QASQABASOV

Dalanews 15 qaz. 2015 08:08 180

Ustazym,  akademık  Seıit Asqaruly  – batys pen shyǵys mádenıetin qatar meńgergen,  sol bıikten óz  ultynyń rýhanıatyna  tereń úńilip, baıypty baǵa bere alatyn   zerek  tulǵa.  Ádette, keıbir kisiler batys mádenıetine aýyp ketse, óz eliniń topyraǵyna orala almaı býdan kúı keshedi, al qazaqy aıada qalǵandary qazaqbaıshylyqtan boıy asa  almaı, bógde qundylyq ataýlyny jat kórip, taǵy da  jarymjan halde júredi.

Meniń ustazym Eýropanyń klasıkalyq ónerine taǵzym etip, unatqanymen qoımaı, halyq óleńiniń nebir úlgilerin ózi de shyrqap, qońyr keshte qońyr dombyrasymen syrlasa alatyn erekshe jan. Oǵan  mádenıet ataýly jat emes, orystyń chastýshkasyn toılarda jatqa aıtsa,  qazaqtyń «ýgáı-aıyn»  kez-kelgen sátte qalyqtatyp aıta beredi. Onyń bylaısha besaspap bop  qalyptasýyna, keńirek qarasaq, mádenıetter tıpologıasyn zertteýge baǵyttalǵan fólklorshy mamandyǵy, ósken ortasy, oqyǵan mektebi,  ǵylymǵa jolyn ashqan ustazynyń tálimi áser etken bolýy kerek.

Ol  uzyn Ertis  týlap quıatyn Zaısan  kóliniń jaǵasynda týyp,  qarly shyńy kók tiregen  Altaı taýynyń  baýraılarynda balalyq shaǵyn ótkizedi. Soǵys jyldarynda  anasy Skotımportta eńbek etkendikten,  bala Seıit at jalyn erte tartyp minip, týystarymen birge mal aıdaýmen shuǵyldanady. Oǵan jylqyshynyń qara qosy, qoıshynyń qońyr kúrkesi, ańshynyń qara baqyry  sol kezden-aq etene tanys bolady. Seıit aǵanyń anasy Áýjan aqyndyq qabileti bar, óleń jazatyn, án salatyn arqaly jan bolǵan eken. Aǵanyń halyqtyń  án-jyryna qushtar bolýy ana áldıimen birge darysa   kerek.

Seıit aǵanyń ákesi Asqar atamyz  soǵys bastalardan buryn Zaısanda ujymshar basqarady. Áýjan anamyz Seıit aǵa qursaǵyna bitkende, bir qara erkek qoıdy kózi shalyp, soǵan  jerik bolady da, Asqar atamyz ony soıyp, jubaıyna jegizgen desedi. Epostaǵy analarymyz  bolashaq batyr ómirge kelerde  aıryqsha ańnyń etine jerik bolatyny belgili. Sol sekildi Seıit aǵamyzdyń ómiri de ǵajaıyptardan bastaý alady. Fólklordaǵy ózgeshe týý rásimi oryndalǵan soń ǵajaıyp bala Seıit ómirge keledi. Seıit aǵanyń eshteńeden jasqanbaıtyn, týrashyl  qaısar minezi sol qoıdyń qara óńinen juqsa, jomart ta jyly tabıǵaty sol qasıetti maldyń bereketinen daryǵan sekildi kórinedi maǵan.

Seıit aǵa sulýlyqqa qushtar, estet, sezimtal jan. Ol Arqanyń ánderin asqaqtatyp aıtady. Ásirese,  týǵan jeri Zaısan men Marqakól ánderin bizderdi  kórgende eljirep shyrqaıtyny bar. Óleń poetıkasyn keremet taldaıdy, ózi de óleń jazady. Óleńniń ishki bitimindegi qarama-qaıshylyq, mıftik dıalektıka týraly kóptegen oıtamyzyq tastaıdy shákirtterine. Mundaı qyzyqty tujyrymdaryn «poezıalyq  obraz logıka emes, kerisinshe logıkaǵa qarsy qurylady» dep túıindeıdi.

