Qazaqstan Prezıdentiniń suhbaty el damýynyń jańa kezeńine ótý logıkasyn aıqyndap berdi. Onda modernızasıanyń jaı ǵana saıası uran emes, tarıhı tájirıbege, ınstıtýsıonaldyq jańǵyrýǵa jáne jahandyq syn-qaterlerge berilgen sanaly jaýap ekeni naqty kórsetildi. Ekonomıkalyq ósim, áleýmettik turaqtylyq, salyq saıasaty, ınfraqurylym jáne logıstıka máseleleri bir-birinen bólek qarastyrylmaı, tutas reformalyq júıeniń ózara baılanysty elementteri retinde usynyldy,  dep habarlaıdy Dalanews.kz 

Saıasattanýshy Janerke Qaıratqyzy Prezıdent kótergen bastamalardy keń tarıhı jáne teorıalyq kontekste taldaı otyryp, reformalardyń qaıtymsyz sıpatynyń ınstıtýsıonaldyq negizderin, jańa qoǵamdyq kelisimniń mazmunyn jáne ekonomıkalyq ósim men áleýmettik ádilettilik arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýdyń mańyzyn ashady. Sarapshy pikirinshe, qazirgi reformalar - Qazaqstan qoǵamynyń ishki logıkasynan týyndaǵan obektıvti qajettilik ári eldiń uzaq merzimdi saıası jáne ekonomıkalyq ornyqtylyǵyn qamtamasyz etetin strategıalyq jaýap.

- Prezıdent modernızasıanyń jańa kezeńi týraly aıtty. Bul kezeńniń Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq júıesiniń uzaq merzimdi damýy úshin mańyzyn qalaı baǵalaısyz?

- Meniń oıymsha kez kelgen áleýmettik júıe óziniń ómirsheńdigin saqtaý úshin syrtqy jáne ishki ózgeristerge jaýap berýge májbúr. Bul turǵyda modernızasıa damýdyń zańdy ári tabıǵı formasy.  Áıgili tarıhshy ári áleýmettanýshy ǵalym Arnold Toınbıdiń «challenge–response» (syn-qaterge jaýap) teorıasy adamzat tabıǵat tastaǵan syn-qaterdiń arqasynda damıdy deıdi. Órkenıet nemese qoǵam osy syn-qaterge bergen jaýaby arqyly ózin jańa, neǵurlym kemel kúıge kóteredi. Syn-qater neǵurlym kúshti bolsa, jaýap ta soǵurlym tyń, kreatıvti jáne jasampaz bolady. Cyn-qaterge laıyqty jaýap bere almaý, qoǵamnyń degradasıaǵa ushyraýyn bildiredi. Al syn-qaterdiń bolmaýy, damýǵa degen yntalandyrýdyń joqtyǵy  dep baǵalanady. Osy teorıa aıasynda alǵanda, kóshpeli órkenıetter qatal ári qubylmaly ortaǵa beıimdelý nátıjesinde qalyptasqan. Sondyqtan olar úshin ıkemdilik, tez áreket etý jáne ózgeriske beıim bolý ómir súrýdiń basty shartyna aınalǵan. Antropologıalyq jáne etnogenezdik turǵydan da kóshpeli mádenıet ókilderiniń ıkemdiligi men adaptasıalyq áleýeti joǵary ekendigi jıi aıtylady.  Kóshpeli qoǵamdar progresıvti ózgeristerdi tez qabyldap, syrtqy ortaǵa jeńil ári tıimdi beıimdele alǵan. Retrospektıvada qarasaq, kóshpeliler tehnologıalyq jańalyqtardy jedel qabyldaǵanyn, basqarý ınstıtýttaryn ıkemdi túrde qalyptastyrǵanyn jáne ózge órkenıetterdiń eń tıimdi jáne ózine qajet tájirıbesin sińire alǵanyn kóremiz. Sonymen qatar kóshpeli qoǵamdar syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq ózgeristerge de tez beıimdelip, ózge ımperıalarmen pragmatıkalyq ári ıkemdi qarym-qatynastar ornata bilgen. Bul turǵydan alǵanda, búgingi modernızasıaǵa baǵyttalǵan reformalar Qazaqstan qoǵamynyń ishki logıkasynan týyndap otyrǵan obektıvti qajettilik deýge bolady. Olar tarıhı beıimdelý tájirıbesine súıengen uzaq merzimdi ınstıtýsıonaldyq jańǵyrýdyń negizi jáne jahandyq tehnologıalyq jáne geosaıası syn-qaterlerge berilgen jedel jaýap. Demek, atalǵan reformalar saıası jáne ekonomıkalyq júıeniń ornyqtylyǵyn saqtaýdyń ǵana emes, ony jańa damý deńgeıine kóterýdiń negizgi tetigi retinde baǵalaýǵa bolady.

