Qazirgi tańda Qazaqstanda memlekettik qyzmet apparatynyń kásibi biliktiligine, memlekettik qyzmetshilerdiń moraldyq-etikalyq kelbetine zor mán berilýde. Onyń dáleli – Elbasymen usynylǵan Ult Jospary «100 naqty qadam» aiasynda, aǵymdaǵy jylǵy 1 qańtarda kúshine engen «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qyzmeti týraly», «Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl týraly» Zańdardyń jáne memlekettik qyzmetshilerdiń ádep kodeksiniń qabyldanýy.
Sondai-aq, Elbasynyń Jarlyǵyna sáikes osy zańnamalarmen kózdelgen maqsat-mindetterdi júzege asyratyn quziretti organ – Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qyzmet isteri jáne sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi qurylyp, onyń aýmaqtarda Departamentteri jasaqtaldy. Departament qyzmeti negizgi tórt baǵyttan turady – memlekettik qyzmet ótkerý máselelerin úilestirý, kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń sapasyn arttyrý, memlekettik qyzmet salasyndaǵy tártipti qamtamasyz etý jáne sybailas jemqorlyqqa qarsy saiasatty iske asyrý.
Qazirgi tańda, memlekettik qyzmet salasynda jańadan qabyldanǵan normativtik-quqyqtyq aktilerge sáikes qazaqstandyq memlekettik qyzmet salasynda kóptegen ózgerister oryn aldy.
Atap aitsaq, memlekettik qyzmettiń kareralyq modeli engizildi, iaǵni meritokratiia qaǵidatyna sáikes, memlekettik qyzmetke ornalasý tek tómengi laýazymdardan bastalyp, ózin iskerligi, kásibiligi jaǵynan kórsete alǵan, bilimi men biliktiligin dáleldei alǵan laiyqty tulǵalar ǵana ary qarai joǵary laýazymdarǵa taǵaiyndalady. Sonymen qatar, «B» korpýsynyń bos nemese ýaqytsha bos memlekettik ákimshilik laýazymdaryna ornalasýǵa konkýrstyń ishki jáne jalpy degen túrleri jáne memlekettik qyzmetke qabyldaýdyń 3 etaptyq júiesi, memlekettik qyzmetke alǵash qabyldanǵandarǵa 3+3 formýlasy boiynsha synaq merzimi engizildi.
Eńbekaqyny tóleýdiń jańa faktorly-baldyq júiesi jáne «B» korpýsyndaǵy basqarýshylyq qyzmettegi laýazymdarǵa rotatsiia qarastyrylǵan, memlekettik qyzmetke jeke sektordyń jáne shetel mamandaryn tartý josparlanǵan. Osynyń ishinde, búgingi kúni memlekettik qyzmetshiler úshin ózekti bolyp otyrǵan birneshe jańalyqtarǵa toqtala ketsem.
Eńbekaqyny tóleýdiń faktorly-baldyq júiesine kóshý máselesi bizge ne beredi, qandai paidasy bar? Bul kezdesýler, jiyndar kezinde jii qoiylatyn, árbir memlekettik qyzmetshiniń kókeiinde júrgen saýal. Mundai júie AQSh, Ulybritaniia, Japoniia siiaqty damyǵan elder men Dúniejúzilik bank siiaqty halyqaralyq uiymdarda engizilgen.
Bul júieni engizý nátijesinde, bir sanattaǵy qyzmetshilerge ár túrli jalaqy tólenedi. Mysalǵa, birdei mártebedegi basqarma basshylary ár túrli jalaqy alady. Mundai júieni engizý – eńbekaqyny tóleýde ádildik ornatady. Tynbai eńbek etkenderdiń eńbegi joǵary baǵalanbaq.
Kelesi másele, úmitkerdiń zańnamany bilýine testileýden ótýiniń shekti máni tómendetildi. Iaǵni, qazirgi kezde úmitker ár zańnan 15 suraqtan 5-ýine durys jaýap berýi qajet. Alaida 1 baǵdarlama boiynsha jalpy durys jaýaptar úlesi 70%, 2 baǵdarlama boiynsha 60%, 3 baǵdarlama boiynsha 50% bolýy tiis.
