Aiman 1 toptaǵy múmkindigi shekteýli jan. Aqtóbe qalasy turǵynynyń ómiri qolarbaǵa tańylǵanymen qala tirshiliginde óte belsendi. Jumys ta jasaidy, qaladaǵy barlyq is sharalardan qalmaidy. Kólik te júrgizedi, turmysqa shyǵyp, bala da súigen. Eshteńege qaramastan tolyqqandy ómir súrýdi maqsat etken, sol maqsatyna jetip te kele jatqan keiipkerimizdiń ómir joly Dalanews.kz oqyrmandaryna úlgi bolsyn degen nietpen arnaiy suhbat alǵan edik. Endi soǵan nazar aýdarsańyzdar.
– Múmkindigińizshe jumys jasap, osy bir qoǵamnyń damýy jolynda qyzmet etsem, basqalarmen teń múmkindigim bar ekenin dáleldesem degen nietińiz kóńil qýantady. Qazir qaida qyzmet istep jatyrsyz? Jalpy múmkindigi shekteýli jandarǵa jumys barysynda jaǵdai jasalǵan ba?
– Aqtóbe qalasyndaǵy «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» memlekettik korporatsiiasy» kommertsiialyq emes aktsionerlik qoǵamynyń Aqtóbe oblysy boiynsha filialy №2 bóliminiń mamanymyn. Videoqońyraýlarǵa jaýap berip otyramyn. Qazir bul salada jumys istep kele jatqanyma on jyldan asty.
Onyń ishinde 2014-2016 jyldary Qyzylorda oblysy, Aral qalasynyń Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynda istedim. Jumys istegim kelip ózim Aral aýdandyq Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń basshysy atyna jumys surap ótinish jazdym. Sosyn ol kisi jumysqa qabyldap eki jyldai istedim. Ol kezderde múmknidigi shekteýli jandardy endi endi jumysqa tartyp jatqan kezder bolatyn.
Keiin Aqtóbe qalasyna qonys aýdarýyma orai osy Aqtóbe qalasynyń HQKO-nyń №2 bólimine aýystym. Qazir osy jerde eńbek etip kelemin. Bul jerde menen basqa da I, II jáne III toptaǵy múmkindigi shekteýli jandar jumys isteidi. Osyndai jerde jumys isteýime múmkindik týdyryp bergeni úshin memleketke alǵysym zor.
Múmkindigi shekteýli jandy shettetpei jumysqa tartý, olarǵa úlken úmit syilaidy. Basqalarmen teń ekenin uqtyrady. Jumys múmkindigi shekteýli jandy yntalandyrady. Halyqqa qyzmet etý, kópshilikpen aralasý da bizdi yntalandyrady. Jumys ornymda da barlyq jaǵdai jasalǵan. Múmkindigi shekteýli jandardyń emin-erkin qozǵalysyna, ózin basqalarmen teń ustaýyna kóp qolaily jaǵdai jasalǵan. Kire beristerde arbamen ótýge yńǵaily ótkelder ornalastyrylǵan. Bizdiń jumys ornymyz ekinshi qabatta ornalasqandyqtan joǵarǵy qabatqa liftmen shyǵýǵa múmkindik jasalǵan. Iaǵni, lift ekinshi qabatqa biz úshin arnaiy toqtaidy. Júrip turýymyzǵa, ǵimarat ishindegi qozǵalysymyzǵa eshqandai kedergi joq.
Jumys ornymyzda birinshi toptaǵy múgedektegi bar men ǵana. Taǵy bir bólimde múmkindigi shekteýli eki adam qyzmet isteidi, olar ekinshi jáne úshinshi toptaǵy múgedekter.
Sondai-aq, HQKO-nyń №3 bóliminde de qolarbamen júretin bir jigit bar. Bir sózben aitqanda HQKO-y kóptegen múmkindigi shekteýli jandardy jumyspen qamtyp otyr. Bul olar úshin berilgen úlken múmkindik. Óz basym osyndai qyzmet etetinimdi maqtanysh etemin. Negizi osy qyzmetke kelgenge deiin de bos jatqan kúnim bolǵan emes. Arbamen júrip-aq dúken ashyp alǵanmyn. Aralda úiimizdiń aldynda jeke dúken ashyp, sonyń jumysyn júrgizdim, saýdamen ainalystym. Eshqashan basqalardan ózimdi kem sanap, moiyǵan emespin. Qolym bos bolǵan kezi bolǵan joq.
