قابدەش جۇمادٸلوۆ: «ٷكٸمەتٸ مەن پارلامەنتٸ ٶزگە تٸلدە سايرايتىن جالعىز ەل – بٸزدٸڭ قازاقستان»
***
باسقا ەلگە كٸرٸپتار, بودان بولعانىڭ ەشتەڭە ەمەس-اۋ. بەرٸنەن دە سەنٸ قۇل ەتكەنٸ ٷشٸن, سول وتارشىلدارعا ٶمٸر بويى قارىزدار بولىپ, راقمەت ايتقان جامان ەكەن!
***
قازاقتا ەر جٷز, ەر ۇلىستىڭ ٶزٸنە تەن بوداندىق, قۇلدىق تاريحى بار. بٸرەۋٸ سەل ەرتەرەك, ەكٸنشٸسٸ سەل كەيٸنٸرەك... قازٸر ايتساڭ كٷلكٸ: «اق پاتشاعا بٸز بۇرىن قاراعانبىز» دەپ, قۇلدىق ستاجىمىزدىڭ ۇزاقتىعىمەن ماقتانعان كەزٸمٸز دە بولدى-اۋ!
***
كەشەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردٸ ويلاسام, مەنٸڭ كٶز الدىما ەلدەبٸر دوڭعالاقسىز ۆاگوندى قارا جەردٸڭ قىرتىسىن كٶشٸرە, رەلسسٸز سٷيرەپ بارا جاتقان جانكەشتٸلەر ەلەستەيدٸ. سودان كەيٸنگٸ بٸر سۋرەت – تٷبٸ تەسٸك تايقازان. ەلگٸگە تاپقان-تايانعانىڭدى ەكەلٸپ قۇيا بەرەسٸڭ, قۇيا بەرەسٸڭ, بٸراق ٶمٸرٸ بٸر تولمايدى. ايانىشتى-اق!
***
سوڭعى جٷزجىلدىقتا ٶزگەرٸس, تٶڭكەرٸس اتاۋلى بٸزدٸڭ ەلگە سىرتتان كەلٸپ تاڭىلدى. ٶيتكەنٸ قازاقستان – رەسەي كەرۋەنٸنە تٸركەلگەن بۇيدالى تايلاقتىڭ بٸرٸ بولاتىن. «يت سورلىسى كٶشباسشىعا ەرەدٸ» دەگەندەي, بٸز يمپەرييا كٶشٸنە ٸلەسٸپ, قايدا بارمادىق, قاي تاراپتا ساندالمادىق?!
***
زامان ازىپ, زاڭ توزايىن دەگەندە, حالىق تا ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ ەرلٸك, جاۋىنگەرلٸك سالتىنان ايىرىلىپ قالادى ەكەن عوي. مۇندايدا كەشەگٸ باتىردان – بارىمتاشى, بارىمتاشىدان – ۇرى, ۇرىدان – قارى تۋادى. ال قارىدان بەرٸ تۋادى...
***
يسپاننىڭ ۇلى جازۋشىسى سەرۆانتەس «جالعان اقشا جاساعاندار سەكٸلدٸ, جالعان تاريح جازۋشىلاردى دا دارعا اسۋ كەرەك!» دەگەن ەكەن. ونىڭ بەتٸن ارى قىلسىن, ەگەر ول كٸسٸنٸڭ ايتقانى بۇلجىماي ٸسكە اساتىن بولسا, بٸزدٸڭ تاريحشى عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ قاتارى قاتتى سيرەپ قالار ەدٸ.
***
بٸرەۋلەر ويلاپ جٷرگەندەي, تاريح دەگەنٸمٸز ساباداعى ساۋمال ەمەس – ٷستٸنە نە قۇيسا دا بوجىپ تۇرا بەرەتٸن. تاريح – ٶزٸن-ٶزٸ تازارتىپ تۇراتىن تەلەگەي تەڭٸز ٸسپەتتٸ. ول ٶز تابيعاتىنا جات دٷنيەنٸ ەشقاشان قابىلدامايدى. سىرتتان كەلٸپ قوسىلعان كٸر-قوقىس, جاپىراق-جاڭقانى تولقىنمەن شايىپ, جاعالاۋعا شىعارىپ تاستايدى.
***
ەدەتتە سوت زالىندا كۋەلاردىڭ «شىندىقتى, تەك قانا شىندىقتى ايتام» دەپ انت ۇستايتىنى بار عوي. بٸزدٸڭ قالام ۇستاپ جٷرگەن قاۋىم دا حالىق الدىندا دا سولاي قۇران ۇستاپ, انت بەرسە ارتىق بولماس ەدٸ.