- ⁠Suhbatta reformalardyń qaıtymsyz sıpaty erekshe atap ótildi. Bul baǵyttyń turaqtylyǵyn búginniń ózinde qandaı ınstıtýsıonaldyq ózgerister qamtamasyz etip otyr?

- 2022 jyldan bastap elimizde reformalardyń qarqyny aıtarlyqtaı kúsheıe tústi. Bul, bir jaǵynan, jahandyq deńgeıde júrip jatqan tehnologıalyq jáne geosaıası ózgeristerdiń údeýimen tyǵyz baılanysty bolsa, ekinshi jaǵynan uzaq jyldar boıy qordalanǵan júıelik máselelerdi sheshýge arnalǵan qajetti jaýaptar. Memleket reformany zań arqyly júzege asyrady. Mysaly tek 2025 jyly túrli salalardy retteıtin 100-ge jýyq zań qabyldandy. Sý, Búdjet, Salyq, Qurylys jáne Sıfrlyq kodeksterin qabyldaý boıynsha júıeli ári keshendi jumys júrgizildi. Al zańǵa engizilgen árbir ózgeris pen tolyqtyrýdy shaǵyn ınstıtýsıonaldyq reforma retinde qarastyrýǵa bolady. Sebebi bul zańdar kúshine engen sátten bastap qoǵam men memlekettiń ómirine progresıvti ózgerister engize bastaıdy, keminde, zańnamalyq ózgerister dál osyndaı maqsatpen qabyldanady. Zańdardyń joǵary qarqynmen qarastyrylýy, talqylanýy jáne qabyldanýy júrgizilip jatqan reformalardyń serpinin aıqyn kórsetetin mańyzdy ındıkatory, al reformalar eldiń uzaq merzimdi damýyn ınstıtýsıonaldyq turǵydan qamtamasyz etetin negizgi qural. Quqyqtyq memleket jaǵdaıynda barlyq azamattar zań aldynda teń jáne zań talaptaryna baǵynady. Zańdy ózgertý arqyly qoǵamdyq sanada da birtindep ózgeris qalyptasady.  Tipti zańmen tikeleı rettelmeıtin salalardyń ózinde jalpy progres yqpalymen qoǵamdyq qatynastar transformasıaǵa ushyrap jatady. Bul  damýdyń tabıǵı ári zańdy kórinisi. Jańa urpaq qalyptasady, jańa tehnologıalar engiziledi, soǵan sáıkes oılaý júıesi men áleýmettik minez-qulyq ta ózgeredi. Sondyqtan Prezıdent atap ótkendeı, bul úderis báseńdemeıdi, kerisinshe aldaǵy ýaqytta odan ári qarqyndy túrde jalǵasady. Sebebi damý ózgeristi talap etedi. Demek, biz burynǵydan da, búgingiden de jaqsyraq bolý maqsatynda úzdiksiz progreske sanaly túrde bet buryp otyrmyz. Demek, reformalar da qaıtymsyz sıpatqa ıe bolmaq.

- ⁠Prezıdent aıtyp otyrǵan ekonomıkalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti qalaı baǵalaısyz?

- Prezıdent suhbatynda kótergen ekonomıkalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máselesin men kúrdeli, biraq shynaıy ári oryndy qoıylǵan ózekti másele retinde baǵalaımyn.

