Qazaqstan – Ortalyq Aziiadaǵy negizgi energiia óndirýshi elderdiń biri – ishki naryqtaǵy gaz baǵasyna kópjyldyq sýbsidiialaý saiasatyn kezeń-kezeńimen toqtatýǵa kiristi. Bul qadam – kúrdeli, biraq strategiialyq turǵydan qajet reforma. Sebebi, uzaq jyldar boiy Qazaqstan álemdegi eń arzan janarmai tutynýshylar úshtigine kirip, jasandy tómen baǵa júiesi ekonomikada úlken burmalaýshylyq pen júieli táýekelderge ákep soqty.
Ekonomikalyq disbalans: sýbsidiia men shyndyqtyń arasy
Qazaqstandaǵy gaz óndirisi kóp jyldar boiy tiimsiz modelge súienip keldi: zaýyttar ishki naryqqa suiytylǵan munai gazyn jáne munai ónimderin ózindik qunynan áldeqaida tómen baǵamen satýǵa májbúr boldy. Sarapshylardyń málimetine súiensek, óndiristiń ózindik quny tonnasyna $128-147 bolsa, satylym baǵasy $82-96 ǵana bolǵan. 2025-2026 jyldary Almaty men Almaty oblysy úshin taýarlyq gazdyń eseptik ózindik quny $98 bolsa, bekitilgen kóterme baǵasy budan eki ese tómen deńgeide. Bul jaǵdai ár óndirýshi úshin turaqty shyǵyn ákelip, salada damý motivatsiiasyn joidy.
Osy júie boiynsha Qazaqstan ishki naryqta týyndaǵan shyǵyndy eksporttan túsken tabyspen jaýyp keldi. Sonyń saldarynan Qazaqstan álemdik energetika kartasynda ózindik bir anomaliiaǵa ainaldy.
2024 jyldyń sońynda halyqaralyq standart boiynsha gazdyń turǵyndar úshin ortasha baǵasy 1 kVt·saǵ úshin $0.086 bolsa, Qazaqstanda álemdegi eń tómengi baǵa saqtaldy. Bul jaǵdaidyń saldarynan halyqtyń ortasha tabysyna shaqqanda jylyna 10 myń tekshe metr gaz satyp alýǵa múmkindik týdy – bul álemniń kóp elinde múmkin emes kórsetkish.
Sýbsidiialanǵan baǵanyń «arqasynda» suiytylǵan gazdyń litri keide bótelkedegi aýyz sýdan da arzanǵa satyldy. Mundai baǵa saiasaty artyq tutyný mádenietin qalyptastyryp, 2024 jyly ishki gaz tutyný 9 paiyzǵa ósip, 21,2 mlrd tekshe metrge jetti. Suiytylǵan munai gazynyń tutyný kólemi 2,42 mln tonnaǵa ósti. Jańa qýattar ashylmai jatqanda mundai ósý tapshylyqty kúsheitti.
Óndiristiń tozýy men kóleńkeli naryq
Sýbsidiia saldarynan salada júieli túrde qarjylandyrý jetispedi. Sońǵy úsh jylda iri zaýyttarda 400-den astam apattyq toqtaý tirkeldi. Mysaly, KazGPZ-da qysymdaǵy ydystardyń 98 paiyzy 40 jyldan asa paidalanylyp keledi.
Baǵa aiyrmashylyǵy úlken bolǵandyqtan, Qazaqstanda avtogazdyń qara naryǵy damydy: bizde litri $0,21 bolsa, Reseide – $0,36. Osylaisha, Qazaqstan shekaralas elderdiń tutynýshylaryn da óz esebinen sýbsidiialaýǵa májbúr boldy.
Jańa strategiia: qordy ulǵaitý, investitsiia tartý
Qazirgi reformalardyń maqsaty – gaz salasyn investitsiiaǵa tartymdy, turaqty júiege kóshirý. Úkimet 2028 jylǵa deiin baǵany naryqtyq deńgeige jetkizýdi kózdeitin kópjyldyq jol kartasyn iske qosty. Bul sheshim halyq úshin aýyr bolýy múmkin, biraq salanyń damýy men investorlardyń keleshek kirisine kepildik beredi.
Strategiianyń basty baǵyty – qordy jáne óńdeý qýatyn arttyrý. 2030 jylǵa deiin gaz óndirisi 23-ten 31 mlrd tekshe metrge jetkiziledi. 2023 jyly Anabai, Shyǵys Úriktaý, Rojkov ken oryndary iske qosyldy. 2025-2026 jyldary taǵy úsh iri ken orny (Batys Prorva, Ortalyq Úriktaý, Barhan) iske qosylady.
Atyraý oblysynda Kashagan gazyn óńdeitin jańa zaýyt salynady (jylyna 1 mlrd tekshe metr, keiin 2,5 mlrd). Bul jobalarǵa katarlyq UCC Holding siiaqty sheteldik investorlar tartylýy – Qazaqstanǵa degen senimniń belgisi. Jańaózende 900 mln tekshe metrlik GPZ salynady, Karachaganakta 4 mlrd tekshe metrge deiingi qýatty zaýyt josparlanýda.
Almatynyń JETs gazǵa aýysady, soltústik pen shyǵysty gazdandyrýǵa mán berilýde. Beineý-Bozoi-Shymkent magistraliniń ekinshi jelisi salynýda (qýaty 15 mlrd tekshe metr).
Gaz tranziti de ósip, 2024 jyly 69,6 mlrd tekshe metrge jetti. Qazaqstan aimaqtaǵy negizgi habqa ainalyp keledi.
Zańnamalyq negiz jáne jańa áleýmettik kelisim
Reformanyń túpki maqsaty – gaz-himiia ónerkásibin damytý, óńdeýdi tereńdetý. Bul úshin jańa satyp alý formýlasy engizilip, bes kompaniia ónerkásiptik óndiris bastaýǵa daiyn ekenin málimdedi.
Parlamentte «Gazdy únemdi tutyný» týraly zań jobasy qaralyp, artyq tutyný úshin kótermeli koeffitsientter engizilmek. Avtogaz naryǵyn damytý, avtobýstardy gazǵa aýystyrý, stantsiialar jelisin keńeitý kózdelgen.
Jańa Qazaqstannyń syn-qateri men múmkindigi
Mundai keń aýqymdy reformalar eldiń ekonomikalyq júiesiniń jetilýin synaityn mańyzdy test. Degenmen, memleket áleýmettik qoldaýdy da nazarda ustap otyr. 2024 jyly halyqtyń áljýaz tobyna gazǵa vaýcher (jeńildik) berý júiesi engizildi. Gazdandyrý shalǵai aýyldarǵa deiin jetti: 2025 jyldyń basynda eldegi gazdandyrý deńgeii 62,4 paiyzǵa jetip, 12,6 million adamdy qamtydy. 2040 jylǵa deiin gazben qamtylýy múmkin turǵyndardyń 90 paiyzyna deiin jetkizý kózdelgen.
Iaǵni, gazdandyrý – tek biznes emes, aimaqtardyń sapaly ómiri men turaqtylyqtyń kepili. Qazaqstannyń energetikalyq betburysy – eldiń jańa ekonomikalyq baǵytynyń bastaýy.
