Meniń ustazym Eýropanyń klassikalyq ónerine taǵzym etip, unatqanymen qoimai, halyq óleńiniń nebir úlgilerin ózi de shyrqap, qońyr keshte qońyr dombyrasymen syrlasa alatyn erekshe jan. Oǵan mádeniet ataýly jat emes, orystyń chastýshkasyn toilarda jatqa aitsa, qazaqtyń «ýgái-aiyn» kez-kelgen sátte qalyqtatyp aita beredi. Onyń bylaisha besaspap bop qalyptasýyna, keńirek qarasaq, mádenietter tipologiiasyn zertteýge baǵyttalǵan folklorshy mamandyǵy, ósken ortasy, oqyǵan mektebi, ǵylymǵa jolyn ashqan ustazynyń tálimi áser etken bolýy kerek.
Ol uzyn Ertis týlap quiatyn Zaisan kóliniń jaǵasynda týyp, qarly shyńy kók tiregen Altai taýynyń baýrailarynda balalyq shaǵyn ótkizedi. Soǵys jyldarynda anasy Skotimportta eńbek etkendikten, bala Seiit at jalyn erte tartyp minip, týystarymen birge mal aidaýmen shuǵyldanady. Oǵan jylqyshynyń qara qosy, qoishynyń qońyr kúrkesi, ańshynyń qara baqyry sol kezden-aq etene tanys bolady. Seiit aǵanyń anasy Áýjan aqyndyq qabileti bar, óleń jazatyn, án salatyn arqaly jan bolǵan eken. Aǵanyń halyqtyń án-jyryna qushtar bolýy ana áldiimen birge darysa kerek.
Seiit aǵanyń ákesi Asqar atamyz soǵys bastalardan buryn Zaisanda ujymshar basqarady. Áýjan anamyz Seiit aǵa qursaǵyna bitkende, bir qara erkek qoidy kózi shalyp, soǵan jerik bolady da, Asqar atamyz ony soiyp, jubaiyna jegizgen desedi. Epostaǵy analarymyz bolashaq batyr ómirge kelerde airyqsha ańnyń etine jerik bolatyny belgili. Sol sekildi Seiit aǵamyzdyń ómiri de ǵajaiyptardan bastaý alady. Folklordaǵy ózgeshe týý rásimi oryndalǵan soń ǵajaiyp bala Seiit ómirge keledi. Seiit aǵanyń eshteńeden jasqanbaityn, týrashyl qaisar minezi sol qoidyń qara óńinen juqsa, jomart ta jyly tabiǵaty sol qasietti maldyń bereketinen daryǵan sekildi kórinedi maǵan.
Seiit aǵa sulýlyqqa qushtar, estet, sezimtal jan. Ol Arqanyń ánderin asqaqtatyp aitady. Ásirese, týǵan jeri Zaisan men Marqakól ánderin bizderdi kórgende eljirep shyrqaityny bar. Óleń poetikasyn keremet taldaidy, ózi de óleń jazady. Óleńniń ishki bitimindegi qarama-qaishylyq, miftik dialektika týraly kóptegen oitamyzyq tastaidy shákirtterine. Mundai qyzyqty tujyrymdaryn «poeziialyq obraz logika emes, kerisinshe logikaǵa qarsy qurylady» dep túiindeidi.
Seiit aǵa naǵyz ǵalym bolǵandyqtan, bilimniń qadiri men qasietin, qiyndyǵy men qyzyǵyn bir adamdai paryqtap, parasatty oi tastap otyrady. Ol eshqashan da keýde soǵyp, men bárin bilem dep toqmeiilsip kórgen emes. Shákirtterine «Biletinim bir toǵyz, bilmeitinim toqsan toǵyz», «kitapty kóp oqyǵan saiyn ózińniń az biletiniń kórine bastaidy», «qatelesem dep qoryqpa, qatelesýge árkimniń qaqysy bar, qatelik durystyqty týdyrýǵa sebep, kúdik ǵylymdy damytýǵa túrtki» dep jastarǵa kishipeiildikpen, keshirimmen qaraidy. Shákirtteriniń býyny bekip, jasqanshaqtyqqa urynbai, ǵylym kókjiegine qanat qaǵyp ketýge baýlyp, talpyndyryp otyrady.
