قازاقستان – ورتالىق ازيياداعى نەگٸزگٸ ەنەرگييا ٶندٸرۋشٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ – ٸشكٸ نارىقتاعى گاز باعاسىنا كٶپجىلدىق سۋبسيدييالاۋ ساياساتىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن توقتاتۋعا كٸرٸستٸ. بۇل قادام – كٷردەلٸ, بٸراق ستراتەگييالىق تۇرعىدان قاجەت رەفورما. سەبەبٸ, ۇزاق جىلدار بويى قازاقستان ەلەمدەگٸ ەڭ ارزان جانارماي تۇتىنۋشىلار ٷشتٸگٸنە كٸرٸپ, جاساندى تٶمەن باعا جٷيەسٸ ەكونوميكادا ٷلكەن بۇرمالاۋشىلىق پەن جٷيەلٸ تەۋەكەلدەرگە ەكەپ سوقتى.
ەكونوميكالىق ديسبالانس: سۋبسيدييا مەن شىندىقتىڭ اراسى
قازاقستانداعى گاز ٶندٸرٸسٸ كٶپ جىلدار بويى تيٸمسٸز مودەلگە سٷيەنٸپ كەلدٸ: زاۋىتتار ٸشكٸ نارىققا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸن ٶزٸندٸك قۇنىنان ەلدەقايدا تٶمەن باعامەن ساتۋعا مەجبٷر بولدى. ساراپشىلاردىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, ٶندٸرٸستٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى تونناسىنا $128-147 بولسا, ساتىلىم باعاسى $82-96 عانا بولعان. 2025-2026 جىلدارى الماتى مەن الماتى وبلىسى ٷشٸن تاۋارلىق گازدىڭ ەسەپتٸك ٶزٸندٸك قۇنى $98 بولسا, بەكٸتٸلگەن كٶتەرمە باعاسى بۇدان ەكٸ ەسە تٶمەن دەڭگەيدە. بۇل جاعداي ەر ٶندٸرۋشٸ ٷشٸن تۇراقتى شىعىن ەكەلٸپ, سالادا دامۋ موتيۆاتسيياسىن جويدى.
وسى جٷيە بويىنشا قازاقستان ٸشكٸ نارىقتا تۋىنداعان شىعىندى ەكسپورتتان تٷسكەن تابىسپەن جاۋىپ كەلدٸ. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ەلەمدٸك ەنەرگەتيكا كارتاسىندا ٶزٸندٸك بٸر انوماليياعا اينالدى.
2024 جىلدىڭ سوڭىندا حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا گازدىڭ تۇرعىندار ٷشٸن ورتاشا باعاسى 1 كۆت·ساع ٷشٸن $0.086 بولسا, قازاقستاندا ەلەمدەگٸ ەڭ تٶمەنگٸ باعا ساقتالدى. بۇل جاعدايدىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ ورتاشا تابىسىنا شاققاندا جىلىنا 10 مىڭ تەكشە مەتر گاز ساتىپ الۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى – بۇل ەلەمنٸڭ كٶپ ەلٸندە مٷمكٸن ەمەس كٶرسەتكٸش.
سۋبسيدييالانعان باعانىڭ «ارقاسىندا» سۇيىتىلعان گازدىڭ ليترٸ كەيدە بٶتەلكەدەگٸ اۋىز سۋدان دا ارزانعا ساتىلدى. مۇنداي باعا ساياساتى ارتىق تۇتىنۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرىپ, 2024 جىلى ٸشكٸ گاز تۇتىنۋ 9 پايىزعا ٶسٸپ, 21,2 ملرد تەكشە مەترگە جەتتٸ. سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ تۇتىنۋ كٶلەمٸ 2,42 ملن تونناعا ٶستٸ. جاڭا قۋاتتار اشىلماي جاتقاندا مۇنداي ٶسۋ تاپشىلىقتى كٷشەيتتٸ.
ٶندٸرٸستٸڭ توزۋى مەن كٶلەڭكەلٸ نارىق
سۋبسيدييا سالدارىنان سالادا جٷيەلٸ تٷردە قارجىلاندىرۋ جەتٸسپەدٸ. سوڭعى ٷش جىلدا ٸرٸ زاۋىتتاردا 400-دەن استام اپاتتىق توقتاۋ تٸركەلدٸ. مىسالى, كازگپز-دا قىسىمداعى ىدىستاردىڭ 98 پايىزى 40 جىلدان اسا پايدالانىلىپ كەلەدٸ.
باعا ايىرماشىلىعى ٷلكەن بولعاندىقتان, قازاقستاندا اۆتوگازدىڭ قارا نارىعى دامىدى: بٸزدە ليترٸ $0,21 بولسا, رەسەيدە – $0,36. وسىلايشا, قازاقستان شەكارالاس ەلدەردٸڭ تۇتىنۋشىلارىن دا ٶز ەسەبٸنەن سۋبسيدييالاۋعا مەجبٷر بولدى.