Sondai-aq, osyǵan deiin úmitkerler tek zańnamalardy bilý deńgeiin anyqtaý boiynsha testten ótse, endi úmitkerler jeke qasietterin anyqtaý boiynsha da testileýden ótedi. «B» korpýsynyń laýazymyna úmitkerlerdiń jeke qasietterin baǵalaýǵa arnalǵan testileý eki baǵdarlamadan turady – birinshisi, basshylyq laýazymdarǵa úmitkerlerge arnalsa, ekinshisi, tómen laýazymdarǵa arnalǵan. Testileýdiń nátijesi boiynsha úmitkerlerdiń bastamashylyq, kommýnikativtilik, saraptamalyq, uiymdasqandyq, strategiialyq oilaný, kóshbasshylyq, ádeptilik, sapaǵa baǵdarlaný, tutynýshyǵa baǵdarlaný, jemqorlyqqa tózbeýshilik degen siiaqty jeke qasietteriniń deńgeii anyqtalady.
Memlekettik qyzmetshiler úshin taǵy bir mańyzdy jańalyq – burynǵydai aýysý tártibimen taǵaiyndaý bolmaidy, barlyq taǵaiyndaýlar tek konkýrstyq negizde júzege asyrylady.
Qazirgi tańda ákimshilik memlekettik qyzmettiń saiasi memlekettik qyzmetke bailanysty ekenin baiqamaý múmkin emes. Belgili bir «qorǵaýshynyń» mańaiynda jerles, týystarynan jinalǵan óz komandarlary jasaqtalyp jatady. Mundai patronat sybailas jemqorlyqqa jaǵdai týǵyzyp, bilikti kadrlardyń odan ári qyzmette ósýine kedergi jasap jatady.
Sondyqtan, ákimshilik memlekettik qyzmetti saiasi protsesterden, jeke tulǵalardan táýelsiz, avtonomdy etý qarastyrylǵan. Birinshi institýtsionaldyq reformaǵa sáikes, memlekettik apparattyń avtonomdylyǵy ministrler men jaýapty hatshylar arasynda quzirettilikitiń naqty bólinýi arqyly júzege asyrylýda. Iaǵni, ministrler saiasi basshylyq etse, saiasatty, strategiialyq maqsat-mindetterdi, josparlardy anyqtap, Parlamentpen zań shyǵarý baǵyty boiynsha ózara árekettestik jasaidy. Al jaýapty hatshylar memlekettik organǵa ákimshilik basqarý júrgizip, saiasi sheshimderdiń oryndalýyna jaýapty.
Jańa «QR memlekettik qyzmeti týraly» Zańnyń bazalyq normalary quqyqqorǵaý organdaryna da taralady. 2017 jyldan bastap quqyq qorǵaý qyzmetine kandidattar da úsh satylyq irikteý júiesinen ótedi.
Memlekettik qyzmetti modernizatsiialaýdyń negizgi aspektileri osyndai.
Departament qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy baǵyty – sybailas jemqorlyqqa qarsy saiasatty júzege asyrý. 2016 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstan Respýblikasynyń «Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl týraly» jańa Zańy kúshine engeni barshańyzǵa aian. Jańa Zańnyń burynǵy zańnamadan basty aiyrmashylyǵy – búkil qoǵamdy, biznes qurylymdar men jeke sektordy jáne BAQ sybailas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa jumyldyrý, tartý. Burynǵy «Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańnyń 12 babynda kórsetilgen sybailas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtary, jańa «Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qyzmeti týraly» Zańyna aýystyrylyp, memlekettik qyzmetke kir keltiretin tártiptik teris qylyqtarǵa jatqyzyldy.
Jalpylama deklaratsiia tapsyrý sheńberinde sheneýnikterdiń óz tabystaryn ǵana emes, sonymen qatar shyǵyndary týraly da deklaratsiia tapsyrady. Alǵashqy kezeńde, 2017 jyly deklaratsiialaý júiesine halyqtyń birshama daiyn bóligin tartý josparlanyp otyr. Bularǵa sybailas jemqorlyqqa qarsy zańnamanyń talaptaryna sáikes depýttartar, sýdialar, memlekettik qyzmetshiler jáne olardyń jubailary enedi.