Seiit aǵanyń eń úlken qyry – jastardy tárbieleý, biletinin shákirtterine jalyqpai úiretý. Oǵan bul minez ustazy, professor N.S.Smirnovadan juqsa kerek.
Seiit aǵanyń asa bai kitaphanasy bar. Ol shákirtterine bilgenin jáne qundy kitaptaryn eshqashan aiamaidy. Ádette keibir ǵalymdar bir taqyrypty menshiktep alyp, ol týraly bireý jazsa, sol adammen jaýlasyp, jaǵalasyp júredi, nemese arhivten bir qujat tapsa, sony ómirbaqi maldanyp, basqadan qyzǵanýmen ótedi. Bundai qylyq ondai jandardy qyzǵanshaqtyq pen ishtarlyq dertine shaldyqtyryp, tuiyqqa tireidi. Mundailar týraly belgili ǵalym hám jazýshy aǵamyz M.Maǵaýin «Arhiv qazynasy» degen áńgimesinde jaqsylap jazǵany bar. Ondai adamdar basqalar menen az bilse eken dep mysyqtileýmen júrse, Seiit aǵa kerisinshe shákirtterim menen artyq bilse eken dep, jastarǵa salmaq salyp, qamqorlyq jasaidy, qalamyn ushtai túsedi. Ol óz bilimine, eńbegine tolyq senimdi bolǵandyqtan da izin qýýshylardyń ózinen artyq qabiletti bolýyn armandaityn shyn ustaz. Teginde, ǵylym degen daryndy tulǵalardyń týdyratyn jasampazdyǵy ǵana emes, san ǵasyrlar boiy ujymdyq izdenisten týatyn ortaq sipaty bar dúnie ekenin aǵanyń aldyn kórgende túsinesiń. Sonymen birge qandai bir jeke halyqtyń ózindik dara ǵylymy joq, ol – álemdik aqyl-oimen sabaqtasyp, qundylyqtarmen, ozyq teoriia men ádisnama, derekqorymen bir-birin nárlendirip turatyn qubylys.
[caption id="" align="alignnone" width="471"]
Akademik Seiit Qasqabasov[/caption]
Qazaq folklortanýyndaǵy kórnekti ǵalymdar S.Qasqabasov pen E.Tursynovty KazPI-ge 1-kýrsqa túsken kúninen bastap, N.S.Smirnova Máskeý baǵdarlamasymen arnaiy daiyndapty, keiin ustazymyz bul tásildi óziniń jas shákirtterine de qoldanǵany baiqalady. Jastyq izdenisteri birge ótken folklortanýshy eki aǵamyzdy ziialy orta kezinde «tandem» dep atapty. Olardyń basqa áriptesterinen negizgi bir ereksheligi – ekeýi de filologiia fakýltetinde orys tilinde dáris alýy jáne N.S.Smirnova sekildi ataqty ustazǵa shákirt bolýy dep aita alamyz.
Qazaq filologiiasyndaǵy keibir jaǵdailarǵa qarap otyrsaq, kúni búginge deiin oqshaýlanyp, óz qazanynda ózi qainap, ózin-ózi qyzyqtaýǵa tap bolǵandai ańys seziledi. Kezinde O.Súleimenovtiń «Aýyldan kelgen balalar ýniversitette qazaq filologiiasyna oqýǵa túsedi, tomaǵatuiyq tanymda qalady, aqyry óz aýylynan basqany baǵalai almaityn raiondyq deńgeidegi patriotqa ainalady» dep aitqany ashy da bolsa shyndyq deýge bolar. Al bul úderisten basqa kepte, ózgeshe qisynda tálim alǵan S.Qasqabasov pen E.Tursynov qazaq folklortanýyna jańasha serpin ákeldi, sony betburys jasai aldy dep búginderi tujyrymdai alamyz. Bul eki ǵalymnyń aldynda eskiniń sońy, jańanyń basy bop turǵan, A.Baitursynuly, S.Seifýllin, M.Áýezov, E.Ysmaiylovtan jalǵasqan altyn shynjyrdyń dáneker býyny – M.Áýezovtiń tól aspiranty, halyq óleńiniń bilgiri, filologiia ǵylymdarynyń doktory B.Ýahatov tur deýge bolady. Seiit aǵa belgili ǵalym M.Ǵabdýllin basqaryp otyrǵan Folklortaný bólimine dissertatsiialyq jumysyn usynǵanda eńbegine oń pikir bildirip, bolashaǵyna tilekshi bolǵan B.Ýahatov edi.