Seıit aǵa naǵyz ǵalym bolǵandyqtan, bilimniń qadiri men qasıetin, qıyndyǵy men qyzyǵyn bir adamdaı paryqtap, parasatty oı tastap otyrady. Ol eshqashan da keýde soǵyp, men bárin bilem dep toqmeıilsip kórgen emes. Shákirtterine «Biletinim bir toǵyz, bilmeıtinim toqsan toǵyz», «kitapty kóp oqyǵan saıyn ózińniń az biletiniń kórine bastaıdy», «qatelesem dep qoryqpa, qatelesýge árkimniń qaqysy bar,  qatelik durystyqty týdyrýǵa sebep, kúdik ǵylymdy damytýǵa túrtki» dep jastarǵa kishipeıildikpen, keshirimmen  qaraıdy. Shákirtteriniń býyny bekip, jasqanshaqtyqqa urynbaı, ǵylym kókjıegine   qanat qaǵyp ketýge baýlyp, talpyndyryp otyrady.

Seıit aǵanyń eń úlken qyry – jastardy tárbıeleý, biletinin shákirtterine jalyqpaı úıretý. Oǵan bul minez ustazy,  profesor N.S.Smırnovadan juqsa kerek.

Seıit aǵanyń asa baı kitaphanasy bar. Ol shákirtterine bilgenin jáne qundy kitaptaryn eshqashan aıamaıdy. Ádette keıbir ǵalymdar bir taqyrypty menshiktep alyp, ol týraly bireý jazsa, sol adammen jaýlasyp, jaǵalasyp júredi, nemese arhıvten bir qujat tapsa, sony ómirbaqı maldanyp, basqadan qyzǵanýmen ótedi. Bundaı qylyq ondaı jandardy qyzǵanshaqtyq pen ishtarlyq dertine shaldyqtyryp, tuıyqqa tireıdi. Mundaılar  týraly belgili ǵalym hám  jazýshy aǵamyz M.Maǵaýın «Arhıv qazynasy» degen áńgimesinde jaqsylap jazǵany bar. Ondaı adamdar basqalar menen az bilse eken dep mysyqtileýmen júrse, Seıit aǵa kerisinshe shákirtterim menen artyq bilse eken dep, jastarǵa salmaq salyp, qamqorlyq jasaıdy, qalamyn ushtaı túsedi. Ol óz bilimine, eńbegine tolyq   senimdi bolǵandyqtan da  izin qýýshylardyń ózinen artyq qabiletti bolýyn armandaıtyn shyn ustaz. Teginde, ǵylym degen daryndy tulǵalardyń týdyratyn jasampazdyǵy ǵana emes, san ǵasyrlar boıy ujymdyq izdenisten týatyn ortaq sıpaty bar dúnıe ekenin aǵanyń aldyn kórgende túsinesiń.  Sonymen birge qandaı bir jeke  halyqtyń ózindik dara ǵylymy joq, ol – álemdik aqyl-oımen sabaqtasyp, qundylyqtarmen, ozyq teorıa men ádisnama, derekqorymen bir-birin nárlendirip turatyn qubylys.

[caption id="" align="alignnone" width="471"]Oı-sanaga
Akademık Seıit Qasqabasov[/caption]

Qazaq fólklortanýyndaǵy kórnekti ǵalymdar S.Qasqabasov pen E.Tursynovty KazPI-ge 1-kýrsqa túsken kúninen bastap, N.S.Smırnova Máskeý baǵdarlamasymen arnaıy daıyndapty, keıin ustazymyz bul  tásildi óziniń jas shákirtterine de qoldanǵany baıqalady. Jastyq izdenisteri birge ótken fólklortanýshy eki aǵamyzdy zıaly orta kezinde «tandem» dep atapty. Olardyń basqa áriptesterinen negizgi bir ereksheligi – ekeýi de fılologıa fakúltetinde orys tilinde dáris alýy jáne N.S.Smırnova sekildi ataqty ustazǵa shákirt bolýy dep  aıta alamyz.

Qazaq fılologıasyndaǵy keıbir jaǵdaılarǵa qarap otyrsaq, kúni búginge deıin oqshaýlanyp,  óz qazanynda ózi qaınap,  ózin-ózi qyzyqtaýǵa tap bolǵandaı ańys seziledi. Kezinde O.Súleımenovtiń «Aýyldan kelgen balalar ýnıversıtette qazaq fılologıasyna oqýǵa túsedi, tomaǵatuıyq tanymda qalady, aqyry óz aýylynan basqany baǵalaı almaıtyn raıondyq deńgeıdegi patrıotqa aınalady» dep aıtqany ashshy da bolsa shyndyq deýge bolar. Al bul úderisten  basqa kepte, ózgeshe qısynda tálim alǵan S.Qasqabasov pen E.Tursynov qazaq fólklortanýyna jańasha serpin ákeldi, sony betburys jasaı aldy dep búginderi tujyrymdaı alamyz. Bul eki ǵalymnyń aldynda eskiniń sońy, jańanyń basy bop turǵan,  A.Baıtursynuly, S.Seıfýllın, M.Áýezov, E.Ysmaıylovtan jalǵasqan altyn shynjyrdyń  dáneker býyny – M.Áýezovtiń  tól aspıranty, halyq óleńiniń bilgiri, fılologıa ǵylymdarynyń doktory B.Ýahatov  tur deýge bolady. Seıit aǵa  belgili ǵalym  M.Ǵabdýllın basqaryp otyrǵan Fólklortaný  bólimine dısertasıalyq jumysyn usynǵanda eńbegine oń pikir bildirip, bolashaǵyna tilekshi bolǵan B.Ýahatov  edi.

