Qazaqstan men Ózbekstan sońǵy jyldary Ortalyq Aziiadaǵy ózara yqpaldastyqtyń jańa deńgeiine kóterildi. Kópdeńgeili diplomatiialyq bailanystar, ekonomikalyq integratsiia jáne qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq eki eldiń syrtqy saiasi baǵytyn aiqyndaýda mańyzdy ról atqarýda.
Ózbekstandyq sarapshy, saiasi ǵalym, filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty, G.V. Plehanov atyndaǵy REÝ Tashkent filialynyń dotsenti Ravshan Nazarov ekijaqty qarym-qatynastardyń damý dinamikasy, prezidentter Toqaev pen Mirziioevtiń ortaq kózqarastary jáne Astana men Tashkenttiń strategiialyq tandem qalyptastyrý perspektivasy jóninde oiyn bólisti.
Búginde Qazaqstan men Ózbekstan kóptegen halyqaralyq jáne óńirlik uiymdar aiasynda ózarayntymaqtasyp keledi. Mundaikópdeńgeili yntymaqtastyq eki eldiń syrtqy saiasatyna qalai áser etedi? Eki el prezdentihalyqaralyq arenada qandai uqsas tásilderdi alǵa jyljytyp otyr?
Qazaqstan men Ózbekstan – Ortalyq Aziiadaǵy eki jetekshi aktor, olardyń halyqaralyq jáne óńirlik uiymdar arasyndaǵybelsendi yntymaqtastyǵy jai formaldylyqtan alys. Bul kópqyrly seriktestik eki eldiń syrtqy saiasi baǵytyn qalyptastyrýda jáne olardyń álemdik arenadaǵy ustanymdaryn nyǵaitýda mańyzdy faktorǵa ainalyp otyr.
Kópdeńgeili yntymaqtastyq syrtqy saiasatqa qalai áser etedi?
Birinshiden, Qazaqstan men Ózbekstan ortaq halyqaralyq jáne óńirlik uiymdar quramynda bolýy olardyń halyqaralyq arenadaǵy yqpalyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Mańyzdy máseleler boiynsha birlesken ustanym bildirý eki memlekettiń halyqaralyq qurylymdar aldyndaǵy bedelin arttyra túsedi.
Ekinshiden, seriktestik syrtqy bailanystardy ártaraptandyrýǵa yqpal etedi. ShYU, TMD, UQShU,sondai-aq BUU, EQYU jáne basqa da alańdarmen birlesken jumysjúrgizý arqyly eki memleket jańa ekonomikalyq, saiasi jáne mádeni damý jolynda jańa múmkindiktergejol ashady.
Úshinshiden, Túrki memleketteri uiymy siiaqty óńirlik birlestikter sheńberinde yntymaqtastyq aimaqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaitady. Bul terrorizm, ekstremizm, esirtki saýdasyna qarsy kúres siiaqty ortaq qaýipterdi birge sheshýge jaǵdai jasaidy. Sonymen qatar, sý jáne energetikalyq resýrstardy tiimdibasqarýǵa múmkindik beredi.
Tórtinshiden, zańnamalardy jáne standarttardy úndestirý eki el arasyndaǵy saýda, investitsiia jáne adamdar qozǵalysyn jeńildetedi.
Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev pen Shavkat Miromonuly Mirziioevtiń halyqaralyq saiasattaǵy uqsas ustanymdary:
* Kópvektorly jáne pragmatikalyq saiasat. Eki el de álemdik derjavalarmen teńgerimdi qarym-qatynas ornatýǵa, ulttyq múddeni qorǵaýǵa baǵyttalǵan pragmatikalyq baǵytty ustanady.
* Óńirlik integratsiia jáne yntymaqtastyq. Ortalyq Aziia elderiniń arasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý – eki liderdiń ortaq maqsaty. Kólik-logistika infraqurylymyn damytý, saýda kedergilerin azaitý – basty basymdyqtar.
* Qaqtyǵystardy diplomatiialyq jolmen sheshý. Qazaqstan men Ózbekstan kez kelgen daǵdarysty beibit jolmen retteýdi qoldaidy.
* Ekonomikalyq diplomatiia. Investitsiia tartý, saýda bailanystaryn keńeitý jáne bizneske qolaily orta qurý – mańyzdy baǵyt.
* Ortalyq Aziianyń rólin arttyrý. Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev pen Shavkat Miromonuly Mirziioev aimaqty álem aldynda birtutas, perspektivaly seriktes retindetanytýda belsendi.
Ózbekstan dástúrli túrde Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy negizgi seriktesi sanalady. Sońǵy jyldary ekijaqty qarym-qatynastardyń dinamikasy qalai ózgerdi jáne olardyń nyǵaiýyna qandai faktorlar áser etti?
Ózbekstan men Qazaqstan – aimaqtaǵy ózara bailanystyń tarihi jáne strategiialyq ózegin quraityn memleketter. Sońǵy jyldary ekijaqty qatynastar túbegeili ózgerip, jańa deńgeige kóterildi.
Buryn bailanystar «konstrýktivti kórshilik» sipatynda bolǵan. Keibir máseleler tolyq sheshilmei, shielenister de bolǵan edi. Alaida Ózbekstanda jańa basshylyq kelgennen keiin naqty serpilis baiqaldy.
