Qazaqstannan mineraldy shikizat eksporty máselesi sońǵy ailarda taza tehnikalyq diskýrstan shyǵyp, qoǵamdyq jáne saiasi deńgeidegi talqylaýǵa ainaldy. Parlament pen media keńistiginde el aýmaǵynan shyǵarylatyn rýda men kontsentrattyń naqty quramyn baqylaý máselesi kóterilgennen keiin, bul taqyryp memlekettiń ekonomikalyq qaýipsizdigimen tikelei bailanysty kúrdeli suraqqa ainaldy. Ásirese, ilespe komponentterdiń, ulttyq ekonomika úshin strategiialyq mańyzy bar sirek kezdesetin metaldardyń tolyq ári dál esepke alynbai qalýy múmkin degen málimdemeler qoǵam nazaryn ózine aýdardy.
Pikirtalastyń ýshyǵýyna biyl «Aq jol» fraktsiiasynyń jetekshisi Azat Perýashevtiń ýákiletti memlekettik organdarǵa joldaǵan depýtattyq saýaly túrtki boldy. Onda printsipti másele kóterildigen edi. Memleket eksportqa jóneltiletin mineraldy shikizattyń naqty quramyn qanshalyqty tiimdi baqylap otyr jáne taldaý men esepke alý júiesindegi olqylyqtar saldarynan biýdjet aitarlyqtai kiristen qaǵylyp otyrǵan joq pa?
Osy suraqtardyń aiasynda eldegi iri jer qoinaýyn paidalanýshylardyń biri - «Qazaqmys» korporatsiiasy qoǵamdyq nazardyń ortasyna shyqty. Talqylaýǵa kompaniianyń himiialyq zerthanalarynyń burynǵy basshysy Baqyt Ádilovanyń «Giperborei» YouTube-arnasynda jasaǵan ashyq málimdemeleri sebep boldy.
Ádilovanyń aitýynsha, másele kásibi ortada jedel tehnologiialyq baqylaý úshin qoldanylatyn, jartylai sandyq sipattaǵy rentgen-spektrlik taldaý ádisine tirelip otyr. Bul ádis óndiristik protsesterdi operativti baqylaýǵa qolaily bolǵanymen, mamannyń sózinshe, ulttyq jáne memleketaralyq standarttar eksporttyq operatsiialar, ózara esep aiyrysý jáne kedendik rásimder kezinde tolyqqandy himiialyq taldaýdy talap etedi. Iaǵni, másele ádistemelik aiyrmashylyqta ǵana emes, eseptiń durystyǵy men memlekettiń ekonomikalyq múddesin qorǵaýda jatyr.
Baqyt Ádilova 2019 jyldan bastap Balqash óńirindegi ortalyq himiialyq zerthanalardyń aýtsorsingke berilýine erekshe nazar aýdarady. Onyń pikirinshe, dál osy kezeńnen bastap baqylaý júiesiniń ashyqtyǵy álsirei bastaǵan. Mys kontsentraty tek mys qana emes. Onyń quramynda álemdik naryqta suranysy jyldan-jylǵa artyp kele jatqan baǵaly jáne sirek kezdesetin elementter bar. Eger osy ilespe komponentter tolyq ári dál esepke alynbasa, memleket eksporttalatyn resýrstyń naqty qunyn baǵalai almaidy.
Naýryz aiynyń basynda atalǵan másele resmi túrde parlament alańyna shyqty. Májiliste Azat Perýashevtiń depýtattyq saýaly joldanyp, onda baspasózde jariialanǵan materialdar men «Giperborei» arnasynda aitylǵan derekterge tikelei silteme jasaldy.2025 jyldyń qazan aiynda QR Ónerkásip jáne qurylys ministrligi qosymsha baqylaý tetikteriniń qajettigin is júzinde moiyndady. Vedomstvo «Ekskliýziv» basylymynyń saýalyna bergen jaýabynda sirek kezdesetin metaldarǵa qatysty baqylaýdy kúsheitý josparlaryn jariia etti. Atap aitqanda, halyqaralyq qatysýshylarmen birlesip mamandandyrylǵan zertteý ortalyǵyn qurý, sondai-aq akkredittelgen zerthanalar tizimin qalyptastyrý kózdelip otyr.
Iri ónerkásiptik kásiporyndarda metaldyq baqylaýdyń kózden tasa jasalýyna jol berýge bolmaidy. Bul memlekettiń esepke ilinbei qalǵan bailyǵyn urlaý syndy protsester týǵyzýy múmkin.