Seıit aǵa bizge ǵylym áleminiń álippesin úıretýde jumysty  qarapaıym deńgeıde bastady. Ol jańadan ǵylymnyń tabaldyryǵynda turǵan bizdi basymyzdan sıpap, aıalap, balapandaı baýlyp, kún saıyn qadaǵalap qana qoımaı, eń áýeli konspekt jasaýdy úıretti. Birtindep  tálim-tárbıeni kúrdelendire tústi. Bir aptada eki ret belgilegen kestesi boıynsha konspektimizdi tekseredi, oqyǵan kitaptarymyzdan emtıhan alady, suraqtar qoıady. Biz oqýshydaı túregelip turyp jaýap beremiz, ustazymyz bizdi  jyly meıirimmen ózine baýrap, baýyr bastyryp alǵannan keıin, «basqa jaqqa qashpaıtynymyzǵa» kózi jetken soń,  qatqyl minez tanytyp, qaharlana túsetin boldy. Akademıktiń aldynda eldiń kózinshe tirsegiń dirildep,  tik turyp jaýap beresiń,  tapsyrma  ýaqytynda oryndalmasa, jumysqa kóńili tolmasa,   tuzdyqty sózdermen sybap tastaıdy. Shyny kerek, ǵylymǵa óz basym  Seıit aǵanyń aq shashyn  syılap  qoryqqandyqtan, ar-namysym oıanǵan sebepti eriksiz kelgen bolýym kerek. Seıit aǵanyń 70 jyldyq mereıtoıynda  «Aıqyn» gazetine bergen  shaǵyn suhbatymnyń aty «Qorqyp ta, syılap ta turamyz» dep qoıylýy beker emes edi.

Seıit aǵa kabınette susty, qaharly,  ashýlanǵanda jolbarystaı janary jarqyldap, qaıratty shashynan da aınalaǵa yzǵarly qyraý, qylaý shashylyp turǵandaı seziledi. Ol – temir tártip dáýirinde ómir súrgen, ómirdiń mánin tártip dep qana uqqan adam. Al bizder (óz basym)  «tártipsiz», meılinshe erkindeýmiz. Seıit aǵanyń aıtqanyna sál kónbeıin deseń, ol ózińnen bilimdi, dana adam,  bárin boljap, bilip turady, qarsy keleıin deseń, onyń adamgershiligi, kisiligi  ózińnen asyp jatyr. Ol sonymen birge adamnyń ishki oıyn, minezin oqıtyndaı psıholog. Jer janaty Jetisýda, qasıetti Qaskeleńde naǵashysynyń qolynda óskendikten «Jemisi bar aǵash ıilip turady, jemisi joq aǵash qaıqaıyp, qaqaıyp turady» dep támsil aıtyp, mansaptyń  yzbarly bıigin mansuqtap, qarapaıym qalypqa túse qalatyny taǵy bar. Ne ózińdi, ne ustazyńdy aldaı almaısyń. Aqyry eriksiz moıynsal bolyp, kóndigesiń, ǵylym muhıtynyń kókshýlan tolqynynan seskenip, qorqyp, shanaǵyńnyń tar ekenin bilseń de, Allaǵa, odan keıin ustazyńa senip, táýekelge bel býady ekensiń. Aıaǵynda onyń aıtqanyna kónip, toı-tomalaqty kúrt sıretip,  jarqyldaǵan jıyn-topyrǵa da barmaı,  jýrnalısik-pýblısıstıkalyq maqalalar jazyp baspasózde kórinbeı, akademıa men úı arasyn ǵana jol qylyp, shytyrman kitaptar aralynyń  arasynda ómir súresiń. Árıne, basynda aqynmyn dep «aıǵa atylyp» júrgendikten, azannan keshke sheıin sur kabınette sarylyp otyrýǵa birden tósele almaısyń. Bul kezeńde Seıit aǵanyń «ǵylymdy bas qana emes, negizinen batpandap otyrǵan sabyryń jasaıdy» degen sózi seni tózimge shaqyrady.

