Qazaqstan Prezidentiniń suhbaty el damýynyń jańa kezeńine ótý logikasyn aiqyndap berdi. Onda modernizatsiianyń jai ǵana saiasi uran emes, tarihi tájiribege, institýtsionaldyq jańǵyrýǵa jáne jahandyq syn-qaterlerge berilgen sanaly jaýap ekeni naqty kórsetildi. Ekonomikalyq ósim, áleýmettik turaqtylyq, salyq saiasaty, infraqurylym jáne logistika máseleleri bir-birinen bólek qarastyrylmai, tutas reformalyq júieniń ózara bailanysty elementteri retinde usynyldy, dep habarlaidy Dalanews.kz
Saiasattanýshy Janerke Qairatqyzy Prezident kótergen bastamalardy keń tarihi jáne teoriialyq kontekste taldai otyryp, reformalardyń qaitymsyz sipatynyń institýtsionaldyq negizderin, jańa qoǵamdyq kelisimniń mazmunyn jáne ekonomikalyq ósim men áleýmettik ádilettilik arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýdyń mańyzyn ashady. Sarapshy pikirinshe, qazirgi reformalar - Qazaqstan qoǵamynyń ishki logikasynan týyndaǵan obektivti qajettilik ári eldiń uzaq merzimdi saiasi jáne ekonomikalyq ornyqtylyǵyn qamtamasyz etetin strategiialyq jaýap.
- Prezident modernizatsiianyń jańa kezeńi týraly aitty. Bul kezeńniń Qazaqstannyń saiasi jáne ekonomikalyq júiesiniń uzaq merzimdi damýy úshin mańyzyn qalai baǵalaisyz?
- Meniń oiymsha kez kelgen áleýmettik júie óziniń ómirsheńdigin saqtaý úshin syrtqy jáne ishki ózgeristerge jaýap berýge májbúr. Bul turǵyda modernizatsiia damýdyń zańdy ári tabiǵi formasy. Áigili tarihshy ári áleýmettanýshy ǵalym Arnold Toinbidiń «challenge–response» (syn-qaterge jaýap) teoriiasy adamzat tabiǵat tastaǵan syn-qaterdiń arqasynda damidy deidi. Órkeniet nemese qoǵam osy syn-qaterge bergen jaýaby arqyly ózin jańa, neǵurlym kemel kúige kóteredi. Syn-qater neǵurlym kúshti bolsa, jaýap ta soǵurlym tyń, kreativti jáne jasampaz bolady. Cyn-qaterge laiyqty jaýap bere almaý, qoǵamnyń degradatsiiaǵa ushyraýyn bildiredi. Al syn-qaterdiń bolmaýy, damýǵa degen yntalandyrýdyń joqtyǵy dep baǵalanady. Osy teoriia aiasynda alǵanda, kóshpeli órkenietter qatal ári qubylmaly ortaǵa beiimdelý nátijesinde qalyptasqan. Sondyqtan olar úshin ikemdilik, tez áreket etý jáne ózgeriske beiim bolý ómir súrýdiń basty shartyna ainalǵan. Antropologiialyq jáne etnogenezdik turǵydan da kóshpeli mádeniet ókilderiniń ikemdiligi men adaptatsiialyq áleýeti joǵary ekendigi jii aitylady. Kóshpeli qoǵamdar progressivti ózgeristerdi tez qabyldap, syrtqy ortaǵa jeńil ári tiimdi beiimdele alǵan. Retrospektivada qarasaq, kóshpeliler tehnologiialyq jańalyqtardy jedel qabyldaǵanyn, basqarý institýttaryn ikemdi túrde qalyptastyrǵanyn jáne ózge órkenietterdiń eń tiimdi jáne ózine qajet tájiribesin sińire alǵanyn kóremiz. Sonymen qatar kóshpeli qoǵamdar syrtqy saiasi jáne ekonomikalyq ózgeristerge de tez beiimdelip, ózge imperiialarmen pragmatikalyq ári ikemdi qarym-qatynastar ornata bilgen. Bul turǵydan alǵanda, búgingi modernizatsiiaǵa baǵyttalǵan reformalar Qazaqstan qoǵamynyń ishki logikasynan týyndap otyrǵan obektivti qajettilik deýge bolady. Olar tarihi beiimdelý tájiribesine súiengen uzaq merzimdi institýtsionaldyq jańǵyrýdyń negizi jáne jahandyq tehnologiialyq jáne geosaiasi syn-qaterlerge berilgen jedel jaýap. Demek, atalǵan reformalar saiasi jáne ekonomikalyq júieniń ornyqtylyǵyn saqtaýdyń ǵana emes, ony jańa damý deńgeiine kóterýdiń negizgi tetigi retinde baǵalaýǵa bolady.
