Qala men aýyl halqynyń ómir súrý deńgeii bizde birdei me? Birdei bolmasa, aiyrmasy nede? Konstitýtsiiadaǵy el azamattaryna kepil beriletin teń jaǵdai bul arada qanshalyqty "jumys isteidi"? Bul saýaldar tóńireginde mamandar jýyrda shaǵyn zertteý jariialady. Onda da Qazaqstannyń bas qalasy - Astana men SQO-daǵy shekara mańyndaǵy shaǵyn qala - Mámlútti salystyryp kóripti. Onyń nátijesimen Dalanews.kz saitynan tanysyp, bile otyryńyzdar.
Ranking.kz jariialaǵan zertteýde sarapshylar Astana men Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mámlút qalasy turǵyndarynyń ómir súrý deńgeiin salystyryp, zerttep kóredi. Mámlút formaldy túrde kishigirim qala mártebesine ie bolǵanymen, naqty damý kórsetkishteri boiynsha qala deńgeiine jetpeidi, sondyqtan ony úlken aýyl dep atasa da bolady. QR "Ákimshilik-aýmaqtyq qurylymy týraly" zańyna sáikes, qala turǵyndarynyń sany keminde 10 myń adam bolýy tiis, al Mámlútte nebári 6,8 myń adam turady. Degenmen resmi mártebesi arqasynda Ulttyq statistika biýrosynyń esepterinde Mámlút týraly jeke derekter berilgen. Sebebi biýro tek qalalar men aýdandar boiynsha egjei-tegjeili aqparat beredi, al aýyldarǵa qatysty mundai tolyq aqparat joq.
Zertteý avtorlary eki eldimekenniń ekonomikalyq damý kórsetkishin salystyrýdy jón dep tappaǵan, sebebi olardyń arasyndaǵy aiyrma jer men kóktei. Astana – damýy qarqyndy iri qala bolsa, Mámlút – shekara mańyndaǵy shaǵyn eldimeken, onda tek bir eń úlken kásiporyn – un shyǵaratyn kombinat bar. Sondyqtan bul arada tek áleýmettik kórsetkishterge basymdyq beriledi.
"2025 jyldyń alǵashqy toqsanynda Mámlúttiń 6,8 myń turǵynynyń 1,7 myńy jaldamaly qyzmetkerler bolyp tirkelgen. Olardyń ortasha nominaldy jalaqysy – 253,8 myń teńge. Al dál osy kezeńde Astana turǵyndarynyń ortasha ailyq jalaqysy Mámlútten 2,2 ese joǵary eken – 563,3 myń teńge. Astanada jalaqynyń satyp alý qabileti bir jylda 1,4%-ǵa ósse, Mámlútte kerisinshe, 4%-ǵa tómendegen", delingen zertteýde.
Qos qalanyń turmystyq jaǵdaiy úi sharýashylyqtaryn irikteý arqyly zerttelip, salystyrylady.
"Biraq statistika biýrosy bul derekterdi tek oblystar boiynsha usynady, sondyqtan biz Astana qalasy men tutas Soltústik Qazaqstan oblysyn salystyramyz. Máselen, SQO boiynsha otbasylardyń jartysynan kóbi (53,5%) úilerin kómirmen jylytady, 30,7%-ynyń monshasy, al 21,1%-ynyń aýlasynda dárethanasy bar. Mámlút aýdanynda bul jaǵdai, tipti oblystaǵydan da nashar bolýy ábden múmkin. Al elordada turmys deńgeii tómen úiler sany 1%-dan aspaidy", - deidi saoapshylar.
Azyq-túlik infliatsiiasy Mámlút aýdanyna qaraǵanda (10,6%), elordada joǵaryraq – 13,8%. Statistika biýrosynyń málimetinshe, áleýmettik mańyzdy azyq-túlik ónimderiniń birazy Astanada qymbattyraq. Astana men Mámlút aýdany arasyndaǵy baǵany salystyrý úshin statistikalyq biýrodan 13 azyq-túlik baǵasy alyp qarastyryldy. Ásirese, siyr eti, taýyq eti, shujyq ónimderi Astanada aitarlyqtai qymbat ekeni baiqalǵan. Al kartop, nan, mai, kúrish, qant sekildi ónimder Mámlút aýdanynda, kerisinshe Astanadan qaraǵanda qymbattyraq bolyp shyqty.
"Osyndai ónimderdiń jiyntyq baǵasy 2025 jyldyń sáýirinde Astanada – 13,8 myń teńge bolsa, SQO aýdanynda – 11,5 myń teńgeni quraǵan. Baǵadaǵy aiyrmashylyq az bolǵanymen, jalaqydaǵy aiyrmashylyq úlken ekenin eskere otyryp, Mámlút turǵyndarynyń tamaqqa jumsaityn aqshasynyń úlesi astanalyqtardan qaraǵanda áldeqaida joǵary dep aitýǵa bolady", - delinedi zertteýde.
