دۋلاتبەك قىدىربەكۇلى, ساياساتتانۋشى: بٸز ٷلكەن كٷشپٸز

[caption id="attachment_8141" align="alignleft" width="215"] دۋلاتبەك قىدىربەكۇلى[/caption]

بەلگٸلٸ قالامگەر, اتاقتى «الاتاۋ» رومانىنىڭ اۆتورى بالعابەك قىدىربەكۇلىنىڭ بالاسى, ساياساتتانۋشى دۋلاتبەك اعامەن اراداعى ەڭگٸمەدە قوعامداعى قوس تٸلدٸ ورتا, ۇلتتىق مٷددە مەسەلەسٸن تارازىعا تارتتىق.

- «تۋعان تٸلٸن بٸلمەيتٸندەر جارىتىپ پاتريوت بولا المايدى. ەلٸنٸڭ تاعدىرىنا الاڭداعانمەن, تەرەڭٸنە بويلاپ, تابيعاتىن تٷسٸنە المايدى» دەگەن پٸكٸرمەن كەلٸسەسٸز بە?

- بۇلاي دەيتٸندەردٸ تٷسٸنبەيمٸن, تٷسٸنگٸم دە كەلمەيدٸ. مۇندايلاردىڭ بٸرازىمەن سٶزگە كەلٸپ قالعان  كەزٸم دە بولدى. بارلىعىن تٸلگە تٸرەپ قويۋعا بولا ما? سوندا ٶز تٸلٸن جەتە بٸلمەيتٸن ادام تۋعان جەرٸن, ۇلتىن انا تٸلٸن تازا بٸلەتٸنگە ادامعا قاراعاندا از سٷيەدٸ دەگەن سٶز بە? مەنٸڭشە بۇل ٶرەسكەل تۇجىرىم, ساۋاتسىز ٶلشەم. مىسالعا, مەن ەلٸ دە بولسا ورىسشا ويلايمىن. مويىندايمىن. بٸراق...جانىم قازاق. كەرەك دەسەڭٸز, دەل قازٸر تۋعان تٸلٸمەن قاۋىشىپ, تاريحىمەن تانىسىپ, تامىرىن تاپقان بٸزدەي قازاقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزٸمٸ ۇلتشىلداردان دا جوعارى.

دەل قازٸر بٸزدٸڭ جەردە ٶمٸر سٷرەتٸن ٶزگە ۇلتتار مەملەكەت مٷددەسٸن قورعاۋعا ەزٸر مە, كەرەك دەسەڭٸز قۇلىقتى ما دەگەن ساۋالعا «يە» دەپ انىق جاۋاپ بەرە المايمىز.

- ۇلتتىق مٷددە دەگەنٸمٸز سٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸڭٸزدە قانداي ۇعىم?

- بۇل تٷسٸنٸكتٸ بٸز تىم تار شەڭبەرگە تىعىپ تاستادىق. قازٸرگٸ زاماندا ۇلتتىق مٷددە دەگەن ۇعىم مەملەكەتتٸك مٷددە دەگەن تٷسٸنٸكپەن قاتار قاراستىرىلادى. ونى بٸزدەگٸدەي بٶلٸپ جارمايدى. سايىپ كەلگەندە, بۇل تەك تٸل نەمەسە دٸل مەسەلەسٸ ەمەس, سونىمەن بٸرگە شەكارا شەبٸمٸزدٸڭ جاعدايى, ەكسپورتتىڭ ەلەۋەتٸ مۇنىڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە ۇلتتىق مٷددەگە كٸرەدٸ. بٸراق دەل قازٸر بٸزدٸڭ جەردە ٶمٸر سٷرەتٸن ٶزگە ۇلتتار مەملەكەت مٷددەسٸن قورعاۋعا ەزٸر مە, كەرەك دەسەڭٸز قۇلىقتى ما دەگەن ساۋالعا «يە» دەپ انىق جاۋاپ بەرە المايمىز. سودان شىعار بٸر جاعىنان مۇنى قازاقتىڭ ەتنيكالىق ەرٸ مەملەكەتتٸك مٷددەسٸ دەپ ەكٸ بٶلەك قاراستىرۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر.

