Qabdesh Jumadilov: «Úkimeti men parlamenti ózge tilde sairaityn jalǵyz el – bizdiń Qazaqstan»
***
Basqa elge kiriptar, bodan bolǵanyń eshteńe emes-aý. Bárinen de seni qul etkeni úshin, sol otarshyldarǵa ómir boiy qaryzdar bolyp, raqmet aitqan jaman eken!
***
Qazaqta ár júz, ár ulystyń ózine tán bodandyq, quldyq tarihy bar. Bireýi sál erterek, ekinshisi sál keiinirek... Qazir aitsań kúlki: «Aq patshaǵa biz buryn qaraǵanbyz» dep, quldyq stajymyzdyń uzaqtyǵymen maqtanǵan kezimiz de boldy-aý!
***
Keshegi keńestik dáýirdi oilasam, meniń kóz aldyma áldebir dońǵalaqsyz vagondy qara jerdiń qyrtysyn kóshire, relssiz súirep bara jatqan jankeshtiler elesteidi. Sodan keiingi bir sýret – túbi tesik taiqazan. Álgige tapqan-taianǵanyńdy ákelip quia beresiń, quia beresiń, biraq ómiri bir tolmaidy. Aianyshty-aq!
***
Sońǵy júzjyldyqta ózgeris, tóńkeris ataýly bizdiń elge syrttan kelip tańyldy. Óitkeni Qazaqstan – Resei kerýenine tirkelgen buidaly tailaqtyń biri bolatyn. «It sorlysy kóshbasshyǵa eredi» degendei, biz imperiia kóshine ilesip, qaida barmadyq, qai tarapta sandalmadyq?!
***
Zaman azyp, zań tozaiyn degende, halyq ta óziniń ejelgi erlik, jaýyngerlik saltynan aiyrylyp qalady eken ǵoi. Mundaida keshegi batyrdan – barymtashy, barymtashydan – ury, urydan – qary týady. Al qarydan bári týady...
***
Ispannyń uly jazýshysy Servantes «Jalǵan aqsha jasaǵandar sekildi, jalǵan tarih jazýshylardy da darǵa asý kerek!» degen eken. Onyń betin ary qylsyn, eger ol kisiniń aitqany buljymai iske asatyn bolsa, bizdiń tarihshy ǵalymdar men jazýshylardyń qatary qatty sirep qalar edi.
***
Bireýler oilap júrgendei, tarih degenimiz sabadaǵy saýmal emes – ústine ne quisa da bojyp tura beretin. Tarih – ózin-ózi tazartyp turatyn telegei teńiz ispetti. Ol óz tabiǵatyna jat dúnieni eshqashan qabyldamaidy. Syrttan kelip qosylǵan kir-qoqys, japyraq-jańqany tolqynmen shaiyp, jaǵalaýǵa shyǵaryp tastaidy.
***
Ádette sot zalynda kýálardyń «shyndyqty, tek qana shyndyqty aitam» dep ant ustaityny bar ǵoi. Bizdiń qalam ustap júrgen qaýym da halyq aldynda da solai Quran ustap, ant berse artyq bolmas edi.
***
Shydamnyń da shegi bar. Jat ortada júrgen az ult ókilderi belgili shekke deiin ǵana ózin saqtai alady. Qyryq kúnshilik shólde túie janýar órkesh maiyn soryp kún kóredi degen sóz bar. Osy turǵydan kelgende, qalyń qara tasqynnyń astynda qalǵan Qytaidaǵy qazaqtardyń da «órkesh maiy» sarqylý aldynda.
***
Óz basym ulttyq topyraqtan tys, búkil álemge ortaq ádebiet bolady degenge senbeimin. Uly Abai tórt bolys tobyqtyǵa qarap otyryp, búkil qazaqty tanydy. Aqynnyń qazaqqa arnaǵan sózderin dúiim dúnie tamsana oqydy. Uly jyraý Jambyl «Tyńda, Qastek, Qaskeleń!» degen eken. Eki aýyldyń arasy – uzasa 40 shaqyrym. Al Jákeńniń únin jer shary túgel estidi.
***
Qazirgi qazaq tiliniń jaǵdaiyn oilaǵanda, meniń kóz aldyma kóp jyldar kóringen jaidaqtap jaýyr qylǵan, quiryq-jaly suiylǵan, ábden qanjilik bop, tórt aiaǵynan birdei turalaǵan tulpar elesteidi.
***
Qazir radio men teledidarda til bezeitin qazaqtardy tyńdai otyryp, tań qalasyń. Kileń shúldirlek, bydyqtar men tutyqtar, kekeshter qaidan qaptap ketken?!
***
Bir kezde uly bilerdiń kókireginde damyldap, kóriginde shyńdalǵan osynaý ǵajaiyp tilde sýyrylyp sóileitin birde-bir sheshen qalmady degen ne sumdyq?
***
Bul kúnde dúniejúzinde úkimeti men parlamenti memleket tilinde sóilemei, ózge tilde sairaityn bir ǵana el bar. Ol – bizdiń Qazaqstan.
***
Marksshilderdiń «til – qatynas quraly» deitin qaǵidasynyń astarynda haramdyq bar. Til – qatynas quraly ǵana bolsa, ony kez kelgen basqa tilmen almastyra salý qiynǵa túspeidi. Biraq shyndyǵy solai ma? Til – jai qatynas quraly ǵana emes, ár ulttyń bastan keshken tarihy, salt-sanasy, ádet-ǵurpy, dil-imany, bir sózben aitqanda, jany emes pe?! Tildi almastyrý – janyńdy, imanyńdy almastyrýmen birdei.
***
Bazar bilegen zamanda saýdaǵa túspeitin dúnie joq. Qajet bop bara jatsa, maldy da, munaidy da, kómir men temirdi de, altyn-kúmis, asyl tastardy da, bárin de buldap ótkizýge bolady. Tek, dúnieniń bar bailyǵyn usynsa da, saýdaǵa salýǵa bolmaityn bir kieli nárse bar. Ol – Qazaq eliniń táýelsizdigi.
Derekkózi: adebiportal.kz