***
شىدامنىڭ دا شەگٸ بار. جات ورتادا جٷرگەن از ۇلت ٶكٸلدەرٸ بەلگٸلٸ شەككە دەيٸن عانا ٶزٸن ساقتاي الادى. قىرىق كٷنشٸلٸك شٶلدە تٷيە جانۋار ٶركەش مايىن سورىپ كٷن كٶرەدٸ دەگەن سٶز بار. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قالىڭ قارا تاسقىننىڭ استىندا قالعان قىتايداعى قازاقتاردىڭ دا «ٶركەش مايى» سارقىلۋ الدىندا.
***
ٶز باسىم ۇلتتىق توپىراقتان تىس, بٷكٸل ەلەمگە ورتاق ەدەبيەت بولادى دەگەنگە سەنبەيمٸن. ۇلى اباي تٶرت بولىس توبىقتىعا قاراپ وتىرىپ, بٷكٸل قازاقتى تانىدى. اقىننىڭ قازاققا ارناعان سٶزدەرٸن دٷيٸم دٷنيە تامسانا وقىدى. ۇلى جىراۋ جامبىل «تىڭدا, قاستەك, قاسكەلەڭ!» دەگەن ەكەن. ەكٸ اۋىلدىڭ اراسى – ۇزاسا 40 شاقىرىم. ال جەكەڭنٸڭ ٷنٸن جەر شارى تٷگەل ەستٸدٸ.
***
قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ جاعدايىن ويلاعاندا, مەنٸڭ كٶز الدىما كٶپ جىلدار كٶرٸنگەن جايداقتاپ جاۋىر قىلعان, قۇيرىق-جالى سۇيىلعان, ەبدەن قانجٸلٸك بوپ, تٶرت اياعىنان بٸردەي تۇرالاعان تۇلپار ەلەستەيدٸ.
***
قازٸر راديو مەن تەلەديداردا تٸل بەزەيتٸن قازاقتاردى تىڭداي وتىرىپ, تاڭ قالاسىڭ. كٸلەڭ شٷلدٸرلەك, بىدىقتار مەن تۇتىقتار, كەكەشتەر قايدان قاپتاپ كەتكەن?!
***
بٸر كەزدە ۇلى بيلەردٸڭ كٶكٸرەگٸندە دامىلداپ, كٶرٸگٸندە شىڭدالعان وسىناۋ عاجايىپ تٸلدە سۋىرىلىپ سٶيلەيتٸن بٸردە-بٸر شەشەن قالمادى دەگەن نە سۇمدىق?
***
بۇل كٷندە دٷنيەجٷزٸندە ٷكٸمەتٸ مەن پارلامەنتٸ مەملەكەت تٸلٸندە سٶيلەمەي, ٶزگە تٸلدە سايرايتىن بٸر عانا ەل بار. ول – بٸزدٸڭ قازاقستان.
***
ماركسشٸلدەردٸڭ «تٸل – قاتىناس قۇرالى» دەيتٸن قاعيداسىنىڭ استارىندا حارامدىق بار. تٸل – قاتىناس قۇرالى عانا بولسا, ونى كەز كەلگەن باسقا تٸلمەن الماستىرا سالۋ قيىنعا تٷسپەيدٸ. بٸراق شىندىعى سولاي ما? تٸل – جاي قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ەر ۇلتتىڭ باستان كەشكەن تاريحى, سالت-ساناسى, ەدەت-عۇرپى, دٸل-يمانى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جانى ەمەس پە?! تٸلدٸ الماستىرۋ – جانىڭدى, يمانىڭدى الماستىرۋمەن بٸردەي.
***
بازار بيلەگەن زاماندا ساۋداعا تٷسپەيتٸن دٷنيە جوق. قاجەت بوپ بارا جاتسا, مالدى دا, مۇنايدى دا, كٶمٸر مەن تەمٸردٸ دە, التىن-كٷمٸس, اسىل تاستاردى دا, بەرٸن دە بۇلداپ ٶتكٸزۋگە بولادى. تەك, دٷنيەنٸڭ بار بايلىعىن ۇسىنسا دا, ساۋداعا سالۋعا بولمايتىن بٸر كيەلٸ نەرسە بار. ول – قازاق ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ.
دەرەككٶزٸ: adebiportal.kz
