرٸكتەستٸك
استانا سامميتٸنٸڭ ەڭ باستى نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – بٸرلەسكەن دەكلاراتسييانىڭ قابىلدانۋى بولدى. ورتالىق ازييانىڭ بەس مەملەكەتٸ مەن يتالييا قول قويعان بۇل كٶلەمدٸ قۇجات ساياسي, قاۋٸپسٸزدٸك, ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىق سالالاردى قامتيتىن ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندٸ كٷن تەرتٸبٸن بەكٸتتٸ. بۇل – يتالييا مەن ورتالىق ازييانىڭ ٶزارا ەرٸپتەستٸگٸن جٷيەلٸ ديالوگتىق پلاتفورما ارقىلى ينستيتۋتتاندىرۋ جولىنداعى العاشقى قادام. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, «ورتالىق ازييا + يتالييا» سامميتٸن تۇراقتى نەگٸزدە ٶتكٸزۋدٸ كٶزدەۋ جەنە دەكلاراتسييادا ورتاق مەحانيزمدەردٸ ايقىنداۋ – ٶڭٸر مەن اپەننين تٷبەگٸنٸڭ بايلانىسىن جاڭا ستراتەگييالىق دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ.
قۇجاتتىڭ ساياسي بٶلٸگٸندە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىق مەسەلەلەرٸنە ايرىقشا نازار اۋدارىلگٷدى. تاراپتار حالىقارالىق قۇقىقتىڭ قاعيداتتارىن, ەڭ الدىمەن بۇۇ جارعىسىندا بەكٸتٸلگەن مەملەكەتتەردٸڭ ەگەمەندٸك تەڭدٸگٸ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ, كٷش قولدانباۋ جەنە جانجالداردى بەيبٸت جولمەن شەشۋ ۇستانىمدارىن بەرٸك ۇستاناتىنىن راستادى. ەلەمدەگٸ بارلىق قاقتىعىستار ەدٸل جەنە ۇزاقمەرزٸمدٸ بەيبٸت شەشٸم تابۋعا تيٸس دەپ مەلٸمدەپ, جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸككە قولداۋ بٸلدٸردٸ. يتالييا ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶزارا ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋ تالپىنىسىن قۇپتايتىنىن بٸلدٸرٸپ, ٶڭٸرلٸك كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەر فورماتىنىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ٶڭٸرٸشٸلٸك ٷيلەسٸمدٸلٸك ورتا ازييادا كٶپجاقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتىپ, بەيبٸتشٸلٸكپەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, قازٸرگٸ زامانعى سىن-قاتەرلەرگە بٸرلەسە تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن قاجەت ەكەنٸ اتاپ كٶرسەتٸلدٸ.
دەكلاراتسييا قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى سەرٸكتەستٸكتٸ پراكتيكالىق شارالارمەن تولىقتىرۋدى كٶزدەيدٸ. تاراپتار تەرروريزمگە, ەكسترەميزمگە جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى كٷرەستە كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, تۇراقتى كونسۋلتاتسييالار ٶتكٸزۋگە كەلٸستٸ. ەسٸرتكٸ زاتتاردىڭ, قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جەنە ادام ترافيگٸنە توسقاۋىل قويۋ, كيبەرقاۋٸپتەر مەن زاڭسىز كٶشٸ-قون اعىنىن رەتتەۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا اقپارات الماسىپ, بٸرلەسكەن دايىندىق شارالارىن جٷرگٸزۋ جوسپارلانۋدا. وسى ماقساتتا يتالييالىق جەنە ورتالىقازييالىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىندا تۇراقتى ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزۋ, مامانداردى وقىتۋ جەنە تەجٸريبە بٶلٸسۋ تەتٸكتەرٸن جولعا قويۋ كٶزدەلٸپ وتىر. سونىمەن بٸرگە, يتالييا مەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ قورعانىس جەنە قاۋٸپسٸزدٸك قۇرىلىمدارى اراسىنداعى ديالوگتى دا كەڭەيتپەك. مۇنىڭ اياسىندا ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ, راديكالداندىرۋعا قارسى ەرەكەت ەتۋ بويىنشا بٸرلەسكەن باعدارلامالار ٸسكە اسپاق. قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸندەگٸ مۇنداي ٷيلەسٸم ورتالىق ازييانىڭ تۇراقتىلىعى مەن سىرتقى شەكارالارىنىڭ قورعالۋىنا وڭ ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەكلاراتسييانىڭ قوماقتى بٶلٸگٸن قامتىدى. تاراپتار سوڭعى جىلدارى يتالييا مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن قۇپتاپ, ونى ودان ەرٸ كەڭەيتۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن راستادى. ەكٸ تاراپ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋ, ٶزارا ينۆەستيتسييالاردى ىنتالاندىرۋ باعىتتارىن ايقىندادى. تابيعي رەسۋرستاردى بٸرلەسٸپ يگەرۋ, شيكٸزاتتىق ەمەس ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ, ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسييا قۇرۋدا يتالييانىڭ تەحنولوگييالىق ەلەۋەتٸ ورتالىقازييالىق ەلدەردٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸمەن ۇشتاساتىنى اتاپ ٶتٸلدٸ. اتاپ ايتقاندا, ەنەرگەتيكا, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸمەن كٷرەس, كريتيكالىق مينەرالدى شيكٸزات, اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك بايلانىسى جەنە سىني ينفراقۇرىلىم سالالارىندا بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ كەلٸسٸلدٸ. بۇل جوبالاردى قارجىلاندىرۋدا ەۋروپالىق وداقتىڭ «Global Gateway» باعدارلاماسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ پايدالانىلاتىنى ايتىلدى. ياعني, ەۋروپالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن دامۋ بانكتەرٸن تارتا وتىرىپ, ورتالىق ازييادا جاسىل ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا جەنە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم باعىتتارىنداعى ينۆەستيتسييالىق جوبالارعا قولداۋ كٶرسەتٸلمەك.
ەكولوگييا جەنە كليمات ٶزگەرٸستەرٸنە بەيٸمدەلۋ مەسەلەلەرٸ دە قۇجاتتاعى باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولدى. ٶڭٸرلٸك قاۋٸپ-قاتەرلەر رەتٸندە ارال تەڭٸزٸنٸڭ تارتىلۋى, مۇزدىقتاردىڭ ەرٸپ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى اتالدى. بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن تاراپتار سۋدى ٷنەمدەۋ جەنە تيٸمدٸ پايدالانۋ تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ بويىنشا جوعارى دەڭگەيلٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ باستامالاردى قۇپتادى. ارال اپاتىنا قارسى كٷرەستە يتالييانىڭ اتسالىسىپ جٷرگەنٸ ەرەكشە اتالىپ, وسى ٶڭٸردەگٸ پيلوتتىق ەكولوگييالىق جوبالارعا ريم تاراپىنان قولداۋ جالعاسا بەرەتٸنٸ ايتىلدى. مىسالى, قازاقستاندىق تاراپ جاقىندا ارال تەڭٸزٸنٸڭ قۇرعاعان تابانىنداعى كليماتتىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا سەكسەۋٸل ەگۋ, وازيستەر قۇرۋ سەكٸلدٸ جوبالارعا يتالييالىق مامانداردى تارتۋدى ۇسىندى. بۇعان قوسا, تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ سەردار بەردٸمۇحامەدوۆ سامميتتە اشحابادتا بۇۇ اياسىندا ٶڭٸرلٸك كليماتتىق تەحنولوگييالار ورتالىعىن اشۋدى ۇسىندى – بۇل باستاما دا دەكلاراتسييا مازمۇنىمەن ٷندەس, ٶيتكەنٸ كليمات پروبلەمالارىن شەشۋدە جاڭا تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ مەن يننوۆاتسييالار كلاستەرٸن قۇرۋ قاجەتتٸگٸ اتاپ ٶتٸلگەن.
