Osy pikirdi saiasi qairatker, Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń alǵashqy tóraǵasy, marqum Marat Ospanov osydan 18 jyl buryn aitypty. Beker bergemiz joq. Bizdińshe, túk ózgermegen. Ospanovtyń tusyndaǵy Úkimet áli kele jatyr...
Rýbl, teńge, devalvatsiia, shikizatqa táýeldi el. Bul maqalanyń jazylǵanyna 18 jyl ótse de, ózektiligi ólmepti. Sol kezgi Qazaqstan men qazirgi Qazaqstannyń arasynda mysqaldai ózgeris joq. Ókinishti...
Bizdiń ekonomika álemdik qarjylyq daǵdarystyń saldaryn asa qatty sezinýde. Resei rýbli kúrt qunsyzdanǵan jaǵdaida Qazaqstandy aýyr synaq kútip tur...
Naqty, taza jumys istep turǵan taý-ken jáne munai-gaz salasyndaǵy ónim óndirisinde quldyraý baiqalyp otyr. Aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaiy aitpasam da belgili. Aýyldyń jaǵdaiy aýyr. Mundai ekonomikanyń bolashaǵy bar ma?
Anyǵy, aldaǵy jyldar óte aýyr bolady. Daǵdarys tereńdei túsedi. Investitsiia azaiady. Demek, túsim tómendeidi. Budan turmys túzelmeidi. Kerisinshe, aýyrlai túsedi. Úkimet osy kúnge deiin atalǵan máselelerdi sheshken joq, álemdik qarjy daǵdarysy jaǵdaiynda bulardy múlde sheshe almaidy. Nege deisiz be?
Búgingi úkimet infliatsiiany tómendetkenin maqtan tutady. Biraq, bul neniń nátijesinde múmkin boldy? Birinshi kezekte, monetarlyq saiasatty qatańdatý esebinen júzege asty. Ainalymdaǵy aqsha aǵyny men qolma-qol qarajattyń mólsheri azaidy.
Anyǵy, tek qana shikizatqa negizdelgen ekonomikalyq saiasattyń búgini de, bolashaǵy da bolmaidy...
Teńgeni devalvatsiialaý kerek degen áńgimeler aitylyp jatyr...
Budan ne paida? Budan eksporterlerdiń tabysy molaimaidy, munai qymbattamaidy.
Anyǵy, ózin-ózi syilaityn kez kelgen eldiń úkimeti ulttyq valiýtasyn devalvatsiiaǵa ushyratpaýǵa tyrysady. Al ushyratty eken, endeshe ertesine-aq otstavkaǵa ketedi.
Sebebi, halyqaralyq qarjylyq institýttar (onyń ishinde Halyqaralyq valiýta qory) devalvatsiiany boldyrmaý úshin, mundai elderdegi jaǵdaidy qalpyna keltiretin turaqtandyrýshy nesieler beredi.
Budan syrt, devalvatsiia importtyń qymbattaýyna alyp keledi. Bul degenimiz ónim óndirý salasy tolyqtai importqa táýeldi Qazaqstan ekonomikasy úshin ólimmen teń.
Bul ǵana emes. Teńde qunsyzdanǵannan keiin ekonomika úshin eń qorqynyshty nárse – ulttyq valiýtaǵa degen senimsizdik, dollarizatsiia jáne...teńgeniń jańa devalvatsiiasy oryn alady.
Bul ǵana emes. Budan keiin jurttyń jiǵan-tergeni jelge ushady, nesielik resýrstar qysqarady, bankter birinen soń biri bankrotqa ushyraidy. Jaǵdaidy turaqtandyrý úshin bir emes, birneshe jyl qajet bolady...
Biz ekonomikanyń tyǵyryqqa tirelgen, turaqsyzdanǵan, asa aýyr jaǵdaiynda turmyz. Mundai ekonomikanyń óz zańdary men talaptary bar. Mundai ekonomikany basqarý asa aýyr. Úkimetti saiasilandyrýǵa bolmaidy. Bul taza ekonomikalyq organ jáne solai qalýy tiis.
Onyń jumys tiimdiligi – atqarar qyzmetin naqty aiqyndaǵany, ekonomikany memlekettik baqylaýǵa alýdyń salalary men shekarasyn belgilegenine, júiege taza ári bilikti kadrlardy iriktegenine, zańdy saqtaǵanyna jáne qoǵamdyq demokratiialyq institýttardy damytqanyna bailanysty bolady.
Iá, adam retinde kez kelgen úkimet múshesiniń pafosty málimdemesin túsinýge tyrysasyń. Eshkim ekonomikany jáne áleýmettik jaǵdaidy jaman jaǵynan kórsetkisi kelmeidi. Alaida mundaida Úkimet jaǵdaiǵa ádil baǵa bere almaidy, sonyń saldarynan sheshim qabyldaýda qatelesedi. Munyń arty basqa da qatelikterge uryndyrady.
Eldegi jaǵdaidy jasyrýdyń nemese ony qalypty qylyp kórsetýdiń eń jamany osy. Bir qadam alǵa, eki adym keiin júrgen...keri ketý degen sóz. Endeshe mundai úkimetti tolyqtai ornynan alý kerek.
Marat OSPANOV.
21.08.1998 jyl
Maqala «Karavan» gazetinde jariialandy
