Elimizde aýtizm diagnozy qoiylǵan balalardyń sany kúnnen-kúnge artyp keledi. Bul – jai ǵana statistika emes, árqaisysynyń artynda kún saiyn ómirmen kúresip júrgen myńdaǵan otbasy, ananyń janaiqaiy, balanyń únsiz álemi bar degen sóz. Osyndai jaǵdaida bar aýyrtpalyq, eń aldymen, balanyń ata-anasynyń iyǵyna túsetini anyq. Baladaǵy aýytqýshylyqty birinshi bolyp baiqaityn da – anasy men ákesi. Erekshe bala tárbieleý – kúndelikti kútimnen bólek, úzdiksiz ońaltý, mamandarmen jumys isteý, áleýmettik kedergilermen kúresý, materialdyq shyǵynǵa tótep berý degen sóz. Qazaqstanda aýtizmge shaldyqqan balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtary joq emes, bar. Alaida olardyń sany óte az. Elimiz boiynsha mundai ortalyqtar negizinen iri oblys ortalyqtarynda ǵana ornalasqan. Al aýyl men aýdan balalary úshin mundai qoljetimdi kómek armanǵa ainalǵan. Defektolog, logoped, psiholog mamandaryn aýyldan tabý – múmkin emes dúnie. Memleket tarapynan qoldaý kórsetiletin, tegin qyzmet usynatyn ortalyqtar da bar. Biraq mundai ortalyqtarǵa túsý úshin tek ailap emes, jyldap kezek kútýge týra keledi. Sebebi ortalyqtarda bir mezgilde shekteýli ǵana bala qabyldanady.
Aýtizmge shaldyqqan balalar kómekke zárý, ata-analar – sharasyz kúide
Ýaqytty joǵaltpaý úshin, ata-analar amalsyzdan logoped, defektolog, psihologtyń kómegine júginýge, jekemenshik aqyly toptarǵa barýǵa májbúr. Al bul qyzmetterdiń baǵasy ár otbasynyń qaltasy kótere bermeitindei. Ortasha eseppen alǵanda, aýtizmge shaldyqqan balaǵa ai saiyn 350–500 myń teńge aralyǵynda qarajat ketedi. Bul – bassein, qosymsha terapiia jáne jol shyǵyndaryn eseptemegendegi soma. Osyndai qiyndyqtardyń saldarynan kóptegen ata-ana balasyn ne memlekettik, ne jekemenshik ortalyqtarǵa apara almai, sharasyz kúi keship otyr. Aýtizmge shaldyqqan balanyń anasy Nazigúl bizben bolǵan áńgimede óz muńyn bólisti:
«Balamnyń aýtizmge shaldyqqanyn kesh baiqadyq. Qazir ol bes jasta. Úsh jasqa deiin sóilemedi. «Ákesiniń de, apasynyń da tili kesh shyqqan», «qazir barlyq bala kesh sóileidi» dep, basynda qatty mán bermedik. Biraq mundai jaǵdaida ýaqyt joǵaltpai, erterek mamanǵa qaratý qajet ekenin endi túsinip otyrmyz. Qazir balam “Asyl Miras” ortalyǵyna baryp júr. Munda barlyq jaǵdai jasalǵan, bilikti mamandar jumys isteidi. Balam úsh ai osy jerde baqylaýda boldy. Biraz nárse úirendi. Endi ony 2-shi kýrsqa jazdyrǵymyz kelgen edi – biraq 1 jyl kezek kútýimiz kerek eken. Sebebi osynda kelgisi keletin bala sany kún sanap artyp jatyr. Árine, ortalyq keńeiip, kóbirek balany qabyldasa, jaqsy bolar edi. Qazir ózim de jekemenshik ortalyqqa aparýǵa májbúrmin. Defektolog, psiholog, emdik dene shynyqtyrý – barlyǵyna aiyna 350 myń teńge ketedi. Bul – basseindi eseptemegendegi soma. Januiamyzda tek kúieýim jumys isteidi. Balamnyń damyǵanyn qalaimyn, biraq bári qarjyǵa kelip tireledi. Úide mindetti túrde balamen jeke jumys isteimiz. Mamandardyń bergen tapsyrmalaryn oryndaýǵa tyrysamyz», – deidi Nazigúl.
