QMDB-nyń Qostanai oblysy boiynsha ókil imamy
Asa qamqor erekshe meiirimdi Allanyń atymen bastaimyn!
QAZAQ HANDYǴY HÁM IMANDYLYQ IIRIMDERI
Biz, qazaq halqy tabiǵatynan imandylyqqa, aqyndyqqa, danalyq oiǵa jaqyn jurtpyz. Babalarymyz tekti, sózi kelisti, pikiri kesimdi, parasatty bolǵan. Jaý shapsa batyrlarymyz erlik kórsetse, daýǵa aqyndarymyz daiyn bolǵan. Al, araǵaiyndyq qyzmetti, iaǵni eki eldi tabystyryp, mámile jasasýǵa dana bilerimiz belsendilik tanytyp otyrǵan.
XV ǵasyrda, iaǵni Altyn ordanyń ydyraý tusynda ómir súrgen Asan Qaiǵy babamyzdyń otty jyrlary men ósietti óleńderi imandylyqqa negizdelgen. Onyń shyn aty – Hasan Sábituly. Tarihi derekterde jazylǵandai, babamyz Qazaq handyǵynyń negizin salýshylar dep sanalatyn Kerei men Jánibek handardyń aqylshy bii bolǵany belgili. Muny qazirgi tilmen túsindirsek, joǵary laýazymdy tulǵanyń keńesshisi deýge bolady. Asan Qaiǵy jyrlary arqyly halyqty birlik pen berekege uiytyp, Qazaq handyǵynyń irgetasyn qalaýǵa mol úles qosqan. Halqymyzdyń rýhani qalyptasý jolynda da belsendilik tanytty. Sol kezdegi oqiǵalarǵa taldaý jasap qana qoimai, onyń saldary qandai bolmaq, isti neden bastaý kerek degen suraqtarǵa jaýap izdegen, tujyrym jasaǵan. Shoqan Ýálihanov Asan atamyzdy: «Kóshpendi qazaq, qoǵam ulysynyń filosofy», – dep sipattaǵan. Asan Qaiǵynyń tolǵaýlary Otandy súiýge, izgi amal jasaýǵa, jamandyqtan saqtanyp, baqytty ómir súrýge úndeidi. Máselen, myna bir tolǵaýynda jyraý babamyz ótkinshi dúnielik isterge bola urysyp, talaspaýǵa shaqyrady.
Óleń-jyrdaǵy negizgi oi men tujyrym bylai túiindelgen:
«Óletuǵyn tai úshin,
Kóshetuǵyn sai úshin,
Jelke teriń qurysyp,
Árkimmenen uryspa.
Ashý degen duspan, artynan
Túsip ketseń qaitesiń
Túbi tereń qýysqa!..»
Rasynda da keide bolmashy nárse úshin adam balasy pendelikke urynady, dúnielik isterge talasyp, abyroisyzdyqqa dýshar bolady. Al Asan Qaiǵy bárine parasat biiginen qaraýǵa úndeidi.
Ataqty jyraýlarymyzdyń biri – Shalkiiz Tilenshiuly jas kezinen kieli sózdiń sheberi, aqyndyq qyrymen tanylǵan. Ol musylmansha bilim alǵan. Sondyqtan da tolǵaýlarynda musylmandyq muratty basty orynǵa qoiǵan. Qazaqta: «Basqa pále – tilden», – degen taýyp aitylǵan asyl sóz bar. Adam balasy tiline saq bolmasa, kúnáni de tilinen tabady eken. Sóz ben tilge bailanysty Shalkiiz jyraý bylai dep jyrlaǵan:
«Japalaq ushpas jasyl taý,
Jaqsylardyń ózi ólse de sózi saý.
Oilap tursam jamannyń,
Jalańdaǵan óz basyna tili jaý».
Baǵzy kitaptarda Luqman hákim týraly mynadai oqiǵa baiandalǵan. Bir kisi odan maldyń eń tátti jerin alyp kel dep buiyrypty. Luqman qoidy soiyp, tilin ákelipti. Endi eń ashy jerin ákelińiz dese, taǵy da sol tildi alyp kelgen eken. Sonda sebebin surap: «Siz nege qaita-qaita bir nárseni ákele berdińiz», – dese, ol: «Jaqsylyq ta, jamandyq ta – tilden, til baiqap sóilemese, tas jarady, tas jarmasa – bas jarady», – dep jaýap beripti.
El qorǵaý, Otandy aialaý, beibitshilikti saqtaý – musylmannyń asyl mindeti. Bul qasietter jyraýlarymyzdyń tolǵaýlarynan tys qalsyn ba?! Kórnekti aqyn-jyraý Dospambet (qazaq tiliniń erekshelikterine sai Dusmuhammed sózi Dospambet dep ózgeriske ushyraǵan bolar, máselen Muhammed sózi qazaq dalasynda Muhambet, Mahambet, t.b. dep atalyp ketken) el qorǵaýdy musylmandyq ári perzenttik paryz dep sanaǵan. Ol Qyrym, Noǵaily, Qazan handyqtary arasyndaǵy shaiqastarda qolbasshy bolǵan. Bir óleńinde: «Osy jolda shahid bolsam, iaǵni janymdy bersem ókinben», – deýi tegin emes, sirá.