Qyzmettik etika men quqyq buzýshylyqtardyń normalary men erejeleriniń arajigin ajyratý maqsatynda tártiptik jaýapkershilik joiylyp, endi ol qylmystyq jáne ákimshilik zańdar prizmasy arqyly júzege asatyn bolady. Zańmen qarjylyq baqylaý siiaqty sybailas jemqorlyqqa qarsy sharalar da kúsheie tústi.
Atap aitqanda, jalpylama deklaratsiia tapsyrý sheńberinde sheneýnikterdiń óz tabystaryn ǵana emes, sonymen qatar shyǵyndary týraly da deklaratsiia tapsyrady. Alǵashqy kezeńde, 2017 jyly deklaratsiialaý júiesine halyqtyń birshama daiyn bóligin tartý josparlanyp otyr. Bularǵa sybailas jemqorlyqqa qarsy zańnamanyń talaptaryna sáikes depýttartar, sýdialar, memlekettik qyzmetshiler jáne olardyń jubailary enedi. Deklaratsiialaýdyń ekinshi kezeńi, 2020 jyly halyqtyń ózge bóligin deklaratsiialaýǵa tartý kózdelip otyr.
Atalǵan Zańǵa sáikes Departamentke birqatar mańyzdy mindetter júktelgen. Atap aitsaq, memlekettik jáne jeke sektorda sybailas jemqorlyqqa qarsy monitoring júrgizý, sybailas jemqorlyq qaterlerin taldaý, sybailas jemqorlyqqa qarsy mádeniet deńgeiin qalyptastyrý.
Ótken jyly sybailas jemqorlyqqa qarsy mádenietti qalyptastyrý, 2015-2025 jyldarǵa jyldarǵa arnalǵan sybailas jemqorlyqqa qarsy Stratagiianyń negizi maqsat-mindetterin júzege asyrý maqsatynda ártúrli áleýmettik toptarda seminarlar, kezdesýler, aýqymdy sharalar ótkizilip, telearnalarda, buqaralyq aqparat quraldary men internet resýrstarda materialdar jaryq kórdi. Sybailas jemqorlyq qaterlerin anyqtaý maqsatynda memlekettik organdarda jáne kvazimemlekettik sektorda taldaý júrgizildi. Biylǵy jyly bul baǵyttardaǵy jumystar ary qarai júieli túrde júrgiziledi.
2015 jylǵy 29 jeltoqsanda memlekettik qyzmetshilerdiń moraldik ádeptilik beinesine talaptardy arttyrý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qyzmetshileriniń ádep kodeksi bekitildi.
Ádep kodeksi halyqtyń memlekettik organdarǵa senimin nyǵaitýǵa, memlekettik qyzmette ózara qarym-qatynastyń joǵary mádenietin qalyptastyrýǵa jáne memlekettik qyzmetshilerdiń ádepsiz minez-qulyq jaǵdailarynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Memlekettik qyzmetshiniń moraldik bet-beinesi men etikasyna airyqsha kóńil bólinýdiń astarynda onyń iskerligi ǵana emes, sonymen qatar ainalasyndaǵylarǵa qurmeti men izeti de saralanady.
Kodekste memlekettik qyzmetshiniń moraldik-etikalyq kelbetine qoiylatyn negizi talaptar, qyzmetten tys ýaqyttaǵy jáne qyzmettik qarym-qatynastaǵy, kópshilik aldynda, onyń ishinde buqaralyq aqparat quraldarynda sóileýimen bailanysty minez-qulyq standarttary naqty kórsetilgen.
Memlekettik qyzmetshiniń jalpy minez-qulyǵyna qoiylatyn talaptarda, ol halyqtyń birligi men eldegi ultaralyq kelisimdi nyǵaitýy, adal, ádil, qarapaiym bolýy, únemi biliktiligin arttyrýy, shekteýlikterdi qatań saqtaýy, qoǵam tarapynan synǵa ilikpeýi, shyndyqqa sáikes kelmeitin málimetterdi taratpaýy, iskerlik ádepti saqtaýy, memlekettiń múlkin, avtokólik quraldaryn qosa alǵanda tek qyzmettik maqsatta paidalanýy tiis dep naqty belgilengen.