Óskemen qalasynda Bolat Ótemuratovtyń «Asyl Miras» qaiyrymdylyq qory 9 jyl buryn aýtizm spektrindegi aýytqýy bar balalarǵa arnalǵan ortalyq ashty. Bul ortalyq – ata-analar úshin úmit sáýlesine ainalǵan biregei mekeme. Munda jyl saiyn 200-den astam bala 5,5 ailyq ońaltý kýrsynan óte alady. Alaida bul múmkindik barshaǵa jetpei otyr. Balasyn emdetýge kelgen júzdegen ata-ana jyldap kezek kútýge májbúr. Olardyń úmiti keide kúdikke, tipti úmitsizdikke ainalýda. Ortalyqta birinshi kýrstan ótken soń, balany ekinshi kýrspen jalǵastyrý úshin 1-2 jyl kezek kútý kerek. Osy ýaqyt ishinde balanyń jaǵdaiy nasharlap, buryn meńgergen daǵdylaryn joǵaltyp alady. Óitkeni aýtizmge shaldyqqan bala mamanmen kúndelikti jumys istemese, alǵa ilgerilemeidi. Kerisinshe, keiin sheginedi. Kóp ata-ana amalsyz jekemenshik ortalyqtarǵa júginedi. Biraq ol jerde ár qadam aqshaǵa tireledi. Qarapaiym halyq úshin bul – úlken soqqy. Balasynyń bolashaǵy úshin keibiri nesie alady, bireýi múlde dármensiz kúide. Osyndai qiyndyqty bastan keship júrgen ana – Elena Cherenkovanyń janaiqaiy júrekti shymyrlatady:
«Bul ortalyq bizge óte qatty unaidy. Biraq oryn az, kezek kóp. Aýtizmge shaldyqqan balalardyń sany kún sanap artyp kele jatqandyqtan, alǵashqy kýrsqa jazylý úshin birneshe ai boiy kútýge týra keledi. Al alǵashqy kýrstan ótken soń, balany ekinshi kezeńge qaitadan qabyldatý úshin 1-2 jyl kezekte turý qajet bolady. Osy ýaqyt ishinde ata-analar tyǵyryqqa tirelip, balasyn qaida apararyn bilmei qinalady. Árine, amalsyzdan jekemenshik ortalyqtardyń kómegine júginýge týra keledi. Erekshe balalarmen kúndelikti júieli túrde mamandar jumys isteýi kerek. Alaida jekemenshik bolǵandyqtan, ár barǵan saiyn aqy tóleýge mindettisiń. Baǵalar da arzan emes. Bul – kez kelgen otbasynyń qarjylyq múmkindigine sai kele bermeidi. Eń ókinishtisi – bala arnaiy ortalyqqa 2-3 ai baryp, biraz jetistikke jetkenimen, keiin mamannyń kómeginsiz uzaq ýaqyt qalsa, úirengen daǵdylaryn umytyp qalýy ábden múmkin. Sondyqtan mundai diagnoz qoiylǵan balalarmen úzilissiz, júieli túrde jumys isteý qajet. Keide mamandardyń kásibi deńgeii de kóńil kónshitpeidi. Biz siiaqty ata-analardyń álsiz tusyn paidalanyp, tek paida tabýdy oilaityndar da kezdesip jatyr. Sol sebepti, ata-analar maman tańdaǵanda onyń tájiribesine, qoldanatyn ádistemesine jáne kásibi biliktiligine erekshe mán berýi tiis dep oilaimyn. Memleket osyndai balalardy umytpaýy kerek. Olar – bizdiń bolashaǵymyz, — deidi ol kóz jasyn áreń tyiyp».
Májbúrli kósh: Aýyldan qalaǵa erekshe balanyń bolashaǵy úshin
Aýtizm – qazirgi tańda jii qoiylatyn diagnozdardyń biri. Alaida bul diagnozdy tek dáriger emes, tutas qoǵam qabyldap, erekshe balaǵa qajetti jaǵdai jasaýǵa atsalysýy tiis. Ókinishke qarai, elimizde bul baǵyttaǵy júie tolyq qalyptaspaǵan. Ásirese aýyldyq jerlerde jaǵdai tym múshkil. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdanynan kelgen Mádinanyń ómiri osynyń aiǵaǵy. Búginde Óskemende turatyn Madina Áljaparova — erekshe balanyń anasy. Birneshe jyl buryn ulyna aýtizm diagnozy qoiylǵan sátte, otbasy aýylda ómir súrip jatqan edi. Alaida aýyldyq jerde aýtist balamen jumys istei alatyn arnaiy mamandar – defektolog, logoped, psiholog múlde bolmaǵan. Amalsyzdan otbasylyq keńes ótkizip, óz úiin, turmysyn tastap, qalaǵa kóshý týraly sheshim qabyldaýǵa májbúr bolǵan.