Niet bolsa eki qolǵa bir jumys tabylady. Tek jalqaýlanbai eńbek ete berý kerek. Men jumys istegen saiyn qanattanamyn. Turmysqa shyǵý kezinde de ózimdi basqalardan kem sezinbedim. Sol nietim turmysqa shyǵýyma yqpal etti dep oilaimyn.
Bala súiý kezinde de dárigerler kóp qorqytqanymen ózim birbetkeilenip, bosanam dep otyryp aldym. Qolarbamen júrsem de úide tynym taýyp otyrmaimyn. Eshqashan úide áreketsiz, tirliksiz otyryp kórmeppin. Barlyq tirligin úidiń ózim atqaramyn. Negizi qoǵam múmkindigi shekteýli jandardyń emin-erkin qozǵalýyna jaǵdai jasasa olardyń ózin basqalardan kem sanaýy kemi beredi. Olar qanattanyp, ózderin qoǵamnyń bir múshesi retinde sezinip, dami túsedi. Ol óz basymnan ótken, dáleldengen jaǵdai.
– Sońǵy kezderi múmkindigi shekteýli jandarǵa memleket tarapynan kóptegen jaǵdailar jasalyp, júzege asyrylyp jatyr. Degenmen siz qandai máselelerdiń sheshilgenin qalar edińiz?
– Múmkindigi shekteýli jan retinde úidiń kezeginde turǵanymyzǵa talai jyl boldy. Alaida kezek óte jai jyljidy. Múmkindigimiz shekteýli bolǵandyqtan qyryp jumys istei almaimyz birneshe jerde. Óz betimizshe úi alý múmkindigimiz óte tómen. Biz tek memlekettiń kómegimen ǵana úi ala alamyz. Sondyqtan memleket tarapynan úi kezegin jyljytýǵa kóp kóńil bólgenin qalaimyz.
Qazir úi kezegine turǵandar baspanalaryn 15-20 jyldap kútedi. Taǵdyrdyń taýqymeti azdai úi kezegin ondaǵan jyl kútý degen azap qoi. Eń bolmasa arzan paiyzben úidi 5-6 jylda alatyn múmkindik jasalsa eken. Jalpy zań júzinde osyny bekitpesek, turǵyn úi kezegin jyldap kútý qalypty jaǵdaiǵa ainalyp barady. Qanshama úi salynyp jatyr. Biraq «kókten kiiz jaýsa da, kedeige ultaraq buiyrmaidynyń» kebimen kezegimizdi jyldap kútemiz.
Múmkindigi shekteýli jandardyń ishinde de jumys isteýge qabilettileri, jumys isteýge múldem qabiletteri joqtary da bar. Jumys isteýge qabiletsizderi amal joq zeinetaqyny, járdemaqyny kútip otyrady. Sondyqtan tek múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan baǵdarlama ashylyp, turǵyn úi keshenderi salynýy kerek dep oilaimyn. Ol úilerde qolarbaǵa tańylǵan jandardyń emin-erkin qozǵalysyna jaǵdai jasalsa eken. Búginde elimizde salynyp jatqan turǵyn úilerdiń baǵasy tym qymbat. Onyń múmkindigi shekteýli jandardyń qaltasy kótermeidi. Jumys istep jalaqy alyp júrgen biz sekildi jandar tólem qabiletin dáleldep bere alady. Al jumys istemeitinder tólem qabiletin dáleldei almaidy.