Seiit aǵa bizge ǵylym áleminiń álippesin úiretýde jumysty qarapaiym deńgeide bastady. Ol jańadan ǵylymnyń tabaldyryǵynda turǵan bizdi basymyzdan sipap, aialap, balapandai baýlyp, kún saiyn qadaǵalap qana qoimai, eń áýeli konspekt jasaýdy úiretti. Birtindep tálim-tárbieni kúrdelendire tústi. Bir aptada eki ret belgilegen kestesi boiynsha konspektimizdi tekseredi, oqyǵan kitaptarymyzdan emtihan alady, suraqtar qoiady. Biz oqýshydai túregelip turyp jaýap beremiz, ustazymyz bizdi jyly meiirimmen ózine baýrap, baýyr bastyryp alǵannan keiin, «basqa jaqqa qashpaitynymyzǵa» kózi jetken soń, qatqyl minez tanytyp, qaharlana túsetin boldy. Akademiktiń aldynda eldiń kózinshe tirsegiń dirildep, tik turyp jaýap beresiń, tapsyrma ýaqytynda oryndalmasa, jumysqa kóńili tolmasa, tuzdyqty sózdermen sybap tastaidy. Shyny kerek, ǵylymǵa óz basym Seiit aǵanyń aq shashyn syilap qoryqqandyqtan, ar-namysym oianǵan sebepti eriksiz kelgen bolýym kerek. Seiit aǵanyń 70 jyldyq mereitoiynda «Aiqyn» gazetine bergen shaǵyn suhbatymnyń aty «Qorqyp ta, syilap ta turamyz» dep qoiylýy beker emes edi.
Seiit aǵa kabinette susty, qaharly, ashýlanǵanda jolbarystai janary jarqyldap, qairatty shashynan da ainalaǵa yzǵarly qyraý, qylaý shashylyp turǵandai seziledi. Ol – temir tártip dáýirinde ómir súrgen, ómirdiń mánin tártip dep qana uqqan adam. Al bizder (óz basym) «tártipsiz», meilinshe erkindeýmiz. Seiit aǵanyń aitqanyna sál kónbeiin deseń, ol ózińnen bilimdi, dana adam, bárin boljap, bilip turady, qarsy keleiin deseń, onyń adamgershiligi, kisiligi ózińnen asyp jatyr. Ol sonymen birge adamnyń ishki oiyn, minezin oqityndai psiholog. Jer janaty Jetisýda, qasietti Qaskeleńde naǵashysynyń qolynda óskendikten «Jemisi bar aǵash iilip turady, jemisi joq aǵash qaiqaiyp, qaqaiyp turady» dep támsil aityp, mansaptyń yzbarly biigin mansuqtap, qarapaiym qalypqa túse qalatyny taǵy bar. Ne ózińdi, ne ustazyńdy aldai almaisyń. Aqyry eriksiz moiynsal bolyp, kóndigesiń, ǵylym muhitynyń kókshýlan tolqynynan seskenip, qorqyp, shanaǵyńnyń tar ekenin bilseń de, Allaǵa, odan keiin ustazyńa senip, táýekelge bel býady ekensiń. Aiaǵynda onyń aitqanyna kónip, toi-tomalaqty kúrt siretip, jarqyldaǵan jiyn-topyrǵa da barmai, jýrnalistik-pýblitsistikalyq maqalalar jazyp baspasózde kórinbei, akademiia men úi arasyn ǵana jol qylyp, shytyrman kitaptar aralynyń arasynda ómir súresiń. Árine, basynda aqynmyn dep «aiǵa atylyp» júrgendikten, azannan keshke sheiin sur kabinette sarylyp otyrýǵa birden tósele almaisyń. Bul kezeńde Seiit aǵanyń «ǵylymdy bas qana emes, negizinen batpandap otyrǵan sabyryń jasaidy» degen sózi seni tózimge shaqyrady.