«Jalǵyz jalaý jaltyldap, Tumandy teńiz órinde» degendeı  kitaphana qabyrǵasynda qamalyp, alyptarmen arpalysyp otyrasyń. Dúnıejúziniń ǵulamalarymen únsiz tildesip,  nebir dana oılarǵa toǵytylasyń,  akademıalyq aýyr ǵylymnyń salmaqty  tabıǵaty eńseńdi birtindep eze bastaıdy.

Men akademıaǵa alǵash kelgende ózderi bárin bilip tursa da,  eshteńe jazyp, eshqandaı eńbek qorǵamaǵan, qorǵaǵysy da kelmeıtin samarqaý da sartap oqymystylarǵa kez bolyp, tań-tamasha bolǵanym bar. Akademıalyq ǵylymnyń aýyr jaýapkershiligin ıyǵymen sezingen olar únsiz júrgendi jón kórgenin keıinnen bildim. Biraq bul tuıyqqa tap bolǵanda Seıit aǵanyń «Bilgenim bir toǵyz, bilmegenim toqsan toǵyz», «árkimniń qatelesýge qaqysy bar, burystyq durystyqqa sebepshi bolady» degen sózderi kóńilińe úmit ushqynyn shashady, ustazyńnyń meıirban júzi men senimdi kózi,  saǵan uqtyrǵan  kúrdeli túıinderdi sheshetin  teorıalyq-metodologıalyq qısyndary qalam alýyńa, qaırattanyp jazyp ketýińe demeý beredi. Ol mundaı tusta bıblıografıalyq kórsetkish usynyp, fólklortaný mektepteriniń  kezeńderi, ókilderi, olar ustanǵan túrli baǵyttar men konsepsıalar týraly dárispen sýsyndatady. Alýan túrli ǵylymı kózqarastar, olardyń arasyndaǵy talas-tartys, bizderge qandaı jol qolaıly ekendigine baǵyt beredi. Ol ózi usynǵan eńbekter tizimin  «tumandy teńizde adastyrmaıtyn kompas» dep   aıtqany áli esimde.

Bir mezgilde A.N.Veselovskıı, V.Ia.Propp, E.M.Meletınskıı, V.M.Jırmýnskıı, E.Teılor, Dj. Frezer, Levı-Stros  sekildi danalardy oqyp shyqqan soń ózime degen senimim azaıǵanyn aıtqanymda Seıit aǵa: «Olar da sendeı adam, demek sen de olardaı bola alasyń. Qoryqpa, olar basqa materıaldy qarady, solaı boldy, seniń nysanyń basqa. Eshqandaı ǵalymǵa tabynýshy bolma, barlyǵyn ózińe áriptes retinde sana, óz nysanyn jaqsy meńgergen adam – sózsiz jaqsy ǵalym bolady» dep aqyl-keńes bergen edi.

Árıne, biz Qasym aqyn aıtqandaı: «Birden Pýshkın bolmaı-aq, Baımuqansha bastadyq».

Seıit aǵanyń  kitaphanasy  óte baı, onda 5 myńnan astam kitap bar. Fólklortaný, etnografıa, sóz óneri, túrkologıaǵa qatysty sırek kezdesetin salalyq kitaptar júıeli jınalǵan. Seıit aǵa bul kitaptardy tynymsyz paıdalanyp, keıbiriniń ishine aq qaǵaz qystyryp, pikirlerin  únemi túsirip júretini de ańǵarylady. Ádette Seıit aǵany jumysta kezdestirseń, yzǵarly sekildi seziledi.  Al úıine barsań júzinen  shýaǵy tógilgen  meıirban qarıaǵa tap bolasyń. Seıit aǵa  qutty meshit úıindeı qasıetti shańyraǵyna engende jan dúnıesi baraqat taýyp,  asyl jary, ómirlik arqatiregi Tamara jeńgemiz ben nemereleriniń qasynda jazdaı jadyrap  shyǵa keledi eken. Shapanyn jamylyp, aq dombyrasyn qolyna alyp, qońyr áýenge basady. Nemereleri kelse, aınalyp tolǵanyp shýaǵyn shashady. Talaı ǵajaıyp eńbekteri dúnıege kelgen kabınetiniń esiginen attaǵanda erekshe  shabytty kúıge túsip, saǵan degen yqylasy da júz ese arta túskendeı bolady. Tamara táteniń aq peıilimen aqtarylyp jaıǵan kól-kósir  dastarqanynan dám tatqan soń  akademık aǵamyz kabınetinde qabyldap, aldymen óziniń jazyp jatqan zertteýleriniń jaı-kúıi týraly saǵan esep beredi, odan keıin  ǵana ózińe bergen  tapsyrmalar  týraly suraı bastaıdy.