Degenmen «Otaý», «Naýryz» degen turǵyn úige arnalǵan baǵdarlamalardyń paiyzy joǵary. Múmkindigi shekteýli jandarǵa 7 paiyzben 15-20 jylǵa berilgen kúnniń ózinde bizdiń ai saiynǵa tólemimiz 80 000-100 myń teńgege shyǵyp ketedi. Biz tólem qabiletimizdi dáleldei alǵanymyzben, ai saiynǵy tólemi qaltamyzǵa aýyrlyq etedi. Men «Baqytty otbasy» baǵdarlamasymen úidi alǵannyń ózinde 2 bólmeli úi alsam 85 000-100 000 teńge aralyǵynda shyǵyp ketedi eken. Al endi ákimdik arqyly tegin úidi alamyz dep kútip otyrǵandai ómirimizdiń sońyna jetetin boldyq. Osy bir ózekti máseleni ońtailandyryp berse jaqsy bolar edi.
Men kúndelikti jumys isteitin bolǵandyqtan qalanyń ishinde qozǵalysym kóp, biraq qala ishindegi pandýstardyń sapasy óte tómen. Stadionǵa barsaq ta, kafege, teatrǵa, murajailarǵa bas suqsam da kirip shyǵýym óte qiyn. Qala ishindegi keibir úilerdiń, ǵimarattardyń, keńselerdiń pandýstarynyń jaǵdaiyna kóńilim tolmaidy. Pandýspen qamtamasyz ettik dei bermei, onyń sapasyna da kóńil bólý kerek.
Tipti, keibir úilerde pandýs joq múldem. Bararyńdy baryp alyp, úidiń syrtynan qaitýǵa májbúrsiń. Sońǵy jyldardaǵy múmkindigi shekteýli jandarǵa jasalǵan aýyz toltyryp aitarlyq bir jaǵdai invotaksiler. Tek osylardyń sany kóbeise eken degen tilegimiz bar. Arnaiy kólikter qala boiynsha azdaý bolyp tur.
Kóp jaǵdaida qoljetimdi bolmaǵandyqtan úiden shyǵa almai qalyp jatamyz. Qazirgi tańda salystyrmaly túrde aitsaq memleket tarapynan múmkindigi shekteýli jandarǵa qamqorlyq óte jaqsy jolǵa qoiylǵan dep sanaimyn. Buryn mundai múmkindikter joq edi. Qarjylyq qoldaý da bar. Sony paidalanyp, memleketten tiesili járdemaqylardy alyp otyramyz. Jyl saiyn onyń kólime artyp keledi. Múgedekter kúnine orai jergilikti biýdjetten bólinetin kómek qarajatymyz da bar. Memleket tarapynan gigienalyq tegin zattar berilip turady. Bul da bolsa bizge úlken kómek. Taksi shaqyrsaq qolarbalarymyz syimai qalatyndyqtan arnaiy kólikpen júremiz. Osy qolarbada otyrǵandarǵa arnalǵan kólik tasymaly jeter jerimizge únemi jetkizip otyrǵanyna rizamyn. Aldaǵy ýaqytta osy «Invataksilerdiń» sanyn kóbeitip, úiinde otyryp qalǵan múmkindigi shekteýli jandardy mádeni oryndarǵa, halyqpen aralasýǵa alyp shyǵýdyń joldary qarastyrylsa nur ústine nur bolar edi. Múmkindigi shekteýli jan úide otyryp qalmaý kerek. Olardy qoǵammen aralasý alǵa jeteleidi.
– Aqtóbe qalasynda múmkindigi shekteýli jandarǵa qandai jaǵdai jasalǵan? Qala inkliýzivti jandarǵa qolaily ma?
– Jalpy, sońǵy jyldary inkliýzivti qoǵam qurýǵa talpynys baiqalady. Inkliýzivti bilim sekildi baǵdarlamalar sonyń aiǵaǵy. Pandýstar kóbeidi. Múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan nesieler de kóbeiip keledi. Bunyń bári qoldaý.
Degenmen qala múmkindigi shekteýli jandardyń júrip-turýyna tolyq qolaily dep aita almas edim. Joǵaryda atap ótkendei máseleler kezdesedi. Invotaksi qarastyrylǵan. Múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan qoǵamdyq birlestikter túrli is-sharalar uiymdastyryp jatady. Mundai sharalardyń mańyzy zor. Bir-birimizben aralasyp, kóńilimiz bár sát bólinip, kóńil-kúiimiz kóterilip qalyp jatady. Alaida keibir mádeni demalys oryndaryna, otbasylyq kafe, akvaparkterge tegin kire almaimyz. Eń bolmasa jeńildik joq. Keibir kontsertterge, óner ortalyqtaryna kirgenmen qaladaǵy jalpy is-sharalar qatystyrmaidy.
