Abý Dabiden Peterborǵa deiin
2023 jylǵy Airbus 330 izderine kóz salsaq, biyldyń alǵashqy sheteldik sapary 16-shi qańtarda Birikken Arab Ámirlikteriniń Abý-Dabi qalasyna jasaldy. Onda Qasym-Jomart Kemeluly Ámirlik óziniń álemdik imidjin júrgizýge qoldanatyn «ADSW 2023» sammitine qatysqan bolatyn. Bul turaqty damý, klimat, aýyz sý syndy máselelerdi talqylaityn alań. Qazaqstan úshin keremet máseleler sheshilmese de, biraz investormen áńgime-dúken qura bildik. Jyldyń ortasyna qarai osy investorlar jeke borttaryn Astanaǵa jaqqa da bura bastady. Demek, paidasy tidi.
Keshe Peterborda Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń joǵarǵy keńesi jiyny ótip, biyldyń qorytyndysy shyǵarylyp, Resei Qazaqstanǵa tizgindi bosatyp berdi. Endi EAES-ti 2024 jyly Qazaqstan basqaratyn bolady.
Óz adamymyz retinde Baqytjan Saǵyntaevti kresloǵa otyrǵyzyp kettik.
Árine, munyń bári reglamentti, protokoldy dúnieler. Munda biz úshin eń mańyzdy jańalyq – Eýraziialyq Odaqtyń Iranmen erkin saýda týraly kelisim-shartqa qol qoiǵany bolyp otyr. Iran biz úshin Ońtústik koridor. Iaǵni Parsy shyǵanaǵyna, álemdik muhitqa shyǵýǵa múmkindik beretin eń qysqa jáne utymdy jol.
Serdar bahadúr nemese qazaq úmit kózimen qarap otyrǵan Bender-Abbas
Qazaqstan kelesi jyly Eýraziialyq Odaq keńistigin óz maqsatyna paidalanatyn bolady. EAES biz úshin budan bylai kóp aqsha tabýǵa múmkindik beretin logistikalyq platsdarm.
Reseidiń ózi úmitti Taiaý Shyǵys, Iran, Pákistan jáne Úndistan elderine shyǵatyn «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytýǵa Qazaqstan da belsendi at salysyp, óz dividendin almaq. Biz kezinde «Cheliabinsk – Bolashaq – Iran» baǵytyn iske qosý jobasyn kótergen bolatynbyz. Qazir ol júzege asa bastady. Osy logistikalyq magistraldi damytý úshin Qazaqstan «Beineý – Mańǵystaý», «Maqat – Qandyaǵash» temirjol jelisi men «Beineý – Shalqar» avtomobil joldaryn kúrdeli jóndeýden ótkizbek.
Osy rette, biz teńizben Iranǵa tikelei shyqsaq ta, qurlyq arqyly Iranǵa tek Túrkimen eli arqyly bara alatynymyzdy túsiný kerek. Sondyqtan Ashhabadty óz jaǵymyzǵa shyǵarý biz úshin asa mańyzdy.
2023 jyly Qazaqstan jan-jaqqa sabylyp, múmkindiginshe kólik dálizderin daiyndaýǵa tyrysty. Biz buiyrtsa kelesi jyly Qytaidyń Sian qalasynda jáne Grýziianyń Poti portynda qazaqstandyq terminaldardyń qurylysyn aiaqtaýǵa jaqyndadyq. Resei, Qytai, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstanmen aradaǵy shekarada jáne Kaspii teńizinde bes transshekaralyq kólik-logistikalyq habyn iske qosýdy josparlap otyrmyz. Taiaý jyldary 1300 shaqyrym jańa temirjol, «Baqty» jáne «Qaljat» qurǵaq porttaryn, Irannyń Bender-Abbas qalasynda teńiz portyn salý josparlanǵan. Bender-Abbasta qazaq eliniń óz porty bolsa, onda bizdi eshkim toqtata almaidy. Sebebi, ol ýaqytqa deiin bizde dedveiti álemdik deńgeidegi (alyp ólshemde) 8 tanker men sýhogrýz bolmaq. Qazir ondai 4 kememiz bar jáne olar Qara teńiz ben Jerorta teńizinde júk tasýda.