ەنەرگەتيكانىڭ جاڭا دەۋٸرٸ – بالامالى جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ بويىنشا دا تاراپتار ورتاق پەيٸل تانىتتى. دەكلاراتسييادا ورتالىق ازييانىڭ كٷن, جەل, سۋ ەنەرگيياسى جەنە سۋتەگٸ ٶندٸرٸسٸ بويىنشا وراسان زور ەلەۋەتٸ بارى ايتىلىپ, ونى جٷزەگە اسىرۋعا يتالييانىڭ تەحنولوگييالىق كٶمەگٸ ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنى كٶرسەتٸلدٸ. شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكاعا تارتۋ ٷشٸن قولايلى قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرۋ, «جاسىل» جوبالاردى مەملەكەت تاراپىنان كٶتەرمەلەۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلدٸ. قازاقستان مەن يتالييا ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋ جولىندا سەرٸكتەستٸكتٸ كٷشەيتپەك: بۇل ورايدا يتالييالىق Eni كومپانيياسىنىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا جوبالارىنا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, جاسىل سۋتەگٸ ٶندٸرۋ بويىنشا بٸرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. يتاليان تارابى تەحنولوگييالىق يننوۆاتسييالارىمەن بٶلٸسۋ ارقىلى ورتالىق ازييانىڭ ەنەرگييا سەكتورىن جاڭعىرتۋعا اتسالىساتىنىن مەلٸمدەدٸ. مىسالى, قۋات تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىراتىن وزىق جابدىقتار مەن اقىلدى جەلٸلەر (smart grid) ەنگٸزۋ باعىتىندا يتالييا تەجٸريبەسٸ كەدەگە اسپاق.
گۋمانيتارلىق جەنە مەدەني بايلانىستاردى نىعايتۋ دەكلاراتسييانىڭ جەنە جالپى سامميتتٸڭ ماڭىزدى مازمۇندىق بٶلٸگٸن قۇرادى. تاراپتار حالىقتار اراسىنداعى تٸكەلەي قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ, بٸلٸم جەنە مەدەنيەت الماسۋلارىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۋاعدالاستى. اتاپ ايتقاندا, اكادەمييالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ – ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى اراسىندا كونسورتسيۋمدار قۇرۋ, بٸرلەسكەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ ٶزارا تاعىلىمدامالارىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. پرەزيدەنت توقاەۆ عىلىم مەن تەحنيكالىق بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى سەرٸكتەستٸككە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن يتالييانىڭ وزىق اگروتەحنولوگييا, بيوينجەنەرييا, تۇراقتى ەگٸنشٸلٸك جەنە مال شارۋاشىلىعى تەجٸريبەسٸ زور قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىندىعىن اتاپ ٶتتٸ. وسى سالالاردا بٸرلەسكەن عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى كونسورتسيۋم ارقىلى جاڭا تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸنە جول اشۋ باستاماسى ۇسىنىلدى. سونىمەن بٸرگە تسيفرلىق تەحنولوگييالار, تەلەكوممۋنيكاتسييا جەنە سمارت-قالالار دامۋىندا يتالييانىڭ يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەرٸ ايماققا پايدالى بولماق. مەسەلەن, سامميت اياسىندا تاراپتار تسيفرلاندىرۋ جەنە ستارتاپ ەكوجٷيەلەرٸن دامىتۋ بويىنشا جاستار اراسىندا حاكاتوندار مەن كونكۋرستار ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلادى.
بٸلٸم, مەدەنيەت, ەكولوگييا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تا جاڭا سەرپٸن الماق. تاراپتار مەدەني الماسۋلاردى جٷيەلەۋگە, ٶنەر مەن سپورت سالاسىنداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە كەلٸستٸ. ەكٸ ەل پارلامەنتتەرٸ جەنە ايماقتارى اراسىندا تٸكەلەي بايلانىستاردى ورناتۋ دا گۋمانيتارلىق ەرٸپتەستٸكتٸ ينستيتۋتسيوناليزاتسييالاۋدىڭ بٸر جولى رەتٸندە قاراستىرىلۋدا. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ يتالييامەن پارلامەنتارالىق ىنتىماقتىستىق تەتٸكتەرٸن نىعايتۋ باستاماسىن كٶتەرٸپ, زاڭناما تەجٸريبەسٸ جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق جوبالار بويىنشا بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋگە دايىن ەكەنٸن بٸلدٸردٸ. يتاليان تارابى دا قازاقستانمەن بٸلٸم جەنە مەدەنيەت سالاسىنداعى الماسۋلاردى كەڭەيتۋگە مٷددەلٸ. بٷگٸندە كٶپتەگەن قازاقستاندىق جاستار يتالييانىڭ ٶنەر اكادەمييالارىندا, كونسەرۆاتورييالارىندا بٸلٸم الۋدا, ەكٸ ەلدٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ەرٸپتەستٸك بايلانىستار قالىپتاسقان. الداعى ۋاقىتتا ستۋدەنتتٸك ۇتقىرلىق باعدارلامالارىنىڭ سانىن كٶبەيتۋ, بٸرلەسكەن بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن ٸسكە قوسۋ جوسپارى بار. دەكلاراتسيياعا سەيكەس, تاراپتار جاستار الماسۋىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە كەلٸسٸپ وتىر – ورتالىق ازييا مەن يتالييا جاستارى ٷشٸن ورتاق فورۋمدار, جازعى مەكتەپتەر ۇيىمداستىرۋ جەنە ۆولونتەرلٸك جوبالارعا قاتىسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ قاراستىرىلماق. بۇل قادامدار جاس بۋىننىڭ بٸرٸن-بٸرٸ جاقىن تانۋىنا, مەدەنيەتارالىق تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ارتۋىنا جول اشادى.