«Aýylda júrgende balamdy qalaǵa alyp kelip, mamandarǵa qaratýǵa tyrystyq. Biraq ár sapar – úlken shyǵyn. Jol, páter, tamaq – barlyǵy aqsha. Al aýtizmmen kúres úzdiksiz jumys pen turaqty qoldaýdy qajet etedi. Qalaǵa óz erkimizben emes, májbúrlikten kóshtik. Balanyń bolashaǵy úshin basqa amal bolmady, — deidi Mádina.
Qalada da jaǵdai máz emes. Memlekettik ortalyqtarda uzyn-sonar kezek. Al jekemenshik ortalyqtarda aiyna 350-400 myń teńge kóleminde aqy tóleýge týra keledi. Bul – kez kelgen otbasynyń qaltasy kótere bermeitin soma. Degenmen, balasynyń bolashaǵy úshin aianbai kúresip júrgen analar baryn salýda. Mádinanyń aitýynsha, qoǵamda erekshe balalarǵa túsinistik tanytatyndar az.
«Keide avtobýsta otyrǵan kezde balamnyń áreketine jurt shoshyna qarap, eskertý aityp jatady. Sondai sátterde: “Keshirińizder, balam aýtizmmen aýyrady”, — dep túsindirýge májbúr bolamyn. Kópshilik bárin birdei túsine bermeidi. Bul da biz úshin aýyr jait, — deidi kózine jas alǵan ana.
Erekshe bala – erekshe qoldaýdy qajet etedi
Mádinanyń oqiǵasy – elimizdegi myńdaǵan otbasynyń ortaq máselesi. Aýtizmge shaldyqqan ulyn jetildirý úshin ol turmysyn, úiin, týǵan aýylyn tastap, qalaǵa kóshýge májbúr boldy. Sebebi aýylda erekshe balalarǵa arnalǵan qyzmet atymen joq. Mamandar tapshylyǵy, infraqurylymnyń joqtyǵy, júieli qoldaýdyń álsizdigi – aýyldaǵy ata-analardy tyǵyryqqa tirep otyr. Memleket aýyldyq aimaqtardaǵy erekshe balalarǵa arnalǵan qoldaýdy júieleýdi, arnaiy mamandar daiarlaýdy, qajetti kabinetter men ońaltý ortalyqtaryn ashýdy jedel qolǵa almasa, bul másele jyl saiyn ýshyǵa bermek. Sebebi erekshe bala – erekshe kózqarasty, erekshe jaǵdaidy talap etedi. Al ata-analardyń mundai múmkindikti tek qalada ǵana izdeýden basqa amaly joq.
Al, Óskemen qalasyndaǵy Bolat Ótemuratovtyń «Asyl Miras» qaiyrymdylyq qory ashqan aýtizmge shaldyqqan balalarǵa arnalǵan ortalyq – erekshe balǵyndardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sirek mekemelerdiń biri. Munda sábiler qarapaiym balalarǵa ońai bolyp kórinetin daǵdylardy meńgerýge tyrysady. Ortalyqtyń eń basty ereksheligi – ár balamen jeke jumys júrgizilýi. Zamanaýi ádister – ABA terapiiasy, sensorlyq integratsiia, logopediialyq jattyǵýlar, áleýmettik beiimdeý – júieli túrde qoldanylady. Mundaǵy mamandar ár balanyń ishki álemine úńilip, meiirim men tózimdilikpen jumys isteidi. Árbir áreket, árbir sóz – balanyń damý jolynda mańyzdy ról atqarady. Sonymen qatar ortalyqta ata-analarmen turaqty bailanys ornatylyp, balanyń damý jospary birlese jasalady. «Asyl Miras» ortalyǵynyń muǵalim-defektology Gaýhar Amantaeva erekshe balalarmen qalai jumys isteitinin aityp berdi:
«Eń aldymen, balamen senimdi bailanys ornatý óte mańyzdy. Sebebi aýtizmge shaldyqqan balalar óz ishki áleminde ómir súredi. Ár bala – bir álem. Olar úshin syrtqy orta qaýip tóndiretin orta bolyp kórinýi múmkin. Sondyqtan biz sabyrmen, meiirimmen olardyń senimine kirýge tyrysamyz. Senim ornamaiynsha, eshbir ádisteme nátije bermeidi. Bizde ABA (Applied Behavior Analysis) terapiiasy keńinen qoldanylady. Bul — bala minez-qulqyn taldaý jáne oń minez qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan tiimdi ádis. Sonymen qatar sensorlyq integratsiia, logopediialyq jattyǵýlar, usaq motorikamen jumys, áleýmettik beiimdeý syndy baǵyttar bar. Sabaqtar jeke túrde ótedi, ár balanyń damý ereksheligine qarai jeke jospar qurylady. Sonymen qatar ata-analardy balanyń damýyna belsendi aralasýǵa shaqyramyz. Sabaqtardan keiin keri bailanys beremiz, úide ne isteý kerek ekenin túsindiremiz. Óitkeni balanyń damýy tek ortalyqtaǵy 1-2 saǵatpen shektelmeidi. Ata-ananyń qoldaýy – basty kúsh. Bizdiń maqsat – olardyń ómirge beiimdelýine, ózdiginen áreket etýine jol ashý», — deidi maman.
