Ǵalamtor... Eski men jańanyń, ótken men bolashaqtyń, qatygezdik pen meiirimniń, bar men joqtyń midai aralasqan ortasy. Óz qasyńdaǵy oqiǵaǵa, iske, túrli taǵdyrǵa nazar salmaýyńyz múmkin, biraq ózge qiyrdaǵy qily taǵdyrǵa kóz monshaǵyńyzdy úzesiz. Eń bastysy qandai aqparat oqysańyz da, soǵan sai jaýap qaldyrýyńyzǵa, pikir bildirýge quqyńyz bar. Siz saiasattanýshy, mádeniettanýshy, bolmasa filosof iaki áldebir salanyń ǵalymy bolýyńyz shart emes, kózqarasyńyz ózińizge, jazyńyz, qaldyryńyz, shamyna tiińiz, synańyz, mineńiz, alǵys aityńyz – erik aldyńyzdaǵy kompiýterdiń perne taqtasyna basylǵan saýsaqtaryńyzda. Tintýirińizben tintýirlep júrip, el kórmegendi, el oqymaǵandy, el estimegendi tabyńyz da, dostaryńyzǵa, ózińiz kórmegen tanystaryńyzǵa, áleýmettik jelidegi maidandastaryńyzǵa, ooo, ol túgili kórmesten, tanymastan sizge keri opponent, qarsylas bolyp úlgergen, birińizdi-birińiz unatpaityn áldebir básekelesterińizge laqtyra salyńyz. Unatýy da, unatpaýy da múmkin. Pikirtalas. Pikirdiń san alýandyǵy – demokratiianyń ólshemi. Solai ma eken?! Ony kim aitty eken, kim shyǵardy eken? Bilmeimin... Endi siz quqylysyz, esh qymsynbastan, munym qalai bolar eken dep oilanbastan, aǵaiynnyń, meili ol kim bolsa, ol bolsyn, jaǵasynan alasyz, tyǵylyp otyryp komment jazasyz, tasada turyp tas laqtyrasyz. Qoi deitin eshkim joq. Mine, erkindik! Alpystaǵy aǵanyń jazbasyna besikten beli shyqpastan Internet álemin kezgen áldebir boqmuryn sińbire salady. Onyń jaqtastary kóp-aq, birdeńe dep qarsy shyǵar bolsańyz, bitti, bir top shýyldaq qaqyryp-túkirip, aq iti men kók itin kezek jumsaýy múmkin. Saq bolyńyz!
Internetshil bala demekshi, onyń nemen ainalysyp, neni oqyp, neni kórip otyrǵanyn qadaǵalaityn ata-ana kerek. Alaida ǵalamtor túgili, kompiýterdiń tintýirin ustap kórmegen keibir otaǵasy men otanasy ony qalai qadaǵalamaq?
Árine, erkin pikir bildirip úirengen jón. Alaida ádepten ozbaýdy umyta beretinimiz de jasyryn emes.
Internetshil bala demekshi, onyń nemen ainalysyp, neni oqyp, neni kórip otyrǵanyn qadaǵalaityn ata-ana kerek. Alaida ǵalamtor túgili, kompiýterdiń tintýirin ustap kórmegen keibir otaǵasy men otanasy ony qalai qadaǵalamaq?
Ǵalamtor... yshqynýlar men ysqyrýlardyń, aiǵai men súrenniń, únsizdik pen momaqan armannyń, izgi oi men ibilistik aryptalastyń jáshigi. Qoqysqa toly. Injýi de jeterlik. Keregin alyńyz. Biraq keregin tabý ońai emesin kókeige bekem saqtańyz. Kereksizdi dereksiz taba salý jyldam.
Jelilerdiń kún qurǵatpai aldynda otyrsańyz, oqymysty bolyp shyǵa kelesiz. Sansyz tsifrlardy, ǵylymnyń ár salasyn, anyqtamalyqtar men entsiklopediialardy bir ózińiz meńgerip alǵandai sezinesiz, alaida... alaida eshteńe oqymaǵanyńyz, eshteńeniń ushyǵyna jete almaǵanyńyz taǵy ras. Mundaǵynyń bári saǵym sekildi, tez oqisyz, tez óshedi. Sizdiń jeliler shoǵyrynan tapqan áldebir kórsetkishter men taldaýlaryńyzdy, áldebir tarihi tujyrym men pálsapalyq oilaryńyzdy ózgeler oqyp, osynyń bárin qaidan biledi dep aýyzdaryn ashady. Sizdi danyshpan sanaidy. Sizdiń kózqaras, tujyrym dep baǵalaidy. Siz endi tulǵasyz. Biraq keýdeńizdiń qýys ekenin ózińiz ǵana bilesiz... Ony jasyrasyz. Sondyqtan da ózge bolyp ómir súresiz. Ózgeni ózińizge ainaldyryp ómir súresiz. Sol bir asyl sózdi aitý úshin, sol bir tujyrymdy jasaý úshin san ailap kitaptar aqtarǵan, tájiribeler jasaǵan áldebir oishyl iaki ǵalym umyt qalǵan. Onyń oiyn teris ainaldyryp, siz paidalandyńyz. Sheksiz resýrstardy qoldandyńyz. Onyń ózi qabilet! Biraq...