- Suhbatta reformalardyń qaitymsyz sipaty erekshe atap ótildi. Bul baǵyttyń turaqtylyǵyn búginniń ózinde qandai institýtsionaldyq ózgerister qamtamasyz etip otyr?
- 2022 jyldan bastap elimizde reformalardyń qarqyny aitarlyqtai kúsheie tústi. Bul, bir jaǵynan, jahandyq deńgeide júrip jatqan tehnologiialyq jáne geosaiasi ózgeristerdiń údeýimen tyǵyz bailanysty bolsa, ekinshi jaǵynan uzaq jyldar boiy qordalanǵan júielik máselelerdi sheshýge arnalǵan qajetti jaýaptar. Memleket reformany zań arqyly júzege asyrady. Mysaly tek 2025 jyly túrli salalardy retteitin 100-ge jýyq zań qabyldandy. Sý, Biýdjet, Salyq, Qurylys jáne Tsifrlyq kodeksterin qabyldaý boiynsha júieli ári keshendi jumys júrgizildi. Al zańǵa engizilgen árbir ózgeris pen tolyqtyrýdy shaǵyn institýtsionaldyq reforma retinde qarastyrýǵa bolady. Sebebi bul zańdar kúshine engen sátten bastap qoǵam men memlekettiń ómirine progressivti ózgerister engize bastaidy, keminde, zańnamalyq ózgerister dál osyndai maqsatpen qabyldanady. Zańdardyń joǵary qarqynmen qarastyrylýy, talqylanýy jáne qabyldanýy júrgizilip jatqan reformalardyń serpinin aiqyn kórsetetin mańyzdy indikatory, al reformalar eldiń uzaq merzimdi damýyn institýtsionaldyq turǵydan qamtamasyz etetin negizgi qural. Quqyqtyq memleket jaǵdaiynda barlyq azamattar zań aldynda teń jáne zań talaptaryna baǵynady. Zańdy ózgertý arqyly qoǵamdyq sanada da birtindep ózgeris qalyptasady. Tipti zańmen tikelei rettelmeitin salalardyń ózinde jalpy progress yqpalymen qoǵamdyq qatynastar transformatsiiaǵa ushyrap jatady. Bul damýdyń tabiǵi ári zańdy kórinisi. Jańa urpaq qalyptasady, jańa tehnologiialar engiziledi, soǵan sáikes oilaý júiesi men áleýmettik minez-qulyq ta ózgeredi. Sondyqtan Prezident atap ótkendei, bul úderis báseńdemeidi, kerisinshe aldaǵy ýaqytta odan ári qarqyndy túrde jalǵasady. Sebebi damý ózgeristi talap etedi. Demek, biz burynǵydan da, búgingiden de jaqsyraq bolý maqsatynda úzdiksiz progreske sanaly túrde bet buryp otyrmyz. Demek, reformalar da qaitymsyz sipatqa ie bolmaq.
- Prezident aityp otyrǵan ekonomikalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti qalai baǵalaisyz?
- Prezident suhbatynda kótergen ekonomikalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máselesin men kúrdeli, biraq shynaiy ári oryndy qoiylǵan ózekti másele retinde baǵalaimyn.