«Jalǵyz jalaý jaltyldap, Tumandy teńiz órinde» degendei kitaphana qabyrǵasynda qamalyp, alyptarmen arpalysyp otyrasyń. Dúniejúziniń ǵulamalarymen únsiz tildesip, nebir dana oilarǵa toǵytylasyń, akademiialyq aýyr ǵylymnyń salmaqty tabiǵaty eńseńdi birtindep eze bastaidy.
Men akademiiaǵa alǵash kelgende ózderi bárin bilip tursa da, eshteńe jazyp, eshqandai eńbek qorǵamaǵan, qorǵaǵysy da kelmeitin samarqaý da sartap oqymystylarǵa kez bolyp, tań-tamasha bolǵanym bar. Akademiialyq ǵylymnyń aýyr jaýapkershiligin iyǵymen sezingen olar únsiz júrgendi jón kórgenin keiinnen bildim. Biraq bul tuiyqqa tap bolǵanda Seiit aǵanyń «Bilgenim bir toǵyz, bilmegenim toqsan toǵyz», «árkimniń qatelesýge qaqysy bar, burystyq durystyqqa sebepshi bolady» degen sózderi kóńilińe úmit ushqynyn shashady, ustazyńnyń meiirban júzi men senimdi kózi, saǵan uqtyrǵan kúrdeli túiinderdi sheshetin teoriialyq-metodologiialyq qisyndary qalam alýyńa, qairattanyp jazyp ketýińe demeý beredi. Ol mundai tusta bibliografiialyq kórsetkish usynyp, folklortaný mektepteriniń kezeńderi, ókilderi, olar ustanǵan túrli baǵyttar men kontseptsiialar týraly dárispen sýsyndatady. Alýan túrli ǵylymi kózqarastar, olardyń arasyndaǵy talas-tartys, bizderge qandai jol qolaily ekendigine baǵyt beredi. Ol ózi usynǵan eńbekter tizimin «tumandy teńizde adastyrmaityn kompas» dep aitqany áli esimde.
Bir mezgilde A.N.Veselovskii, V.Ia.Propp, E.M.Meletinskii, V.M.Jirmýnskii, E.Teilor, Dj. Frezer, Levi-Stros sekildi danalardy oqyp shyqqan soń ózime degen senimim azaiǵanyn aitqanymda Seiit aǵa: «Olar da sendei adam, demek sen de olardai bola alasyń. Qoryqpa, olar basqa materialdy qarady, solai boldy, seniń nysanyń basqa. Eshqandai ǵalymǵa tabynýshy bolma, barlyǵyn ózińe áriptes retinde sana, óz nysanyn jaqsy meńgergen adam – sózsiz jaqsy ǵalym bolady» dep aqyl-keńes bergen edi.
Árine, biz Qasym aqyn aitqandai: «Birden Pýshkin bolmai-aq, Baimuqansha bastadyq».
Seiit aǵanyń kitaphanasy óte bai, onda 5 myńnan astam kitap bar. Folklortaný, etnografiia, sóz óneri, túrkologiiaǵa qatysty sirek kezdesetin salalyq kitaptar júieli jinalǵan. Seiit aǵa bul kitaptardy tynymsyz paidalanyp, keibiriniń ishine aq qaǵaz qystyryp, pikirlerin únemi túsirip júretini de ańǵarylady. Ádette Seiit aǵany jumysta kezdestirseń, yzǵarly sekildi seziledi. Al úiine barsań júzinen shýaǵy tógilgen meiirban qariiaǵa tap bolasyń. Seiit aǵa qutty meshit úiindei qasietti shańyraǵyna engende jan dúniesi baraqat taýyp, asyl jary, ómirlik arqatiregi Tamara jeńgemiz ben nemereleriniń qasynda jazdai jadyrap shyǵa keledi eken. Shapanyn jamylyp, aq dombyrasyn qolyna alyp, qońyr áýenge basady. Nemereleri kelse, ainalyp tolǵanyp shýaǵyn shashady. Talai ǵajaiyp eńbekteri dúniege kelgen kabinetiniń esiginen attaǵanda erekshe shabytty kúige túsip, saǵan degen yqylasy da júz ese arta túskendei bolady. Tamara táteniń aq peiilimen aqtarylyp jaiǵan kól-kósir dastarqanynan dám tatqan soń akademik aǵamyz kabinetinde qabyldap, aldymen óziniń jazyp jatqan zertteýleriniń jai-kúii týraly saǵan esep beredi, odan keiin ǵana ózińe bergen tapsyrmalar týraly surai bastaidy.
