[caption id="attachment_8141" align="alignleft" width="215"]
Dýlatbek Qydyrbekuly[/caption]
Belgili qalamger, ataqty «Alataý» romanynyń avtory Balǵabek Qydyrbekulynyń balasy, saiasattanýshy Dýlatbek aǵamen aradaǵy áńgimede qoǵamdaǵy qos tildi orta, ulttyq múdde máselesin tarazyǵa tarttyq.
- «Týǵan tilin bilmeitinder jarytyp patriot bola almaidy. Eliniń taǵdyryna alańdaǵanmen, tereńine boilap, tabiǵatyn túsine almaidy» degen pikirmen kelisesiz be?
- Bulai deitinderdi túsinbeimin, túsingim de kelmeidi. Mundailardyń birazymen sózge kelip qalǵan kezim de boldy. Barlyǵyn tilge tirep qoiýǵa bola ma? Sonda óz tilin jete bilmeitin adam týǵan jerin, ultyn ana tilin taza biletinge adamǵa qaraǵanda az súiedi degen sóz be? Menińshe bul óreskel tujyrym, saýatsyz ólshem. Mysalǵa, men áli de bolsa oryssha oilaimyn. Moiyndaimyn. Biraq...janym qazaq. Kerek deseńiz, dál qazir týǵan tilimen qaýyshyp, tarihymen tanysyp, tamyryn tapqan bizdei qazaqtardyń patriottyq sezimi ultshyldardan da joǵary.
Dál qazir bizdiń jerde ómir súretin ózge ulttar memleket múddesin qorǵaýǵa ázir me, kerek deseńiz qulyqty ma degen saýalǵa «iá» dep anyq jaýap bere almaimyz.
- Ulttyq múdde degenimiz sizdiń túsinigińizde qandai uǵym?
- Bul túsinikti biz tym tar sheńberge tyǵyp tastadyq. Qazirgi zamanda ulttyq múdde degen uǵym memlekettik múdde degen túsinikpen qatar qarastyrylady. Ony bizdegidei bólip jarmaidy. Saiyp kelgende, bul tek til nemese dil máselesi emes, sonymen birge shekara shebimizdiń jaǵdaiy, eksporttyń áleýeti munyń bári ainalyp kelgende ulttyq múddege kiredi. Biraq dál qazir bizdiń jerde ómir súretin ózge ulttar memleket múddesin qorǵaýǵa ázir me, kerek deseńiz qulyqty ma degen saýalǵa «iá» dep anyq jaýap bere almaimyz. Sodan shyǵar bir jaǵynan muny qazaqtyń etnikalyq ári memlekettik múddesi dep eki bólek qarastyrýǵa týra kelip tur.
- Sonda óz sózińizge ózińiz qarsy shyǵyp otyrsyz ǵoi? Túsinbedik...
- Men orystildi ortanyń psihologiiasyn jaqsy bilemin. Tólqujatynda «Qazaqstan azamaty» dep turǵanmen ańsary Reseige aýyp turatyn, erteń áldeqalai bola qalsa teriskeige taiyp turatyn, elde «chemodandy kóńil kúimen» júrgender jetip artylady. Búginge deiin nege ekeni belgisiz bul taraptaǵy pikirimdi bildirýge batpai júrdim...Bastysy biraz óńirdi qolastymyzǵa «qaitaryp» aldyq. Óskemen men Kereký qazaqylandy. Jaman aitty demeńizder. Biraq dál qazir Qyzyljardan qaýip kóp...
- Naqtyraq aitsaq ol jaqtaǵy qalyń orystan qaýip bar degenińiz kelip tur ǵoi?
- Bul da bar. Tutastai alǵanda orystyq shovinizm ólgen joq. Eger bul tarapta Máskeýdiń soiylyn soǵatyndar Reseiden qandai da bir kómek almasa (al men mundailardyń Kremlden kómek alyp jatqanyn kórip júrmin) TMD-nyń túrli aimaǵynda turatyn orys ultshyldary shovinizmge qarsy dep aitýǵa turar edi. Al ázirgi jaǵdaiǵa ózińiz de kýásiz.