Ǵalamtor... Tutasqan álem. Órmekshiniń tory dersiz. Endi shynaiy súiispenshiliktiń ornyn jyltyry mol virtýaldy mahabbat, shynaiy aralas-quralas dostyqtyń ornyn virtýaldy syilastyq basyp keledi. Tek kógildir saǵymdy ǵalamtorlardyń ishinde san men tsifrlardyń, áldebir ataýlar men ózińe úsh qainasa sorpasy qosylmaityn esimderdiń jaqynysyz... Tanysyńyzdan ajyrap, tanymasyńyzdy jaqyn tutatyn mezgil qazir. Iirimine essiz úńilgen keibir jandar onyń tutqynyna da ainalyp úlgergen. Jalǵyzdyq pen kúizelistiń asaý tolqyndaryna jutylǵandar qanshama? Buiyǵy, jadaý-júdeý... Bul da bir ótpeli kezeń shyǵar. Jamandyǵyn aityp taýysa almaisyz, al jaqsylyǵy da ushan-teńiz. Tek sony ornymen paidalana bilsek, múmkindigin barynsha yqtiiatpen júzege asyryp, adami qalpymyzdy nyqtap, bilimimizdi asyrýǵa jumsasaq.
Akademiialyq kitaphanalardyń ornyn Internet basa almaidy. Biraq onyń da ǵylymi tegeýrini sheksiz. Tek azdaǵan mádeniet kerek... Ǵalamtor mádenietin erte igermeý – ózimizge syn. Internettiń iirtpegine túsip, bylyqqandar men ylyqqandardyń qarmaǵyn qapqan urpaqty saýyqtyrý úshin ulttyq immýnitettiń kúshi jetkilikti bolýy lázim. Al oǵan shamamyz jetpese, mylqaý urpaq pen soqyr jetkinshek, kereń óspirim qaýlaidy. Qazir sol dáýirdiń basy. Bolý men bordai tozýdyń arasy...
Til men dinniń, dil men rýhtyń synalar tusy. Qoly jetkender kóp, oiy jetkender az. Ǵalamtor arqyly ǵaryshty igerip jatqandar kóp, al kerisinshe ózin-ózi igere almai jatqandar da sansyz. Osy tusta meni tolǵandyratyny, bizdiń eldiń Internet resýrsynyń tym qarabaiyrlyǵy. Qazir tek aqparat almasý, ádebi tendentsiianyń belgili bir ainalymy, jýrnalistikalyq izdenýge ǵana mán berip otyrǵandaimyz. Belgili bir salalyq mamandyqtar, aitalyq, naqty ǵylym qazaqsha sóilemek túgili, atymen joq. Ǵalamtordan ǵylymi jańalyqtardy taba almaisyz. Ózimizdiń eldegi ǵalymdardyń eńbekteri men tujyrymdary da orys tilinde byldyrlaidy. O, nege? Ol túgili, biz kimdi baiytyp, kimdi qorǵap otyrmyz osy? Nege qazaqtyń óziniń «mail.ru», «facebook.com», «twitter», «VK» sekildi jelileri joq? Nege sol joqtyń ornyn toltyratyn mamandar, sol úshin eńbek etetin jetkinshekter joq? Olar bar bolsa, onda nege sony qoldaityn Úkimetimiz joq? Qashanǵy eldiń shekpenin kigenimizge marqaiamyz? Qashanǵy óz dúniemizdi ózimiz tutynatyn kezdi armandaýmen ótemiz?
M. Haidegger tehnikamen til tabyspai, adamzat órkenieti alǵa ozbasyn amanattaidy. Oishyldyń ótken ǵasyr aitqan tolǵamynyń kezeńine endi jettik. Uly dúbirde atymyz oza ma, álde... Siz ben bizge bailanysty.
Bul taqyryp týraly aitar áńgime munymen bitpeidi. Biz shaǵyn jazbamyzda ǵalamtordy paidalanýdyń ońy men teris jaǵyn azdap ekshegendei boldyq. Aldaǵy ýaqytta virtýalistika zamanyndaǵy adam bolmysy týraly arnaiy toqtalatyn bolamyz.
T. TAŃJARYQ.