- سوندا ٶز سٶزٸڭٸزگە ٶزٸڭٸز قارسى شىعىپ وتىرسىز عوي? تٷسٸنبەدٸك...

- مەن ورىستٸلدٸ ورتانىڭ پسيحولوگيياسىن جاقسى بٸلەمٸن. تٶلقۇجاتىندا «قازاقستان ازاماتى» دەپ تۇرعانمەن اڭسارى رەسەيگە اۋىپ تۇراتىن, ەرتەڭ ەلدەقالاي بولا قالسا تەرٸسكەيگە تايىپ تۇراتىن, ەلدە «چەموداندى كٶڭٸل كٷيمەن» جٷرگەندەر جەتٸپ ارتىلادى. بٷگٸنگە دەيٸن نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز بۇل تاراپتاعى پٸكٸرٸمدٸ بٸلدٸرۋگە باتپاي جٷردٸم...باستىسى بٸراز ٶڭٸردٸ قولاستىمىزعا «قايتارىپ» الدىق. ٶسكەمەن مەن كەرەكۋ قازاقىلاندى. جامان ايتتى دەمەڭٸزدەر. بٸراق دەل قازٸر قىزىلجاردان قاۋٸپ كٶپ...

- ناقتىراق ايتساق ول جاقتاعى قالىڭ ورىستان قاۋٸپ بار دەگەنٸڭٸز كەلٸپ تۇر عوي?

- بۇل دا بار. تۇتاستاي العاندا ورىستىق شوۆينيزم ٶلگەن جوق. ەگەر بۇل تاراپتا مەسكەۋدٸڭ سويىلىن سوعاتىندار رەسەيدەن قانداي دا بٸر كٶمەك الماسا (ال مەن مۇندايلاردىڭ كرەملدەن كٶمەك الىپ جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸن) تمد-نىڭ تٷرلٸ ايماعىندا تۇراتىن ورىس ۇلتشىلدارى شوۆينيزمگە قارسى دەپ ايتۋعا تۇرار ەدٸ. ال ەزٸرگٸ جاعدايعا ٶزٸڭٸز دە كۋەسٸز.

[caption id="attachment_8142" align="alignright" width="300"] اڭسارى رەسەيگە اۋىپ تۇراتىن, ەرتەڭ ەلدەقالاي بولا قالسا تەرٸسكەيگە تايىپ تۇراتىن, ەلدە «چەموداندى كٶڭٸل كٷيمەن» جٷرگەندەر جەتٸپ ارتىلادى.[/caption]

- اعا, ورىسشا ورتانىڭ پسيحولوگيياسىن جاقسى بٸلەمٸن دەدٸڭٸز. وسى ورتاعا ٶز تاراپىڭىزدان «تٸل ٷيرەنٸڭدەر, مەملەكەتتٸك تٸلگە مۇرىن شٷيٸرە قاراماڭدار» دەگەن كەزٸڭٸز بولدى ما? ٶزٸڭٸز ايتقانداي دەل قازٸر تۋعان تٸلٸن ٷيرەنٸپ, تامىرىن تاپقان قازاقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزٸمٸ ۇلتشىلداردان دا جوعارى عوي?