Eń bastysy, suhbatta Qazaqstannyń áleýmettik memleket ekeni jáne densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, ǵylym men mádenıet salalary boıynsha barlyq mindettemelerdiń tolyq kólemde oryndalatyny naqty aıtyldy. Bul memlekettiń bazalyq áleýmettik jaýapkershilikten bas tartpaıtynyn ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mindettemelerdiń aldaǵy kezeńde de saqtalatynyn rastaıtyn mańyzdy saıası sıgnal dep oılaımyn. Sonymen qatar Prezıdent Qazaqstannyń «ortasha tabystar qaqpanyna» tirelgenin jáne bul uǵymnyń abstraktili teorıa emes, azamattardyń kúndelikti ómirinde tikeleı seziletin, áleýmettik turaqtylyqty álsiretetin naqty shyndyq ekenin atap ótti. Osy arqyly ol ekonomıkalyq ósimniń qoǵamda teń bólinbeýi máselesin de joqqa shyǵarmaıtynyn ańǵartty. Bul problema tek Qazaqstanǵa ǵana tán emes, kóptegen memleketter úshin ýshyǵyp kele jatqan úrdiske aınalyp, búgingi jahandyq áleýmettik-ekonomıkalyq dıskýrstyń ózekti taqyryptarynyń birine aınaldy. Osy syn-qaterge jaýap retinde álemdik deńgeıde ınklúzıvti kapıtalızm, ınklúzıvti ósý (inclusive growth), múddeli taraptar ekonomıkasy (stakeholder economy) sıaqty tujyrymdamalar men modelder belsendi túrde usynylýda. Atalǵan tásilderdiń túpki maqsaty  ekonomıkalyq ósimniń nátıjesin qoǵamnyń keń aýqymyna ádil ári teńgerimdi túrde taratý, ıaǵnı ósimniń áleýmettik áserin kúsheıtý. Osy turǵydan alǵanda, Prezıdenttiń ustanymy ekonomıkalyq ósim men áleýmettik turaqtylyq arasyndaǵy tepe-teńdikti ınstıtýsıonaldyq negizde qaıta qurý qajettigin aıqyn kórsetedi dep oılaımyn. Rasymen, ekonomıkanyń qurylymy ózgerip jatyr, alaıda bul ózgeristerdiń qarqyny áli de jetkiliksiz. Sondyqtan teńsizdikti azaıtý, «ósim aýrýyn» eńserý jáne ekonomıkalyq ósimdi áleýmettik turǵydan ornyqty etý aldaǵy kezeńdegi reformalardyń negizgi mazmunyna eneri sózsiz. Prezıdent bul máseleni jasyrmaı, ony sheshýge baǵyttalǵan naqty jospar bar ekenin ashyq aıtty. Demek, atalǵan baǵyttaǵy reformalar deklaratıvti sıpatta emes, pragmatıkalyq jáne nátıjege baǵdarlanǵan saıasat retinde júzege asyrylatyn bolady.

- Salyq reformasy jańartylǵan qoǵamdyq kelisimniń elementi retinde usynylýda. Bul tásildiń bıznes pen ınvestısıalar úshin qandaı oń áserlerin kórip otyrsyz?