Aýtizm – erte anyqtalsa, erte kómek kórsetilýi tiis dert
Qalai desek te, kez kelgen derttiń erte bastan anyqtalýy – onyń daýasyn der kezinde tabýǵa aparatyny sózsiz. Aýtizm – sońǵy jyldary jii estiletin diagnoz. Mamandardyń aitýynsha, bul dert kóbine bir jastan asqannan keiin ǵana belgili bola bastaidy. Biraq alǵashqy belgilerge der kezinde nazar aýdarý arqyly balanyń bolashaǵyna áser etýge bolady. Aýtizmniń alǵashqy belgileri qandai? Kóp ata-ana alǵashqy belgilerdi baiqasa da, mán bermei, ýaqyt ótkizip alady. Bul keshigýdiń zardaby balanyń damýyna keri áser etip jatady. Mamandardyń aitýynsha, eger bala aiaǵynyń ushymen júrse, qasyq ustap tamaq ishýge talpynbasa, «iiii» degen bir ǵana dybysty qaitalap, qolyn silkip, úi ishinde júgire berse, kózge tike qaramasa, atyna jaýap bermese, «mama», «papa», «ata», «áje» syndy sózderdi aitpasa, telefon men teledidarǵa táýeldi bolyp, tek belgili bir tamaqty ǵana jep, qarapaiym «ber», «tur», «júr» degen sózderdi túsinbese – bul aýtizm belgileri bolýy múmkin. Mundai jaǵdaida dereý mamandardyń kómegine júginý qajet.
Psihologtar men defektologtar aýtizmge shaldyqqan balalardyń kóbeiýine birneshe faktor sebep bolýy múmkin deidi. Olar – tehnikanyń damýy, gadjetterge táýeldilik, otbasyndaǵy qarym-qatynastyń buzylýy, ananyń psihologiialyq kúii, bosaný kezinde júike júiesine zaqym kelýi siiaqty sebepterdi aitýda.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaida sóilegen sózinde aýtizmge shaldyqqan balalardyń máselesine erekshe toqtalyp ótken edi. Ol árbir oblys ortalyǵynda erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan ońaltý jáne damytý ortalyqtaryn ashý kerektigin aitty. «Ata-analar Astanaǵa baryp, em izdeýge májbúr. Bul durys emes. Úkimet pen ákimder osy máseleni dereý sheshýi tiis», – dedi Memleket basshysy. Sondai-aq Prezident: «Qazaqstanda erekshe qajettiligi bar árbir balanyń tolyqqandy bilim alýǵa múmkindigi bolýy kerek. Bul – óte mańyzdy másele», – dep atap ótti. Endi bul tapsyrmany oryndaý – jergilikti atqaminerlerdiń qolynda. Eger olar Prezidenttiń tapsyrmasyn naqty ispen júzege asyryp, óńirlerde sapaly ortalyqtar ashyp, bilikti mamandarmen qamtamasyz etse, bul – myńdaǵan ata-ananyń úmitin aqtaityn igi qadam bolar edi.
P/S: Aýtizm – der kezinde anyqtalyp, úzdiksiz nazar men qamqorlyqty qajet etetin erekshe diagnoz. Memleket bul máseleni kún tártibinen túsirmei, aýyl men qaladaǵy múmkindikti teńestirýi tiis. Óitkeni ár bala – el bolashaǵy.
Qýanysh Rahmetollauly