Aǵaidyń kitaptaryna qyzyǵasyń, al qalaǵan kitaptaryńdy kórýge, aqyl-keńes alýǵa, úiińe áketip oqýǵa ruqsat etiledi. Shyǵaryńda olardy bloknotyna ai-kúnin qoiyp, tizimdep alady. Iá, bul kitaphanadan ǵylymǵa kelgen talai óreli aǵalarymyz tálim alypty. Bizden buryn Z.Seiitjanov, K.Matyjan, Sh.Kerim, A.Ábdisadyq, odan ilgeri B.Maitanov, S.Negimov, N.Álimbai, S.Qorabai bastaǵan býyn da qyzyǵyn kórgen desedi. Jazýshylar da aǵaidyń kitaptaryna qumar bolady. Máselen, bir shetin jaǵdai – V.M.Jirmýnskiidiń «Tiýrkskii geroicheskii epos» degen kitabyn A.Súleimenov aǵamyz alypty da, qaitarýǵa murshasy bolmapty. Osy kitaptan basqa nebir ǵajap dúnielerdiń barlyǵyn Seiit aǵanyń kitaphanasynan alyp oqýǵa, qarap tanysýǵa múmkindik týǵanyna búginderi myń shúkir etemin.
Seiit aǵa akademiialyq dástúrde tárbielenip, ǵylym keńistigine samǵap, ustazy N.S.Smirnovanyń meiirban tárbiesin kórgen baqytty jan. Qazir artyna ózi de ónegeli mektep qalyptastyrǵan úlken júrekti kóshbasshy tulǵa.
Árqandai ǵylymnyń shyńy, barar asýy – klassifikatsiia desek, Seiit aǵa osy kúrdeli de aýyr jumysty atqaryp, janrlar teoriiasyn ashqan kásibi maman bolǵandyqtan qazaq folkloryn júieleý, janrǵa bólý, túrge jikteý, túgendeý jumysyn tabysty júrgizdi. A.Baitursynulynyń «Ádebiet tanytqyshynan» bastalǵan bul kúrdeli jumys Seiit aǵaidyń jalpy redaktsiiasymen, tikelei jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaq folklorynyń tarihy» (2008) atty ujymdyq monografiiada tiianaqtala tústi deýge bolady.
Ásirese, ol qazaq halyq prozasynyń janrlyq júiesin jasady, bul úlgi týysqan halyqtar úshin de taǵylymdy boldy. Qazaq folklorynyń árbir janryna jeke monografiia arnaý – búginderi 100 tom bolyp jaryq kórgen bai muramyzdy ǵylymi nysanǵa ainaldyrý, igerýge jol ashatyn keshendi jumys. Osy salada Seiit aǵanyń jolyn jalǵastyrǵan keiingi býyn ǵalymdar da ter tógip keledi. Atap aitqanda, qazaq kóne-nanym senimderge qatysty folklorynan B.Abylqasymov, otbasylyq ǵuryp folklorynan K.Matyjan, qazaq dastanynan B.Ázibaeva, jumbaqtan Sh.Kerim, tarihi jyrdan A.Ábdisadyq, jer-sý ańyzdarynan A.Pańgereev, antikalyq miften R.Álmuhanovalar doktorlyq eńbek qorǵasa, aýyz-eki áńgimeden P.Áýesbaeva ǵylymi dissertatsiia jazdy. Al maǵan ustazym «Qazaqtyń halyq prozasy» zertteýiniń mif degen bir taraýyn tábárik etip usyndy.
Búginderi S.A.Qasqabasov alash jurtynyń abyzyna ainaldy. Ol basqarǵan «Babalar sózi» júztomdyǵy álem mádenietine qazaq jurtynyń qosqan injý-marjany ekenin ziialy qaýym baǵalap otyr. Birde aqyn aǵamyz Serik Turǵynbekov «Qasqabasovtiki qasqa jol, basqalardiki basqa jol» degen edi. Bul ádemi aitylǵan ázildiń astarynda aqiqat jatqanyna onyń taýdai eńbekterin tamashalap qarasań kóziń jete túsedi.
Aqedil Toishanuly,
Halyqaralyq Túrki akademiiasynyń ǵylymi qyzmetkeri,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