Máselen men mádeni sharalardy jaqsy kóremin. Tipti «Eki juldyz» degen sharada Mádina Sádýaqasovamen qosylyp án de aitqanmyn. Sharanyń maqsaty ánshiler men múmkindigi shekteýli jandardy dýet etip án aitqyzý bolatyn. Sol sharada Mádina Sáýdýaqasovamen sahnaǵa qatyr shyǵyp tóbem kókke jetkendei bolǵan edi... Sondyqtan múmkindiginshe mádeni sharalardy tamashalaǵym keledi. Múmkindigi shekteýli jandar úshin qimyl-qozǵalys mańyzdy.
Osy oraida sport keshenderi qoljetimdi bolsa eken. Baǵasy bizdiń qaltany kótermeidi. Eń bolmasa jeńildik jasasa eken. Biz elý paiyz bolsa da jeńildikpen kirýge jaǵdai jasalsa jaqsy bolar edi.
Jalpy, qaladaǵy múmkindigi shekteýli jandar bir birimizben jii aralasyp turamyz. Qala boiynsha múmkindigi shekteýli azamattardy qorǵaý jáne qoldaý tóraiymy Quralai Bazarbaiqyzy bar múmkindikti jasap kezdesýler uiymdastyryp turady. Qalada múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan qoǵamdyq birlestikter de kóp. Olar bizdiń múddemizdi qorǵap, máselelerimizdi bizdiń tarapqa tiimdi sheship berýde. Bul biz úshin úlken kómek.
Múmkindigi shekteýli jandar kóp jaǵdaida ózderiniń quqyqtaryn qorǵai almai qalyp jatady. Qoǵamdyq birlestikterdiń mundai máselelerge der kezinde qulaq túrip, sheship otyratynyna rizamyn. Jalpy jyl ótken saiyn elimizde múmkindigi shekteýli jandardyń quqyǵyn qorǵaýǵa jete kóńil bólinip, qoǵamdyq oryndarda barynsha jaǵdai jasalyp kele jatqany qýantady. Bul – elimizde qoǵamnyń árbir múshesiniń jaily ómir súrýine jaǵdai jasalyp jatqanyn ańǵartady. Osy turǵydan kelgende bizdiń qoǵamdaǵy quqyǵymyz da óz deńgeiinde qorǵalyp jatyr dep aita alamyz.
Jalpy, óz basym taǵdyrlas jandarǵa qurmetim joǵary. Múmkindigi shekteýli bolyp ómir súrý ońai emes. Alaida men tanityn taǵdyrlas jandardyń barlyǵy eńbekqor, jigerli, qairatty eken. Qoǵamymyzda aiaq-qoly balǵadai, on eki múshesi saý bolsa da mańdaiy terlep jumys isteýge qinalatyn, biraq ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamyn jamandaýdan jalyqpaityn «divan batyr» jandar jeterlik.
Al men tanityn múmkindigi shekteýli jandardyń barlyǵy bireýge salmaǵyn salǵysy kelmei, tyrbanyp eńbek etýde. Qoǵamymyzda balalarynyń járdemaqysyna kún kórip otyrǵan otbasylar da bar. Memleket tarapynan tólenetin balalarynyń járdemaqysyna iek artyp, ózi eńbek etkisi kelmeitin er azamattarymyz da kezdesedi. Bul shynymen uiat nárse ǵoi. Osy turǵydan kelgende qoǵamnyń osyndai masyldyqqa beiim bóligine kereǵar, qolarbaǵa tańylsa da qoǵamnyń basqa tolyqqandy múshelerindei, kúni túni tynbai eńbek etip, elge qyzmet jasap, tipti sondai múmkindigi shekteýli ekenine qaramastan ómirge sábi ákelip, qoǵamdyq jumystarǵa da aralasyp, óz ómirin de, qoǵam ómirin de ózgertýge tyrysyp júrgen jandar qurmetke laiyq der edim.
– Bul jaǵdaiǵa qalai ushyradyńyz?