Dospambet jyraý:
«...Búgin, sońdy ókinben,
Ókinbestei bolǵanmyn,
Er Mamaidyń aldynda
Shahid keshsem, ókinben!..» dep erlikti nasihattaǵan. Bul óleń de qazaq dalasyndaǵy er-jigitterge jiger syilaǵan.
XVII ǵasyrdyń kórnekti jyraýy Jiembet aqyn er-júrek batyrlyǵymen de, ushqyr aqyndyǵymen de kózge túsken. Keibir kitaptarda Jiembet jyraý 1620 jyly Esim hannyń oirattarǵa qarsy soǵysynda Kishi júz qolyn basqarǵany týraly jazylǵan. Ol Esim hannyń esine ótkendi salyp, Qudaidan qorqýǵa shaqyryp, táýbeshil bolýǵa úndep otyrǵan. Ózi de jyrlarynda bir Allaǵa syiynyp, qulshylyq pen tirshilikti ushtastyra úilesimdi ómir súrýdi ýaǵyzdaǵan. Bul jaǵdai aqynnyń myna bir óleńinde aiqyn kórinis tapqan:
«...Bastap kelgen ózge emes,
Jiembet syndy biiń-di.
Malyn salyp aldyna,
Ár saladan quiyldy,
On eki ata Baiuly
Bir táńirge syiyndy».
Abylai hannyń tulǵalyq beinesin tuńǵysh sipattaǵan, qoǵam qairatkeri Buqar jyraý hannyń aqylshysy, iaǵni keńesshisi bolǵan. Buqar Qalqamanuly halyqty imandylyqqa shaqyrǵan. «Tilek» dep atalatyn óleńinde shariǵatty bilip, ustanýǵa, rýhani turǵydan ósip, ónegeli ómir súrýdi ýaǵyzdaǵan.
Buqar babamyz:
«Birinshi tilek tileńiz,
Bir Allaǵa jazbasqa
...Besinshi tilek tileńiz
Bes ýaqytty bes namaz,
Bereýi qaza qalmasqa», – dep jyrlaidy.
Aqyn adamgershilikti nasihattap, keńpeiil minezdi bolýǵa shaqyrǵan. Allanyń aq jolynda júrip, shariǵatqa bekem bolýdyń mańyzdylyǵyn túsindirgen. Bir óleńinde:
«Alla degen ar bolmas,
Aqtyń joly tar bolmas,
Tar peiildi keńimes,
Keń peiildi kemimes», – deidi.
Rasynda da adam balasy keńpeiildi bolǵan saiyn, onyń adamgershiligi artady. Halqymyzda: «Keń bolsań, kem bolmaisyń», – degen sóz bar. Kórkem minez – musylmanǵa tán sipat.
Qazaq halqy qashan da birlikti basty orynǵa qoia bilgen. El arasynda «birligi kúshti el ozady», «birlik bolmai, tirlik bolmas», «jumyla kótergen júk jeńil», «kóppen kórgen uly toi» degen qanatty sózder keń taraǵan. Asyl dinnen bastaý alǵan bul maqaldar qazaq dalasynda jii aitylyp keldi. Qazir de mańyzyn joiǵan joq. Paiǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan igiligi men sálemi bolsyn) musylman úmbetin jamaǵatpen birge bolýǵa shaqyrǵan. Alla Elshisi: «...Kópshilikpen birge bolyńdar! Bólinýden saqtanyńdar», – degen ósiet qaldyrǵan. Alla Taǵala qasietti Quranda «Áli Imran» súresinde: «...Bólinbeńder», – dep ámir etken.
Islamdy ustanǵan babalarymyz da birlikti qashan da óleń-jyrǵa qosqan.
17 jasynan shaiqasqa qatysyp, qazaq jerin qalmaqtardan qorǵaǵan beldi batyr ári jyraý Aqtamberdi Saryulynyń ósiet óleńderi de paiǵambarlar sózimen úndesip jatyr.
Maqalanyń qorytyndysyn Aqtamberdi jyraýdyń óleńimen órbitsek:
«Balalaryma ósiet:
Qylmańyzdar kepiet,
Birligińnen aiyrylma,
Birlikte bar qasiet.
Tatýlyq bolar bereke,
Qylmasyn jurt keleke.
Araz bolsań alty aýyz,
Elińe kirgen áreke».
Alla Taǵala elimizdi aman, jerimizdi tynysh etkei. Uly Allaǵa unamdy árbir isimiz berekeli bolǵai. Ámin!