Negizgi ózgerister:
•Shekara jáne vizalyq rejim jeńildetildi, reister sany artty, adamdar men taýar qozǵalysy jandandy.
•Pragmatikalyq tásil nyǵaiyp, naqty nátijege baǵyttalǵan yntymaqtastyq qalyptasty.
•Senimge negizdelgen dialog qalyptasty.
Qatynastardy nyǵaitqan negizgi faktorlar:
1.Óńirlik qaýipsizdik: terrorizm men ekstremizmge qarsy birlesken jumys.
2.Ósip kele jatqan taýar ainalymy: Qazaqstan – Ózbekstan ekonomikasyndaǵy negizgi investorlardyń biri.
3.Iri birlesken jobalar: energetika, transport, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip.
4.Kólik dálizderin damytý: temirjol jáne avtojol infraqurylymy keńeiýde.
5.Mádeni-gýmanitarlyq almasý: mádeniet kúnderi, festivalder, sporttyq sharalar.
6.Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq: stýdenttik almasýlar, ǵylymi jobalar.
7.Tarihi jáne mádeni jaqyndyq: ortaq qundylyqtar seriktestikti nyǵaitady.
8.Joǵary saiasi erik: eki el basshylyǵynyń turaqty kezdesýleri men syndarly dialogy.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan–Ózbekstan bailanystary Ortalyq Aziiadaǵy eń tabysty úlgilerdiń birine ainalyp, aimaqtyq turaqtylyq pen ekonomikalyq damýdyń qozǵaýshy kúshine ainalýda.
Qazaqstan búginde ózin Ortalyq Aziiada dialog pen turaqty damýdyń bastamashysy retindetanytyp keledi. Bul baǵyt Tashkent saiasatyna qanshalyqty sáikes keledi jáne óńirde Astana men Tashkenttiń strategiialyq tandemi qalyptasyp jatyr deýge bola ma?
Qazaqstannyń óńirlik dialogty nyǵaitý jáne turaqty damýdy ilgeriletý saiasaty Ózbekstannyń sońǵy jyldardaǵy ashyqtyqqa baǵyttalǵan jańa kýrsymen ózara úndesip otyr. Bul baǵyttardyń túiisýi eki eldi tabiǵi serikteske ainaldyryp, strategiialyq tandemniń qalyptasýyna negiz boldy. Búginde Ózbekstan Qazaqstan usynǵan óńirlik bastamalarǵa belsendi qatysyp otyr. Bul mynadai aspektilerde kórinis tabady:
Joǵary deńgeidegi turaqty kezdesýler. Qazaqstan men Ózbekstan prezidentteri ekijaqty jii kezdesýler ótkizip, TMD, TMU, EAEO, ShYU jáne basqa da halyqaralyq formattardaǵy sammitterge qatysady. Mundai kezdesýler negizgi máselelerdi talqylaýǵa jáne birlesken sheshimder qabyldaýǵa arnalǵan alańǵa ainalǵan.
Saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytý. Eki memleket taýar ainalymyn ulǵaitý, kólik dálizderin damytý jáne birlesken investitsiialyq jobalardy júzege asyrýǵa umtylady.
Qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyq. Terrorizm, ekstremizm jáne esirtki saýdasy siiaqty ortaq qaterler Astana men Tashkentti qaýipsizdik salasynda tyǵyz ózara árekettesýge itermeleidi. Aqparat almasý, birlesken jattyǵýlar jáne kúshterdi úilestirý olardyń seriktestiginiń mańyzdy quramdas bóligine ainaldy.
Sý jáne ekologiialyq máseleler boiynsha birlesken jumys.Qazaqstan men Ózbekstan transshekaralyq ózender máselesin sheshý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý joldaryn belsendi túrde talqylaidy.
Astana men Tashkent arasynda tolyqqandy strategiialyq tandemniń qalyptasýy týraly aitýǵa bola ma? Sarapshylar pikirinshe, eki el bul tandemniń belsendi qalyptasý kezeńinde tur. Onyń nyǵaiýyna barlyq qajetti alǵysharttar bar.
Oǵan yqpal etetin faktorlar:
- Jalpy geosaiasi múddeler: aimaqtyq turaqtylyq, qaýipsizdik, syrtqy táýekelderge birlesken jaýap.
- Óńirlik damý boiynsha uqsas kózqarastar. Eki memleket ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etý, investitsiia tartý jáne azamattardyń ómir súrý deńgeiin kóterý úshin qolaily jaǵdai jasaýǵa múddeli.
- Kóshbasshylyq jáne bastamashyldyq. Qazaqstan halyqaralyq dilomatiiada tájiribeli bolsa, Ózbekstan demografiia, naryq jáne eńbek resýrstary boiynsha aimaqtyńmańyzdy ortalyǵy.
- Sinergiia potentsialy: eki eldiń múmkindikterin biriktirý Ortalyq Aziiany jańa ekonomikalyq poliýske ainaldyra alady.
Jalpy, Astana men Tashkent arasyndaǵy seriktestik aimaqtyń bolashaǵyn aiqyndaityn strategiialyq deńgeige kóterilý ústinde.