[caption id="attachment_8142" align="alignright" width="300"]
Ańsary Reseige aýyp turatyn, erteń áldeqalai bola qalsa teriskeige taiyp turatyn, elde «chemodandy kóńil kúimen» júrgender jetip artylady.[/caption]
- Aǵa, oryssha ortanyń psihologiiasyn jaqsy bilemin dedińiz. Osy ortaǵa óz tarapyńyzdan «til úirenińder, memlekettik tilge muryn shúiire qaramańdar» degen kezińiz boldy ma? Ózińiz aitqandai dál qazir týǵan tilin úirenip, tamyryn tapqan qazaqtardyń patriottyq sezimi ultshyldardan da joǵary ǵoi?
- Shynymdy aitsam, olarǵa bulai aitýǵa uialamyn. «Tildi aldymen ózderiń meńgerip alsańdarshy» dep mysqyldaidy. Sondaida betimnen otym shyǵady. «Týǵaly oryssha sóiledik, oryssha oqydyq endi qazaqsha oqyǵannan ne qaiyr» deitin bázbir dostarym úshin uialamyn. Iá, oryssha oqydyq. Zaman solai boldy. Adam júieniń buiryǵyna baǵyndy. Túsingenim, bul ánsheiin syltaý. Sosyn qajettilik bolmaǵan jerde suranys ta joq qoi. Qazaq tiline degen qajettilik týdyrý kerek. Men bul arada barlyq qaǵaz qujatty qazaqshalaý kerek bolmasa oryssha sóilesýge tyiym salý kerek degen syqyldy dál qazirgi ýaqytta ýtopiia sanalatyn ideiany aitpaimyn. Aitalyq, qazir orystildi orta qazaq basylymdarynda jaryq kóretin til men dilge qatysty dúnielerdi qyzyǵyp oqidy. Árine, aýdarmasyn. Oqidy da bulqan, talqan bolady. Aiyrtildi aqparat naryǵynda aqparat almasý jaǵy áli de az. Qazaqtildi BAQ qazaqsha jazylǵan dúnieni orysshaǵa aýdarýǵa, sol arqyly eki ózenniń arasyna ótkel salýǵa talpynýy kerek. Ýaqyt kele ulttyq máselege qatysty qazaqsha jazylǵan maqalalardy túpnusqasynda oqyǵysy keletinder paida bolady.
Shalaqazaqtan tazaqazaqqa ainalýǵa talpynyp jatqandar qairańda qalǵan keme syqyldymyz.Negizinde biz úlken kúshpiz. Bizdiń áleýetti paidalaný kerek. Qazaqty qazaqtan bólýge, shettetýge bolmaidy.
- Ultshyl patriottardyń ult pen urpaqtyń bolashaǵyna qatysty aitatyn uranyn, bastamasyn qoldaisyz ba?
- Hmm...Bálkim olardyń alǵa qoiǵan maqsaty durys shyǵar. Biraq munyń arty qantógiske ákelý múmkin. Dál qazirgi jaǵdaida bul bizge qajet pe? Sosyn olardyń da óz múddesi bar. Túsindire keteiin. Olar aitatyndai shalaqazaqtan tazaqazaqqa ainalýǵa talpynyp jatqandar qairańda qalǵan keme syqyldymyz. Sebebi, bizdiń ultshyl patriottar da jáne bularǵa opponent sanalatyn orystildi orta da bizdi qabyldamaidy. Ultshyldar sóz júzinde «beti beri qaraǵandardy» qoldaimyz degenimen, is júzinde bizben birlesip jumys istegisi kelmeidi. Negizinde biz úlken kúshpiz. Bizdiń áleýetti paidalaný kerek. Qazaqty qazaqtan bólýge, shettetýge bolmaidy. Al orystildi ortanyń bizdeilerdi nelikten unatpaityny ózińizge de belgili bolar.
Áńgimelesken, Dýman Byqai.
"ARDA" jýrnaly
