Qazaqstanda munaigaz kompaniialarynan biýdjetke kelip túsetin salyqtyń 40 paiyzyn Teńiz ken orny aýdarady eken. Tsifrǵa shaqsaq, elimizdegi eń iri munai ken oryndaryndarynyń Qazaqstan biýdjetine tóleitin salyǵy mynandai sipatqa ie: Teńiz ken oryny – óndirgen munaiynyń 32 paiyzyn Qazaqstanǵa berip, 16 paiyz salyq tóleidi. Qarashyǵanaq – 14 paiyz munai ónimi, tóleitin salyq kólemi – 6%. Qashaǵan – 20 paiyz munai ónimi – tóleitin salyq kólemi – 1%. Jalpy, munaigaz salasynyń sarapshysy, Energy Monitor qoǵamdyq qorynyń direktory, Energy Monitor Telegram arnasynyń avtory Nurlan Jumaǵulov Qashaǵan jobasy boiynsha óndiriletin barlyq munai kóleminiń tek 2 paiyzy ǵana Qazaqstanǵa tietinin aitady. Iaǵni, elimizden góri sheteldikter bul kenishtiń qyzyǵyna batýda. Nege? Bul saýalǵa Dalanews.kz jaýap izdep kórdi.
"Qashaǵannyń bastapqyda jarnamasy jaqsy júrdi. Investorlar kóptep keldi, investitsiia salyna bastady. Alaida kóp kútkendei nemese josparlaǵandai munda qomaqty qor bolmai shyqty. Bul – birinshiden. Ekinshiden, investorlardyń aitýy boiynsha, olar bul jobaǵa 1997-2015 jyldar aralyǵynda 60 mlrd dollar investitsiia salǵan. Ony shamamen 5 paiyzdyq jyldyq ósimmen eseptesek, qaǵaz júzinde ol 100 mlrd dollardan da asyp túsedi. Kelisimshartta bul shyǵyndar retinde kórsetilip, aldymen osyny óteý talap etiledi. Sondyqtan bul arada 80/20 degen eseptik júie túzilgen. Iaǵni, qazirgi tańda jylyna óndirilgen 18 mln tonna munaidyń 80 paiyzy osy shyǵyndardy jabýǵa ketedi. Qalǵan 20 paiyzdy memleket pen aktsionerler taǵy ózara bóliske salady. Sonda Qashaǵanda óndiriletin búkil munaidyń 2 paiyzy ǵana Qazaqstanda qalady", - deidi Jumaǵulov YouTube-tegi Energy Podcast-yna bergen suqbatynda.
Onyń aitýynsha, bul 2 paiyzdyq úlesti arttyrýdyń úsh faktory bar:
- Táýligine 3 mlrd barrel óndiretin jaǵdaiǵa jetkende. Qazirgi óndiris – 900 mln barrel. 1 mlrd barrelge kúzde jetemiz dep boljanady. Al z mlrd barrelge 2030-2035 jyldary jetip qalýymyz yqtimal.
- Rentabeldilik kelisimshartta kórsetilgen belgili bir deńgeige jetkende;
- Investorlar quiǵan shyǵyn ótelgen jaǵdaida.
Jumaǵulov bul faktorlardyń oryndalýynyń aýyly áli alys ekenin aitady. Sondyqtan Qazaqstan tarapy 2018 jyldan beri ornynan qozǵalyp, másele kótere bastaǵan.
"Daýly máselelerdi qarastyratyn arnaiy uiym bar. Áý basta, kelisimshartpen tartylǵan. Qazaqstan bul jobadan qatty paida kórip jatqan joq. Investorlar da asa asyǵa qoimady. Arada joǵaltyp jatqan shyǵyndar bar degendei. Sondyqtan arada máseleler qaralyp, kelisimshartqa 2018 jyly ózgeris engizildi. Sóitip investorlar munai baǵasyna qarai Qazaqstanǵa roialti tóleitin boldy. Bir barreli 45 dollardan bastalǵan jaǵdaida 2,5-ten 12 paiyzǵa deiin. Baǵaǵa bailanysty ózgeredi. 2024 jyldan bastap "QazmunaiGaz" ulttyq kompaniiasy korporativtik salyq tóleitin boldy. Bul – jaǵymdy tustary. Al qazir biz investorlar aitqan 60 mlrd dollar shyǵynǵa daý keltirip jatyrmyz. Ony 40 mlrd dollarǵa deiin qysqartpaq oi bar. Osydan keiin investorlar jobanyń ekinshi kezeńine aiaǵyn basqysy kelmei baiqastap qaldy", - deidi munai salasynyń mamany.
Al bul arada aitylyp otyrǵan ekinshi kezeń – Qarashyǵanaq ken ornynan gaz óńdeitin zaýyt salý. Kúni keshe QR Energetika ministrligi Eni jáne Shell-men birlesip Qarashyǵanaqta GÓZ salý jóninde qolǵa alynǵan jobany toqtata turatynyn málimdegeni belgili.
"QR Energetika ministrligi Qarashyǵanaq ken ornynda gaz óńdeý zaýytyn salý jobasyn qoldanystaǵy Ónimdi bólisý týraly kelisim (ÓBK) aiasynda jáne joba aktsionerleriniń qatysýymen iske asyrý qaita qaralatynyn málimdeidi", delingen ministrlik habarlamasynda.
Sondai-aq quzyrly vedomstvo qazirgi tańda ministrlik ulttyq kompaniialardy tartý arqyly jobany atalǵan kelisimnen tys júzege asyrýdyń balamaly nusqalaryn qarastyryp jatqanyn da naqtylady.
"Ulttyq kompaniialardy tartý" delingenine qaraǵanda, bul arada, bálkim, "Qazmunaigaz" ulttyq kompaniiasy týraly sóz bolyp otyrǵan bolýy múmkin. Osyndai paiymdar da bar bul arada.