– 1993 jyly 1 mamyr kúni Qyzylorda oblysy, Aral aýdanynda ortalyq alańda qurylǵan altybaqan ústime qulap ketip qolarbaǵa tańyldym. Sodan beri 1 toptaǵy múgedekpin.
– Otbasyńyz týraly aita ketseńiz...
– Byltyr naýryz aiynda Óskemenniń Orta júzdiń Beibit esimdi azamatyna turmysqa shyqtym. Allaǵa shúkir til tabysyp, shat-shadyman ómir súrip jatyrmyz. Qaraqat esimdi qyzym bar. «Jalǵyzdyq Qudaiǵa ǵana jarasqan» deimiz ǵoi. Ýaqyt óte jalǵyzdyǵymdy sezine bastaǵan soń otbasyn qurýǵa da sheshim qabyldadym. Sondyqtan qazir baqyttymyn dep aita alam.
Keibireýler aityp «ne degen myqtysyz, myna jaǵdaiyńyzǵa qaramai jumys ta istep, ómirge bala ákelip, turmys quryp» dep jatady. Men ózimdi ondai sezinbeimin. Taǵdyrdyń basyma salǵany sol bolsa qabyldadym. Biraq qolymnan kelgeninshe tyrysyp kóreiin dedim. Bári óz ornymen bolyp jatyr. Eń bastysy niet bolsa, qolarba eshteńege kedergi emes eken.
– Sizdi jabyrqatatyn ne jaǵdai?
– Kópshiliktiń aiap qaraýy der edim. Basqalardan esh kem emespiz. Eńbek etip, ózimizdi-ózimiz asyrap, ómirge sábi ákelip, otbasyn da quryp jatyrmyz. Biraq sonda da bireýler kemsitip qarap jatady. Nemese birdeńemen ainalysaiyn deseń senbeidi. Onyń bárin túsinip turyp, dáledeý qiyn. Odan saiyn jasytady adamdy.
Negizi kemitpei, músirkep qaramai, qoldap otyrsa biz budan da kóp jetistikke jeter edik. Kóp jaǵdaida qolynan keler me eken dep kúdikpen qarap turatyny janǵa batady. Osy oraida aitarym múmkindigi shekteýli jandar óte myqty bolyp keledi.
Qoǵamǵa ózin dáleldeimin dep júrip únemi tyrmysady. Kóp eńbektenedi. Olar múmkindigi shekteýli degen sózben shektelip qalǵysy kelmeidi. Múmkindiginiń zor ekenin kórsetýge tyrysady. Sondyqtan kóp jaǵdaida ainalamnan tek jyly sóz kútem, týystarym qoldap, jyly sózderin arnasa qanattanyp ketem. Taý qoparatyndai kúsh paida bolady. Mundai jaǵdaida bizdi kim múmkindigimizdi shekteýli dei alady? Sondyqtan árbir jannan ózimen teń dárejede sóilesse eken dep turamyn. Máselen qyzdy bolamyn dep umtylǵanda «durys ol ómir súrýge talpyntady, bala degen anaǵa kúsh beredi» dep qoldaǵandar da, kersinshe «óziń masylsyń týystaryńa, endi balańmen qosylyp masyl bolmaqsyń ba» dep kúndegender de boldy.
Qatty qinaldym. Eshkimge salmaǵymdy salmaýǵa tyrysyp kelemin. Birine qýanyp, qanattanyp júrsem, ekinshi bir sózderi janymdy qulazytyp jiberetin. Sondyqtan jan jaǵyma aitarym, múmkindigi shekteýli jaqyndaryń bolsa eshteńe bólip berme, sadaqa da tastama. Jai ǵana qolda, qalǵanyn olar ózderi jasap alady. Kóp jaǵdaida múmkindigi shekteýli jandardy ainalasynyń sózi men kózi jasytyp tastaidy. Osy nárseni eskertip, ótingim keledi. Ainalamda múmkindigi shekteýli bolsa da, on eki múshesi saý adamnan artyq tirlik jasap júrgender jeterlik. Osyny qoǵamymyz túsinse eken.
Suhbattasqan Qýanysh ERMEKOVA
