– Seiitqazy myrza, ádette jýrnalister bilik pen halyq arasyn jalǵaityn altyn kópir dep aityp jatamyz ǵoi. Biraq sońǵy 30 jylda eki taraptyń arasy birshama alshaqtap ketkeni jasyryn emes. Osy rette QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi jańa zańnamany ázirlep, onyń jýrnalisterdiń talqysyna salyp, birlese daiyndap jatqanyn bilesiz? Jýrnalisterdiń óz qyzmetin zaman talabyna sai atqartyn kún týa ma?
– Jasyratyn dúniesi, biligi, qarjysy bar adamdar árqashan jýrnalisterdi unatpaityny belgili. Biraq sońǵy ýaqytta tilishlerge, operatorlarǵa jumys isteýge jii kedergiler jasalyp, qoqań-loqqy kórsetken jaǵdailarda oryn aldy.
Máselen bazarlarda, saýda ortalyqtarynyń, tipti keide Memlekettik mekemelerdiń kúzetshileri ózderin jýrnalisterge shabýyl jasaýǵa, kameralardy jabýǵa nemese tipti syndyrýǵa deiin baryp jatatyny jasryn emes.
Al tórtinshi biliktiń ókiliniń jumysyna kedergi keltirý elimizdiń Konstitýtsiiasymen tyiym salynǵan. Degenmen jýrnalister myna jaittarǵa abai bolsa deimin.
Máselen Memlekettik qupiialar, zorlyq-zombylyq týraly qylmystyq isterge nemese qylmys jasalǵan balalarǵa qatysty málimetterdi jariialaýǵa qarsymyn.
Munyń bári zańdarda jazylǵan. Jýrnalister jaqsy biledi. Olar ózderiniń maqalalary men siýjetterin naqty faktilerge – ashyq kózderden alynǵan aqparatqa, óz siýjetteriniń keiipkerleri usynǵan málimetterge súienip ázirleidi.
Árine, áleýmettik jelilerdende qandaida bir aqparat alsada, olar BAQ týraly zańnyń negizinde jumys atqarady. Al qosymsha tyiymdar men shekteýler qandai bolýy múmkin? Bizge osy máseleni keńinen talqylaýymyz kerek.
– BAQ ókilderiniń jumysyna kedergi jasaý jii kezdesetini jasyryn emes. Munymen qalai kúresýimiz kerek? Osyǵan qatysty óz oiyńyzdy ortaǵa sala ketseńiz.
– Bul rette ol «Qylmystyq kodekste» jýrnalisterdiń qyzmetine kedergi keltirgeni úshin bap bar.
Belgili blogerler saýatty, zańdy jaqsy biledi. Zań olardyń qyzmetin bólek rettemese de, olar barlyq basqa azamattar siiaqty oiyn ashyq bildirýge quqyly.
Eger bloger nemese jýrnalist sýretke túsirse nemese jariialasa jáne ol zańdy buzbasa, onda oǵan eshkimniń kedergi jasaýǵa quqyǵy joq.
Al BAQ ókiline qarsylyq kórsetilip jatsa, onda qylmystyq kodekste ol jaily arnaiy bapta bar ekenin umytpaýymyz kerek.
Jaqynda jýrnalistiń jumysyna kedergi keltirgen adamǵa Petropavl qalasyńda aiyptaý úkimi shyǵaryldy. Biraq bul 18 jyldaǵy alǵashqy oqiǵa boldy.
Osy jyldar ishinde jýrnalisterdiń qyzmetine qansha ret kedergi boldy? Bizdiń baspasóz ortalyǵymyzda baspasóz máslihattary ótip jatqanda, politsiia is-sharaǵa kelgen jýrnalisterdiń, operatorlar men korrespondentterdiń kólikterin tekserip, baspasóz zalyna kirgizbeýge tyrysty, spikerlerdiń qarsylastary bótelkeler men jumyrtqalaryn laqtyrǵan kezderi boldy. Mundai oqiǵaǵa talai ret kýá boldym.
– Seitqazy myrza, sizdiń mazańyzdy alyp júrgen, qoǵamda sóz bostandyǵyn shekteitin basqa da jaittar bar ma?
– Bar. Aitalyq, búginde sheneýnikter túsinikteme bermeidi, jýrnalisterden qashady, jaýaptardan bas tartady, suraýlarǵa jaýap bermeidi, túsirilimge, onyń ishinde qoǵamdyq oryndarda da ruqsat talap etedi.
Al jýrnalister qoǵamnyń igiligine jumys istep otyr emes pe?
Eger olar sheneýniktiń quqyq buzýshylyq jasaǵany nemese ózin ádepsiz ustaǵany týraly habarlasa, kelesi joly ol ózin durys jaǵynan kórsetýge tyrysyp, suhbatqa daiyndyqpen keletin bolady.
Mine, basshylar jýrnalasterdiń synynan jasqanǵandyqtan, bálkim BAQ-ty tórtinshi bilik dep ataityny anyq. Jańa zań tórtinshi bilikti óz tuǵyryna qondyrýy kerek dep esepteimin.
– Jańa zańda jýrnalisterge erekshe mártebe berý másele kóterilegnenin bilesiz? Biraq jýrnaliter bul bastamany qostasa, endi biri munymen kelispeitinderin ashyq aitýda. Sizdiń bul máselege qatysty kózqarasyńyzdy bilýge bola ma?
– Árine bolady. Eger BAQ tórtinshi bilik bolsa, onda jýrnalisterdiń tiisti mártebesi bolýy kerek.
Sýdialar – sot biliginiń ókilderi. Olardyń erekshe mártebesi bar. Quqyq qorǵaý organdary – atqarýshy bilik. Olardyń erekshe mártebesi bar.
Depýtattar – zań shyǵarýshy biliktiń ókilderi. Olardyń da mártebesi bar.
Al jýrnalisterde ókinishke orai eshqandai mártebe joq. Meniń oiymsha, jýrnalisterdiń zańnamalyq deńgeide bekitilgen erekshe mártebesi bolýy kerek jáne olardyń jumysyna kedergi keltirgeni úshin, tsenzýra engizgeni úshin, sóz bostandyǵyn buzǵany úshin jazany kúsheitý kerek.
Sol kezde bizdiń elimizdegi jýrnalistika shynymen de tórtinshi bilik bolady.
Suhbattasqan Qýanysh Smaǵul