Aǵaıdyń kitaptaryna qyzyǵasyń, al qalaǵan kitaptaryńdy kórýge, aqyl-keńes alýǵa, úıińe áketip oqýǵa ruqsat etiledi. Shyǵaryńda olardy bloknotyna aı-kúnin qoıyp, tizimdep alady. Iá, bul kitaphanadan ǵylymǵa kelgen talaı óreli aǵalarymyz tálim alypty. Bizden buryn Z.Seıitjanov, K.Matyjan, Sh.Kerim, A.Ábdisadyq,  odan ilgeri B.Maıtanov, S.Negımov, N.Álimbaı, S.Qorabaı bastaǵan býyn da  qyzyǵyn kórgen desedi. Jazýshylar da aǵaıdyń kitaptaryna qumar bolady. Máselen, bir shetin jaǵdaı – V.M.Jırmýnskııdiń «Túrkskıı geroıcheskıı epos» degen kitabyn A.Súleımenov aǵamyz alypty da, qaıtarýǵa murshasy bolmapty. Osy kitaptan basqa nebir ǵajap dúnıelerdiń barlyǵyn Seıit aǵanyń kitaphanasynan alyp oqýǵa, qarap tanysýǵa múmkindik týǵanyna búginderi myń shúkir etemin.

Seıit aǵa akademıalyq dástúrde tárbıelenip, ǵylym keńistigine samǵap,  ustazy N.S.Smırnovanyń meıirban tárbıesin kórgen baqytty jan.  Qazir artyna ózi de ónegeli mektep qalyptastyrǵan úlken júrekti kóshbasshy tulǵa.

Árqandaı ǵylymnyń shyńy, barar asýy – klassıfıkasıa desek, Seıit aǵa osy kúrdeli de aýyr jumysty atqaryp, janrlar teorıasyn ashqan kásibı  maman bolǵandyqtan  qazaq fólkloryn júıeleý, janrǵa bólý, túrge jikteý, túgendeý jumysyn tabysty júrgizdi. A.Baıtursynulynyń «Ádebıet tanytqyshynan» bastalǵan bul kúrdeli jumys Seıit aǵaıdyń jalpy redaksıasymen, tikeleı jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaq fólklorynyń tarıhy» (2008) atty ujymdyq monografıada tıanaqtala tústi deýge bolady.

Ásirese, ol qazaq halyq prozasynyń janrlyq júıesin jasady, bul úlgi týysqan halyqtar úshin de taǵylymdy boldy. Qazaq fólklorynyń árbir janryna jeke monografıa arnaý – búginderi 100 tom bolyp jaryq kórgen baı muramyzdy ǵylymı nysanǵa aınaldyrý, ıgerýge jol ashatyn keshendi jumys. Osy salada Seıit aǵanyń jolyn jalǵastyrǵan keıingi býyn ǵalymdar da ter tógip keledi. Atap aıtqanda, qazaq  kóne-nanym senimderge qatysty  fólklorynan B.Abylqasymov, otbasylyq  ǵuryp fólklorynan K.Matyjan, qazaq dastanynan B.Ázibaeva, jumbaqtan Sh.Kerim, tarıhı jyrdan A.Ábdisadyq, jer-sý ańyzdarynan A.Pańgereev, antıkalyq mıften R.Álmuhanovalar doktorlyq eńbek qorǵasa, aýyz-eki áńgimeden P.Áýesbaeva ǵylymı dısertasıa jazdy. Al maǵan ustazym  «Qazaqtyń halyq prozasy» zertteýiniń mıf degen bir taraýyn tábárik etip usyndy.

Búginderi S.A.Qasqabasov alash jurtynyń abyzyna aınaldy. Ol basqarǵan «Babalar sózi» júztomdyǵy álem mádenıetine qazaq jurtynyń qosqan injý-marjany ekenin zıaly qaýym baǵalap otyr. Birde aqyn aǵamyz Serik Turǵynbekov «Qasqabasovtiki qasqa jol, basqalardiki basqa jol» degen edi. Bul ádemi aıtylǵan ázildiń  astarynda aqıqat jatqanyna onyń taýdaı eńbekterin tamashalap qarasań kóziń jete túsedi.

Aqedil Toıshanuly,

Halyqaralyq Túrki akademıasynyń ǵylymı qyzmetkeri,

fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

 

 

Usynylǵan
Sońǵy jańalyqtar
x