Áleýmettik igilikterdiń tómen deńgeii men jumyssyzdyqtyń saldarynan Mámlút pen jaqyn mańdaǵy aýyldardan jyl saiyn júzdegen adam kóship ketip jatyr. Olardyń negizgi bóligi Petropavlǵa, Astanaǵa jáne Aqmola oblysyna qonys aýdarýda. Reseige kóshý qarqyny asa joǵary emes – byltyr kórshi elge 390 adam ketse, biylǵy bul kórsetkish – 29 adam. Kóship jatqandar, negizinen, eńbekke qabiletti azamattar. Osy kóshi-qon men tabiǵi demografiialyq kórsetkishtiń kemýi saldarynan sońǵy 25 jylda Mámlút halqy 24,7%-ǵa qysqarǵan. Jalpy, bul Soltústik Qazaqstan oblysyna tán qubylys. 2000 jyldan beri biylǵa deiin oblys halqy 713,6 myńnan 522,2 myń adamǵa, iaǵni 26,8%-ǵa kemigen.
Ekonomikalyq zertteýler institýtynyń jetekshi sarapshysy Shynar Tóleshovanyń aitýynsha, Soltústik Qazaqstan oblysy elimizdiń soltústigindegi eń aýyr demografiialyq jaǵdaiǵa tap bolyp otyrǵan aimaqtardyń biri. Munda halyq sanynyń tabiǵi túrde azaiýy, eńbekke qabiletti adamdardyń kemýi, qarttar úlesiniń ósimi baiqalady. Jastardyń kóshýinen bala týý deńgeii tómendep ketken.
Jalpy respýblika boiynsha Soltústik Qazaqstandaǵy kóshi-qon jaǵdaiy anaý aitarlyqtai deńgeide emes, kerisinshe, bul – jalpy ýrbanizatsiianyń bir kórinisi. 2024 jyly elimizde Almaty oblysy men úsh megapolisti qospaǵanda, barlyq óńirde kóshi-qon saldosy teris kórsetkishke ie bolǵan. SQO-da bul aiyrmashylyq 5,3 myń adamdy quraǵan. Eń joǵary teris kórsetkishter Túrkistan (32 myń), Jambyl (16,7 myń), Jetisý (10,9 myń) oblystarynda tirkeldi.
Iri qalalarǵa jumys, bilim izdep jáne jaily ómir úshin kóship keletinder sany joǵary. Ulttyq statistika biýrosynyń deregi boiynsha, sońǵy bes jylda Astanaǵa 551,7 myń, Almatyǵa 518,7 myń adam kóshken.
Ulttyq ekonomika ministrliginiń 2025–2030 jyldarǵa arnalǵan óńirlik saiasat tujyrymdamasynda halyqtyń qai jerde turǵanyna qaramastan, memlekettik qyzmetter men áleýmettik igilikterdiń bazalyq deńgeiin qamtamasyz etýdi basty mindet retinde belgilep otyr. Bul arada tolyq teńdik emes, biraq eń tómengi aimaqtyq standarttardy saqtaý máselesi jaily sóz etilýde. Mamandar megapolister men olardyń ainalasyndaǵy aimaqtardyń damýy qarqyndy jaqsy dep boljaidy. Bul tek Almaty men Astananyń ǵana emes, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystarynyń ainalysyndaǵy eldimekender.
Mono jáne shaǵyn qalalardyń bolashaǵy áleýmettik-demografiialyq saiasatpen aiqyndalady. Shartty túrde olar úsh topqa bólinedi.
- Birinshisine "ártaraptandyrý jolyndaǵy qalalar" — Temirtaý, Ekibastuz, Rýdnyi, Aqsý, Kentaý, Stepnogorsk kiredi.
- Ekinshisine — "damý áleýeti ortasha qalalar" - 10 eldimeken, onyń ishinde Jańaózen, Ridder jáne Shahtinsk te bar.
- Toqyrap turǵan qalalarǵa Kýrchatov, Altai, Qarajal jáne Jitiqara jatady. Al Mámlút siiaqty shaǵyn ári shekaralyq qalalarda áleýmettik damý qarqyny tómendeý bolmaq.
"Aldaǵy bes jylda aýyl turǵyndarynyń áleýmettik igiliktermen qamtylý deńgeii qalalyqtardan aitarlyqtai qalys qala bermek. Mysaly, qalada qamtý deńgeii 96%-ǵa jetse, aýyldarda 71%-dan aspaidy. Mámlút aýdany turǵyndarynyń qamtý deńgeii bar bolǵany 67,5%-dy quraidy degen boljam bar. Bul – aiqyn teńsizdiktiń dáleli", - deidi zertteý avtorlary.
Buǵan deiin saitymyzda "Esentai Mall-dan nesiege alady": qarjyger bai blogerlerdiń bylyǵyn áshkereledi" degen material jariialanǵan bolatyn.