Eń bastysy, suhbatta Qazaqstannyń áleýmettik memleket ekeni jáne densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, ǵylym men mádeniet salalary boiynsha barlyq mindettemelerdiń tolyq kólemde oryndalatyny naqty aityldy. Bul memlekettiń bazalyq áleýmettik jaýapkershilikten bas tartpaitynyn ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mindettemelerdiń aldaǵy kezeńde de saqtalatynyn rastaityn mańyzdy saiasi signal dep oilaimyn. Sonymen qatar Prezident Qazaqstannyń «ortasha tabystar qaqpanyna» tirelgenin jáne bul uǵymnyń abstraktili teoriia emes, azamattardyń kúndelikti ómirinde tikelei seziletin, áleýmettik turaqtylyqty álsiretetin naqty shyndyq ekenin atap ótti. Osy arqyly ol ekonomikalyq ósimniń qoǵamda teń bólinbeýi máselesin de joqqa shyǵarmaitynyn ańǵartty. Bul problema tek Qazaqstanǵa ǵana tán emes, kóptegen memleketter úshin ýshyǵyp kele jatqan úrdiske ainalyp, búgingi jahandyq áleýmettik-ekonomikalyq diskýrstyń ózekti taqyryptarynyń birine ainaldy. Osy syn-qaterge jaýap retinde álemdik deńgeide inkliýzivti kapitalizm, inkliýzivti ósý (inclusive growth), múddeli taraptar ekonomikasy (stakeholder economy) siiaqty tujyrymdamalar men modelder belsendi túrde usynylýda. Atalǵan tásilderdiń túpki maqsaty ekonomikalyq ósimniń nátijesin qoǵamnyń keń aýqymyna ádil ári teńgerimdi túrde taratý, iaǵni ósimniń áleýmettik áserin kúsheitý. Osy turǵydan alǵanda, Prezidenttiń ustanymy ekonomikalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti institýtsionaldyq negizde qaita qurý qajettigin aiqyn kórsetedi dep oilaimyn. Rasymen, ekonomikanyń qurylymy ózgerip jatyr, alaida bul ózgeristerdiń qarqyny áli de jetkiliksiz. Sondyqtan teńsizdikti azaitý, «ósim aýrýyn» eńserý jáne ekonomikalyq ósimdi áleýmettik turǵydan ornyqty etý aldaǵy kezeńdegi reformalardyń negizgi mazmunyna eneri sózsiz. Prezident bul máseleni jasyrmai, ony sheshýge baǵyttalǵan naqty jospar bar ekenin ashyq aitty. Demek, atalǵan baǵyttaǵy reformalar deklarativti sipatta emes, pragmatikalyq jáne nátijege baǵdarlanǵan saiasat retinde júzege asyrylatyn bolady.
- Salyq reformasy jańartylǵan qoǵamdyq kelisimniń elementi retinde usynylýda. Bul tásildiń biznes pen investitsiialar úshin qandai oń áserlerin kórip otyrsyz?
- Salyq reformasyn jańartylǵan qoǵamdyq kelisimniń mańyzdy quramdas bóligi retinde qarastyrý oryndy. Óitkeni usynylyp otyrǵan ózgerister áleýmettik turǵydan teńgerimdi fiskaldyq túzetý qaǵidattaryna negizdelgen. Nátijesinde salyqtyq jáne áleýmettik júktemeni ádil bólý arqyly memleket pen qoǵam arasyndaǵy ortaq jaýapkershilik qaǵidatyn nyǵaitý kózdeledi. Jalpy kez kelgen memlekette tabystardy qaita bólý saiasatyna degen áleýmettik sezimtaldylyq óte joǵary bolyp keledi. Sondyqtan memlekettiń buryn berip kelgen járdemaqylardy, salyqtyq jeńildikterdi nemese kvotalardy qysqartýy ne alyp tastaýy ádette qoǵamda eleýli qarsylyq týdyrady. Bul zańdy qubylys, sebebi kez kelgen jeńildik ýaqyt óte kele «qalypty quqyq» retinde qabyldanady. Osy turǵydan alǵanda, jańa Salyq kodeksinde kózdelgen ózgeristerdi de kásipkerler men azamattar osy ýaqytqa deiin paidalanyp kelgen jeńildikterdiń belgili bir bóligin qaita qaraý retinde qabyldaýǵa bolady. Árine, mundai ózgerister qysqa merzimde narazylyq týdyrady. Alaida Prezident atap ótkendei, Ádiletti Qazaqstandy qalyptastyrý, áleýmettik ádilettilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin bul qadamdardy jańa qoǵamdyq kelisimniń bir bóligi retinde qarastyrý qisyndy. Biz kóbine áleýmettik qoldaýy joǵary damyǵan memleketterge, ásirese Skandinaviia elderine qyzyǵa qaraimyz. Alaida olardyń ekonomikalyq modeline tereńirek úńilsek, joǵary áleýmettik mindettemelerdiń joǵary ári turaqty salyq júktemesimen tikelei bailanysty ekenin baiqaimyz. Mysaly, bul elderde jeke tabys salyǵynyń ózi jalaqynyń 40 paiyzynan asady. Bul memleketterde áleýmettik memleket naqty ári ornyqty fiskaldyq mehanizmder arqyly qamtamasyz etiledi. Iaǵni memleket ekonomikalyq ainalymda qalyptasqan tabystyń eleýli bóligin salyqtar arqyly qaita jinap, ony bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý jáne qoǵamdyq qyzmetterdi qarjylandyrýǵa qaita bóledi. Jalpy áleýmettik memlekettiń ekonomikalyq negizi árdaiym qaita bólý tetikterine súienedi. Sondyqtan joǵary áleýmettik standarttarmen qatar tómen salyq júktemesin uzaq ýaqyt boiy birge júzege asyrý múmkin emes. Qazaqstan jaǵdaiynda biýdjettik tapshylyqty eskersek, salyq deńgeiin tómen kúide saqtai otyryp, áleýmettik mindettemelerdi tolyq ári turaqty oryndaý uzaq merzimdi perspektivada múmkin emes ekeni anyq. Árine, biz Ulttyq qorǵa belgili bir deńgeide úmit artamyz, biraq ony memlekettik shyǵyndardy jabýdyń negizgi tetigine ainaldyrý uzaq merzimdi áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyq turǵysynan álsiz sheshim bolar edi. Osy sebepti Salyq kodeksine ózgerister engizý, onyń ishinde progressivti salyq modelin kezeń-kezeńimen qalyptastyrý, meniń oiymsha, áleýmettik ádilettilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan qadam. Bundai jańa qoǵamdyq kelisimdi kún tártibine qoiý oryndy ári ýaqyt talabyna sai. Biznes úshin de, investorlar úshin de memleket qysqa merzimdi popýlizmge emes, fiskaldyq ornyqtylyqqa, boljamdylyqqa jáne ádil erejelerge súienetin uzaq merzimdi damý modelin tańdaǵanyn kórsetetin mańyzdy signal beredi.
- Suhbatta infraqurylym men logistikaǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq ekonomikalyq úderisterdegi rólin qalai kúsheitedi?
- Suhbatta infraqurylym men logistikaǵa erekshe mán berilýi Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq ekonomikalyq úderisterdegi rólin júieli túrde kúsheitýdiń strategiialyq logikasyn kórsetedi. Geografiialyq turǵydan Eýraziianyń dál ortasynda ornalasqan Qazaqstan úshin kólik-logistikalyq infraqurylymdy damytý geografiialyq jaǵdaidy artyqshylyqqa jáne naqty ekonomikalyq kapitalǵa ainaldyrýdyń basty tetigi. Temirjol, avtojol, port jáne tranzittik dálizderdi jańǵyrtý arqyly el halyqaralyq júk tasymalynyń senimdi býynyna ainalyp, Aziia men Eýropany, Soltústik pen Ońtústikti bailanystyratyn mańyzdy hab retindegi mártebesin nyǵaitady. Bul óz kezeginde jahandyq jetkizý tizbekterine tereńirek kirigýge, eksporttyq baǵyttardy keńeitýge jáne sheteldik investitsiialar úshin qolaily orta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, logistikalyq infraqurylymnyń damýy óńirlerdiń ekonomikalyq belsendiligin arttyryp, ishki naryqtyń tutastyǵyn kúsheitedi. Osylaisha, infraqurylym men logistikaǵa basymdyq berý Qazaqstandy tek tranzittik aýmaq retinde emes, óńirlik ekonomikalyq protsesterge yqpal ete alatyn, halyqaralyq saýda men kooperatsiiada salmaǵy bar memleket retinde mártebesin arttyrady.