مەدەني مۇرا جەنە تۋريزم باعىتىندا دا ىنتىماقتاستىق ەلەۋەتٸ جوعارى. يتالييا يۋنەسكو اياسىندا قازاقستاننىڭ مەدەني ەسكەرتكٸشتەرٸن قورعاۋ ٸسٸندە قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ, قازاقستاندىق ماماندارعا رەستاۆراتسييا بويىنشا تەجٸريبە بٶلٸسۋدە. بولاشاقتا يتالييا مەن ورتالىق ازييا اراسىندا ورتاق تاريحي جٸبەك جولى مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا تۋريستٸك مارشرۋتتار قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸ ايتىلۋدا. ەكولوگييالىق تۋريزم, ەسٸرەسە الپٸ مەن تيان-شان اراسىنداعى تەجٸريبە الماسۋ, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى باسقارۋ ٸسٸندە ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جوسپارى دا بار. جالپى, سامميت نەتيجەسٸندە قابىلدانعان كەلٸسٸمدەر عىلىم, مەدەنيەت جەنە ەكولوگييا توعىسقان كەشەندٸ باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرۋعا جول اشپاق. مىسالى, سۋ رەسۋرستارىن كەشەندٸ پايدالانۋ بويىنشا 2026 جىلى ارنايى دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتكٸزۋ, ەنەرگييانىڭ تۇراقتى ٶندٸرٸسٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ جٶنٸندە 2027 جىلى كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار قۇپتالدى. مۇنداي شارالار عىلىمي ساراپتامامەن بٶلٸسۋگە, يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەردٸ بٸرلەسە ٸزدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قورىتىندى
يتالييا پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ بۇل ساپارى جەنە استانادا ٶتكەن بٸرٸنشٸ «ورتالىق ازييا – يتالييا» سامميتٸ قازاقستان-يتالييا ەرٸپتەستٸگٸن جاڭا بەلەسكە شىعاردى. كەلٸسسٶزدەر نەتيجەسٸندە قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتار مەن قول قويىلعان قۇجاتتار ەكٸجاقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدى ساپالى تۇرعىدا تەرەڭدەتٸپ قانا قويماي, ونى ٶڭٸرلٸك كٶپجاقتى فورماتتا ٶربٸتۋگە نەگٸز قالادى. بۇعان دەيٸن قازاقستان مەن يتالييا نەگٸزٸنەن ەكٸجاقتى جەلٸدە ىنتىماقتاسىپ كەلسە, ەندٸ العاش رەت بٷكٸل ورتالىق ازييا اۋقىمىندا ينستيتۋتسيونالدىق ديالوگ ورنادى. بۇل فورماتتى تۇراقتى ەتۋ تۋرالى شەشٸم حالىقارالىق قاتىناستار ارحيتەكتۋراسىندا جاڭا ٶلشەم اشادى – ورتالىق ازييا ەلدەرٸ مەن ەۋروپانىڭ جەتەكشٸ مەملەكەتتەرٸ بٸرٸگٸپ تالقىلايتىن الاڭداردىڭ كەڭەيگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ەرينە, استانا سامميتٸ بٸردەن بارلىق مەسەلەنٸ شەشٸپ بەرگەن جوق; الايدا ونىڭ قورىتىندىسى ٶتە مازمۇندى بولدى. ەنەرگەتيكادان باستاپ بٸلٸم-مەدەنيەتكە دەيٸنگٸ سان-سالالى باعىتتاردى قامتىعان كەلٸسٸمدەر تاراپتاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق مٷددەلەرٸنٸڭ توعىسقان تۇسىن اڭعارتتى. قازاقستان مەن يتالييا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەندٸ «ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك» دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلٸپ, ونىڭ ناقتى مازمۇنى ينۆەستيتسييالىق جوبالار, تەحنولوگييا الماسۋ, ساياسي ديالوگ جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار ارقىلى بايي تٷستٸ. ەڭ باستىسى – ٶزارا سەنٸم مەن تٷسٸنٸستٸك نىعايدى. بۇل جٶنٸندە ق.