جاڭا ستراتەگييا: قوردى ۇلعايتۋ, ينۆەستيتسييا تارتۋ
قازٸرگٸ رەفورمالاردىڭ ماقساتى – گاز سالاسىن ينۆەستيتسيياعا تارتىمدى, تۇراقتى جٷيەگە كٶشٸرۋ. ٷكٸمەت 2028 جىلعا دەيٸن باعانى نارىقتىق دەڭگەيگە جەتكٸزۋدٸ كٶزدەيتٸن كٶپجىلدىق جول كارتاسىن ٸسكە قوستى. بۇل شەشٸم حالىق ٷشٸن اۋىر بولۋى مٷمكٸن, بٸراق سالانىڭ دامۋى مەن ينۆەستورلاردىڭ كەلەشەك كٸرٸسٸنە كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
ستراتەگييانىڭ باستى باعىتى – قوردى جەنە ٶڭدەۋ قۋاتىن ارتتىرۋ. 2030 جىلعا دەيٸن گاز ٶندٸرٸسٸ 23-تەن 31 ملرد تەكشە مەترگە جەتكٸزٸلەدٸ. 2023 جىلى اناباي, شىعىس ٷرٸكتاۋ, روجكوۆ كەن ورىندارى ٸسكە قوسىلدى. 2025-2026 جىلدارى تاعى ٷش ٸرٸ كەن ورنى (باتىس پرورۆا, ورتالىق ٷرٸكتاۋ, بارحان) ٸسكە قوسىلادى.
اتىراۋ وبلىسىندا كاشاگان گازىن ٶڭدەيتٸن جاڭا زاۋىت سالىنادى (جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر, كەيٸن 2,5 ملرد). بۇل جوبالارعا كاتارلىق UCC Holding سيياقتى شەتەلدٸك ينۆەستورلار تارتىلۋى – قازاقستانعا دەگەن سەنٸمنٸڭ بەلگٸسٸ. جاڭاٶزەندە 900 ملن تەكشە مەترلٸك گپز سالىنادى, كاراچاگاناكتا 4 ملرد تەكشە مەترگە دەيٸنگٸ قۋاتتى زاۋىت جوسپارلانۋدا.
الماتىنىڭ جەتس گازعا اۋىسادى, سولتٷستٸك پەن شىعىستى گازداندىرۋعا مەن بەرٸلۋدە. بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت ماگيسترالٸنٸڭ ەكٸنشٸ جەلٸسٸ سالىنۋدا (قۋاتى 15 ملرد تەكشە مەتر).
گاز ترانزيتٸ دە ٶسٸپ, 2024 جىلى 69,6 ملرد تەكشە مەترگە جەتتٸ. قازاقستان ايماقتاعى نەگٸزگٸ حابقا اينالىپ كەلەدٸ.
زاڭنامالىق نەگٸز جەنە جاڭا ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸم
رەفورمانىڭ تٷپكٸ ماقساتى – گاز-حيمييا ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ, ٶڭدەۋدٸ تەرەڭدەتۋ. بۇل ٷشٸن جاڭا ساتىپ الۋ فورمۋلاسى ەنگٸزٸلٸپ, بەس كومپانييا ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸس باستاۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
پارلامەنتتە «گازدى ٷنەمدٸ تۇتىنۋ» تۋرالى زاڭ جوباسى قارالىپ, ارتىق تۇتىنۋ ٷشٸن كٶتەرمەلٸ كوەففيتسيەنتتەر ەنگٸزٸلمەك. اۆتوگاز نارىعىن دامىتۋ, اۆتوبۋستاردى گازعا اۋىستىرۋ, ستانتسييالار جەلٸسٸن كەڭەيتۋ كٶزدەلگەن.
جاڭا قازاقستاننىڭ سىن-قاتەرٸ مەن مٷمكٸندٸگٸ
مۇنداي كەڭ اۋقىمدى رەفورمالار ەلدٸڭ ەكونوميكالىق جٷيەسٸنٸڭ جەتٸلۋٸن سىنايتىن ماڭىزدى تەست. دەگەنمەن, مەملەكەت ەلەۋمەتتٸك قولداۋدى دا نازاردا ۇستاپ وتىر. 2024 جىلى حالىقتىڭ ەلجۋاز توبىنا گازعا ۆاۋچەر (جەڭٸلدٸك) بەرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ. گازداندىرۋ شالعاي اۋىلدارعا دەيٸن جەتتٸ: 2025 جىلدىڭ باسىندا ەلدەگٸ گازداندىرۋ دەڭگەيٸ 62,4 پايىزعا جەتٸپ, 12,6 ميلليون ادامدى قامتىدى. 2040 جىلعا دەيٸن گازبەن قامتىلۋى مٷمكٸن تۇرعىنداردىڭ 90 پايىزىنا دەيٸن جەتكٸزۋ كٶزدەلگەن.
ياعني, گازداندىرۋ – تەك بيزنەس ەمەس, ايماقتاردىڭ ساپالى ٶمٸرٸ مەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپٸلٸ. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق بەتبۇرىسى – ەلدٸڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعىتىنىڭ باستاۋى.