- Salyq reformasyn jańartylǵan qoǵamdyq kelisimniń mańyzdy quramdas bóligi retinde qarastyrý oryndy. Óıtkeni usynylyp otyrǵan ózgerister áleýmettik turǵydan teńgerimdi fıskaldyq túzetý qaǵıdattaryna negizdelgen. Nátıjesinde salyqtyq jáne áleýmettik júktemeni ádil bólý arqyly memleket pen qoǵam arasyndaǵy ortaq jaýapkershilik qaǵıdatyn nyǵaıtý kózdeledi. Jalpy kez kelgen memlekette tabystardy qaıta bólý saıasatyna degen áleýmettik sezimtaldylyq óte joǵary bolyp keledi. Sondyqtan memlekettiń buryn berip kelgen járdemaqylardy, salyqtyq jeńildikterdi nemese kvotalardy qysqartýy ne alyp tastaýy ádette qoǵamda eleýli qarsylyq týdyrady. Bul zańdy qubylys, sebebi kez kelgen jeńildik ýaqyt óte kele «qalypty quqyq» retinde qabyldanady. Osy turǵydan alǵanda, jańa Salyq kodeksinde kózdelgen ózgeristerdi de kásipkerler men azamattar osy ýaqytqa deıin paıdalanyp kelgen jeńildikterdiń belgili bir bóligin qaıta qaraý retinde qabyldaýǵa bolady. Árıne, mundaı ózgerister qysqa merzimde narazylyq týdyrady. Alaıda Prezıdent atap ótkendeı, Ádiletti Qazaqstandy qalyptastyrý, áleýmettik ádilettilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin bul qadamdardy jańa qoǵamdyq kelisimniń bir bóligi retinde qarastyrý qısyndy. Biz kóbine áleýmettik qoldaýy joǵary damyǵan memleketterge, ásirese Skandınavıa elderine qyzyǵa qaraımyz. Alaıda olardyń ekonomıkalyq modeline tereńirek úńilsek, joǵary áleýmettik mindettemelerdiń joǵary ári turaqty salyq júktemesimen tikeleı baılanysty ekenin baıqaımyz. Mysaly, bul elderde jeke tabys salyǵynyń ózi jalaqynyń 40 paıyzynan asady. Bul memleketterde áleýmettik memleket naqty ári ornyqty fıskaldyq mehanızmder arqyly qamtamasyz etiledi. Iaǵnı memleket ekonomıkalyq aınalymda qalyptasqan tabystyń eleýli bóligin salyqtar arqyly qaıta jınap, ony bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý jáne qoǵamdyq qyzmetterdi qarjylandyrýǵa qaıta bóledi.  Jalpy áleýmettik memlekettiń ekonomıkalyq negizi árdaıym qaıta bólý tetikterine súıenedi. Sondyqtan joǵary áleýmettik standarttarmen qatar tómen salyq júktemesin uzaq ýaqyt boıy birge júzege asyrý múmkin emes. Qazaqstan jaǵdaıynda búdjettik tapshylyqty eskersek, salyq deńgeıin tómen kúıde saqtaı otyryp, áleýmettik mindettemelerdi tolyq ári turaqty oryndaý uzaq merzimdi perspektıvada múmkin emes ekeni anyq. Árıne, biz Ulttyq qorǵa belgili bir deńgeıde úmit artamyz, biraq ony memlekettik shyǵyndardy jabýdyń negizgi tetigine aınaldyrý uzaq merzimdi áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyq turǵysynan álsiz sheshim bolar edi. Osy sebepti Salyq kodeksine ózgerister engizý, onyń ishinde progresıvti salyq modelin kezeń-kezeńimen qalyptastyrý, meniń oıymsha, áleýmettik ádilettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadam. Bundaı jańa qoǵamdyq kelisimdi kún tártibine qoıý oryndy ári ýaqyt talabyna saı. Bıznes úshin de, ınvestorlar úshin de memleket qysqa merzimdi popýlızmge emes, fıskaldyq ornyqtylyqqa, boljamdylyqqa jáne ádil erejelerge súıenetin uzaq merzimdi damý modelin tańdaǵanyn kórsetetin mańyzdy sıgnal beredi.

- Suhbatta ınfraqurylym men logıstıkaǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq ekonomıkalyq úderisterdegi rólin qalaı kúsheıtedi?

- Suhbatta ınfraqurylym men logıstıkaǵa erekshe mán berilýi Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq ekonomıkalyq úderisterdegi rólin júıeli túrde kúsheıtýdiń strategıalyq logıkasyn kórsetedi. Geografıalyq turǵydan Eýrazıanyń dál ortasynda ornalasqan Qazaqstan úshin kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý geografıalyq jaǵdaıdy artyqshylyqqa jáne naqty ekonomıkalyq kapıtalǵa aınaldyrýdyń basty tetigi. Temirjol, avtojol, port jáne tranzıttik dálizderdi jańǵyrtý arqyly el halyqaralyq júk tasymalynyń senimdi býynyna aınalyp, Azıa men Eýropany, Soltústik pen Ońtústikti baılanystyratyn mańyzdy hab retindegi mártebesin nyǵaıtady. Bul óz kezeginde jahandyq jetkizý tizbekterine tereńirek kirigýge, eksporttyq baǵyttardy keńeıtýge jáne sheteldik ınvestısıalar úshin qolaıly orta qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, logıstıkalyq ınfraqurylymnyń damýy óńirlerdiń ekonomıkalyq belsendiligin arttyryp, ishki naryqtyń tutastyǵyn kúsheıtedi. Osylaısha, ınfraqurylym men logıstıkaǵa basymdyq berý Qazaqstandy tek tranzıttik aýmaq retinde emes, óńirlik ekonomıkalyq prosesterge yqpal ete alatyn, halyqaralyq saýda men kooperasıada salmaǵy bar memleket retinde mártebesin arttyrady.