Memlekettik qyzmetshiniń jalpy minez-qulyǵyna qoiylatyn talaptarda, ol halyqtyń birligi men eldegi ultaralyq kelisimdi nyǵaitýy, adal, ádil, qarapaiym bolýy, únemi biliktiligin arttyrýy, shekteýlikterdi qatań saqtaýy, qoǵam tarapynan synǵa ilikpeýi, shyndyqqa sáikes kelmeitin málimetterdi taratpaýy, iskerlik ádepti saqtaýy, memlekettiń múlkin, avtokólik quraldaryn qosa alǵanda tek qyzmettik maqsatta paidalanýy tiis dep naqty belgilengen.
Kodekstiń «Qyzmetten tys ýaqyttaǵy minez-qulyq standarty» atty úshinshi bóliminde, memlekettik qyzmetshiler jumystan tys ýaqytta qarapaiym bolýy, qoǵamda belgilengen jalpy moraldik-ádeptilik normalaryn saqtaýy, zańnama talaptaryn buzbaýy qajet dep kórsetilgen.
Qyzmettik qarym-qatynastardaǵy minez-qulyq standarttarynda áriptesterdiń bir birimen qarym-qatynas jasaýyna, basshylardyń qaramaǵyndaǵy qyzmetshilermen jáne tómen turǵan laýazymdaǵy qyzmetshilerdiń basshylarmen ózara qarym-qatynasyna qoiylatyn talaptar aiqyndalǵan. Iaǵni, olardyń ózara qarym-qatynas jasaýy iskerlik negizde júzege asyrylyp, ujymda áriptester bir-biriniń ar-namysy men abyroiyna ziian keltiretin aqparat taratpaýlary tiis delinse, basshy qol astyndaǵy qyzmetshiler úshin barlyq adamgershilik qasietterdiń úlgisine ainalýy, olarǵa qatysty negizsiz aiyptaýlarǵa, dórekelik, qadir-qasietterin qorlaýǵa jol bermeýi jáne qyzmetten tys máselelerin sheshý kezinde óziniń qyzmettik jaǵdaiyn paidalanbaýy tiis delingen.
Sonymen qatar, qyzmettik ádep normalarynyń saqtalýyn jáne memlekettik qyzmet, sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl týraly zańnama men Qazaqstan Respýblikasy memlekettik qyzmetshileriniń ádep kodeksin buzýshylyqtardyń profilaktikasyn qamtamasyz etý qyzmetin júzege asyratyn, óz fýnktsiialary sheginde memlekettik qyzmetshiler men azamattarǵa konsýltatsiia beretin – ádep jónindegi ýákil laýazymy engizildi.
Sondai-aq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń memlekettik qyzmetshileriniń ádep kodeksiniń, QR «Qazaqstan Respýblikasy memlekettik qyzmeti týraly» Zańynyń talaptaryn saqtaýyn qadaǵalaý jáne sol salada memlekettik qyzmetshiler jol bergen zańbuzýshylyqtar boiynsha tekserý jumystaryn júrgizý maqsatynda Shyǵys Qazaqstan oblysy boiynsha memlekettik qyzmet isteri Departamentinde ádep jónindegi keńes quryldy.
Memlekettik qyzmet salasynda júrgizilip jatqan reformalar – Qazaqstan damýynyń bir-bir kepili. Óitkeni, jańa ekonomikalyq saiasat tabystylyǵynyń basty sharty – ol kadrlar quramynyń nyǵaitylýyna tikelei bailanysty. Sondyqtan memlekettik qyzmet salasyn damytý boiynsha jumystar Táýelsizdik alǵannan beri maqsatty túrde júrgizilip keledi jáne ary qarai da júieli túrde jalǵasyn tappaq.
Bahtiiar KAMALOV, QR Memlekettik qyzmet isteri jáne sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttiginiń ShQO boiynsha departamentiniń basshysy – ádep jónindegi keńes tóraǵasy