توقاەۆ: «قازاقستان مەن يتالييا حالىقارالىق ارەنادا ەرقاشان سەنٸمدٸ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستەر بولىپ قالا بەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن» دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ورتالىق ازييا مەن يتالييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جٷيەلٸ تٷردە جالعاستىرۋ ٷشٸن ناقتى قادامدار بەلگٸلەنگەن. كەلەسٸ سامميتتٸ 2027 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ٶتكٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر, ال 2026 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە يتالييادا سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ كەزەكتٸ كونفەرەنتسيياسى شاقىرىلاتىن بولدى. بۇل كەزدەسۋلەر اراداعى ديالوگتى ٷزبەي, قابىلدانعان مٸندەتتەمەلەردٸڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. دج.مەلونيدٸڭ ٶزٸ استاناعا ساپارىن «جاي پروتوكولدىق رەسٸم ەمەس, ناقتى مازمۇنعا تولى كەلٸسسٶز» دەپ سيپاتتادى. راسىندا دا, 4 ملرد ەۋروعا جۋىق كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كٶكجيەكتەرٸ اشىلعان بۇل تاريحي ساپار قوس تاراپتىڭ دا گەوساياسي جەنە ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸنە جاۋاپ بەرەدٸ.
قازاقستان مەن يتالييانىڭ ەرٸپتەستٸگٸ وسىلايشا جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. گەوگرافييالىق تۇرعىدا بٸر-بٸرٸنەن الىستا ورنالاسسا دا, ورتاق ماقسات-مٷددە ەكٸ ەلدٸ جاقىنداستىرىپ وتىر – ول ماقسات ەكونوميكالىق ٶرلەۋ, ٶڭٸرلٸك تۇراقتىلىق جەنە حالىقتارىنىڭ يگٸلٸگٸ. ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن يتالييا سەنٸمدٸ سەرٸكتەسكە, ەۋروپاعا اشىلعان تاعى بٸر قاقپاعا اينالۋدا. ال يتالييا ٷشٸن ورتالىق ازييا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر مەكەنٸ, ەنەرگييا مەن رەسۋرستاردىڭ بالاما كٶزٸ, سونداي-اق شىعىسقا جول اشاتىن ستراتەگييالىق ٶتكەل ٸسپەتتٸ. استانا سامميتٸ بۇل ٶزارا بايلانىستى رەسمي تٷردە بەكٸتٸپ, ونىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ بولاشاعىن ايقىنداپ بەردٸ. ەندٸ وسى كەلٸسٸلگەن باستامالاردى ٸسكە اسىرۋ عانا قالدى. ەگەر ۋاعدالاستىقتار تولىعىمەن جٷزەگە اسسا, الداعى جىلداردا قازاقستان-يتالييا قاتىناستارى جەنە تۇتاس ورتالىق ازييا مەن ەۋروپا ىنتىماقتاستىعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە ٶركەندەي تٷسپەك. بۇل ساپار تاعىلىمى – گەوگرافييالىق الشاقتىقتى ستراتەگييالىق سەنٸم مەن ٶزارا تيٸمدٸ ٸس-قيمىل ارقىلى جاقىنداتۋعا بولاتىنىن دەلەلدەۋٸندە دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