Qai kezde bolmasyn, eldiń logistikalyq múmkindigi sheshýshi ról atqarady. Sýets kanalyn ustap otyrǵan Mysyrdyń, Panama kanalyna qojalyq etip otyrǵan Panamanyń, Rotterdamdy baqylaityn Niderlandtyń, Shanhaidy basqaryp otyrǵan Qytaidyń álemdik saýdaǵa yqpaly zor. Qurlyqta bizde ondai múmkindik bar. Biz qurǵaq teńiz bolyp sanalamyz. Altai men Kaspii arasyn jalǵap otyrmyz. Qytaidan kelgen tonna-tonna taýardy Resei, Iran, Kavkaz elderi, Túrkiia, arab elderine tikelei baǵyttap jiberýge bolady.
Biyl júk tasymalynyń jalpy kólemi 895 million tonnany qurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda shamamen 4 paiyzǵa artyq. Al naqty tranzittik tasymalǵa keler bolsaq, jyl basynan beri el aýmaǵynan 29,3 million tonna júk ótken. «Bir beldeý, bir jol» jobasy aiasynda Qytai - Eýropa - Qytai baǵytyndaǵy júk tasymaly júz esege ósken. Osy tizbektegi eń mańyzdy bólik – Qazaqstan.
Sońǵy bes jylda kólik-logistika sektory myńdaǵan adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan iri salalardyń birine ainaldy. Logistika – eshqashan taýsylmaityn munai. Osynsha júk, jolaýshy tasýda qalaaralyq tasjoldardyń da mańyzy zor. Biyl «BAKAD», «Qandyaǵash – Maqat» pen «Úsharal – Dostyq» joldary aiaqtaldy. Taǵy 13 jol salynyp jatyr. Jolymyz sapaly bolsa – ekonomikaǵa qan júgirmek.
Biýdjet. Defitsit dep án salamyz
Jylda bizdiń biýdjetimiz defitsitti bolatynyna kóz úirenip aldy. 2024 jyly salyq jáne basqa da túsimderden 16,2 trillion teńge jinaimyz, 4 trillion teńge transfertten keledi. Sonda biýdjet kirisi 20,2 trillion teńge bolmaq. Al osy kezde 23,3 trillion teńge qurtpaqpyz. Taza biýdjettik kreditti esepke alǵanda, biýdjet defitsiti 3,5 trillion teńge. Biz ony nemen jabamyz?
Biýdjettik transfert 4 trillion teńge, kepildendirilgen transfert 2 trillion teńge, prezident tapsyrmalaryn oryndaýǵa nysanaly transfert 1,6 trillion teńge. Bir sózben aitqanda, Ulttyq qor men munaidan 7,6 trillion teńge alynbaq. Al sol Ulttyq qorǵa qansha tústi?
Biylǵy jyldyń 10 aiynda Ulttyq qorǵa munaidan 3,6 trillion teńge túsken. Bul 2022 jylǵa qaraǵanda kádimgidei az, sebebi biyl munai baǵasy birshama quldyrady. Kelesi jyly munai biylǵydan qymbat bolmasa arzan túspeidi degen boljam bar. Munai ósýin toqtatsa, kerisinshe ýran baǵasy ósip barady. Sondyqtan, ýrannan túsken tabys trilliondardan asa bastasa, onda ony Ulttyq qorǵa baǵyttaý týraly oilana berý kerek.
Qazaqstan 2023 jyly bar kúshin logistika men munaigaz himiiasyna jumsady. Al 2024 jyl óńdeýshi ónerkásip jyly bolatyny sózsiz. Sebebi, qazir salynyp jatqan kóptegen iri jobalar kelesi jyly ashylady. Bizde bári jaqsy bola ma? Iia, bári jaqsy bolady.
Dúniejúzilik bank te, S&P de «qazaqtarda bári mamyrajai, keremet bolady» dep jazady, óz zertteýlerinde. Al olar negizsiz sóilemeitin halyqaralyq institýttar.
Sondyqtan, 2024 jyl berekeli bolady. Bereke men yrys – qazaq halqynyń jaqsy kóretin, soǵan umtylatyn qasietti uǵymdary. Biz óte berekeli halyqpyz. Kóktegi Táńirimiz ár ýaqytta óziniń jerdegi súiikti halqyn qoldap keledi. Kelesi jyly osy qoldaý tipti kúsheie túspek. Ony siz de, biz de sezetin bolamyz.
Aibar OLJAI
Arnaiy Dalanews.kz úshin