- شىنىمدى ايتسام, ولارعا بۇلاي ايتۋعا ۇيالامىن. «تٸلدٸ الدىمەن ٶزدەرٸڭ مەڭگەرٸپ الساڭدارشى» دەپ مىسقىلدايدى. سوندايدا بەتٸمنەن وتىم شىعادى. «تۋعالى ورىسشا سٶيلەدٸك, ورىسشا وقىدىق ەندٸ قازاقشا وقىعاننان نە قايىر» دەيتٸن بەزبٸر دوستارىم ٷشٸن ۇيالامىن. يە, ورىسشا وقىدىق. زامان سولاي بولدى. ادام جٷيەنٸڭ بۇيرىعىنا باعىندى.  تٷسٸنگەنٸم, بۇل ەنشەيٸن سىلتاۋ. سوسىن قاجەتتٸلٸك بولماعان جەردە سۇرانىس تا جوق قوي. قازاق تٸلٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋدىرۋ كەرەك. مەن بۇل ارادا بارلىق قاعاز قۇجاتتى قازاقشالاۋ كەرەك بولماسا ورىسشا سٶيلەسۋگە تىيىم سالۋ كەرەك دەگەن سىقىلدى دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۋتوپييا سانالاتىن يدەيانى ايتپايمىن. ايتالىق, قازٸر ورىستٸلدٸ ورتا قازاق باسىلىمدارىندا جارىق كٶرەتٸن تٸل مەن دٸلگە قاتىستى دٷنيەلەردٸ قىزىعىپ وقيدى. ەرينە, اۋدارماسىن. وقيدى دا بۇلقان, تالقان بولادى. ايىرتٸلدٸ اقپارات نارىعىندا اقپارات الماسۋ جاعى ەلٸ دە از. قازاقتٸلدٸ باق قازاقشا جازىلعان دٷنيەنٸ ورىسشاعا اۋدارۋعا, سول ارقىلى ەكٸ ٶزەننٸڭ اراسىنا ٶتكەل سالۋعا تالپىنۋى كەرەك. ۋاقىت كەلە ۇلتتىق مەسەلەگە قاتىستى قازاقشا جازىلعان ماقالالاردى تٷپنۇسقاسىندا وقىعىسى كەلەتٸندەر پايدا بولادى.

شالاقازاقتان تازاقازاققا اينالۋعا تالپىنىپ جاتقاندار قايراڭدا قالعان كەمە سىقىلدىمىز.نەگٸزٸندە بٸز ٷلكەن كٷشپٸز. بٸزدٸڭ ەلەۋەتتٸ پايدالانۋ كەرەك. قازاقتى قازاقتان بٶلۋگە, شەتتەتۋگە بولمايدى.

- ۇلتشىل پاتريوتتاردىڭ ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ايتاتىن ۇرانىن, باستاماسىن قولدايسىز با?

- حمم...بەلكٸم ولاردىڭ العا قويعان ماقساتى دۇرىس شىعار. بٸراق مۇنىڭ ارتى قانتٶگٸسكە ەكەلۋ مٷمكٸن. دەل قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل بٸزگە قاجەت پە? سوسىن ولاردىڭ دا ٶز مٷددەسٸ بار. تٷسٸندٸرە كەتەيٸن. ولار ايتاتىنداي شالاقازاقتان تازاقازاققا اينالۋعا تالپىنىپ جاتقاندار قايراڭدا قالعان كەمە سىقىلدىمىز. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ ۇلتشىل پاتريوتتار دا جەنە بۇلارعا وپپونەنت سانالاتىن ورىستٸلدٸ ورتا دا بٸزدٸ قابىلدامايدى. ۇلتشىلدار سٶز جٷزٸندە «بەتٸ بەرٸ قاراعانداردى» قولدايمىز دەگەنٸمەن, ٸس جٷزٸندە بٸزبەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەيدٸ. نەگٸزٸندە بٸز ٷلكەن كٷشپٸز. بٸزدٸڭ ەلەۋەتتٸ پايدالانۋ كەرەك. قازاقتى قازاقتان بٶلۋگە, شەتتەتۋگە بولمايدى. ال ورىستٸلدٸ ورتانىڭ بٸزدەيلەردٸ نەلٸكتەن ۇناتپايتىنى ٶزٸڭٸزگە دە بەلگٸلٸ بولار.

ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي.

"ARDA" جۋرنالى