Mýzyka – Qazaqstan halqy mádenietiniń ajyramas bóligi, ulttyq bolmyspen tyǵyz bailanysqan óner. Ol adamdy ómiriniń alǵashqy kúninen bastap, sońǵy sátine deiin jetelep, qýanysh pen muńdy, úmit pen saǵynyshty beineleidi. Bizdiń qoǵamda mýzyka – jai ǵana kóńil kóterýdiń quraly emes, kerisinshe, mádeni kodtardy, halyq danalyǵyn, tarihi jadyny jáne rýhani qundylyqtardy jetkizetin keremet dástúr.
Ejelden beri qazaq halqynyń án óneri estetikalyq qana emes, sondai-aq mańyzdy ritýaldyq qyzmet atqardy. Mýzyka dástúrli rásimder men salt-joralǵylardyń ajyramas bóligi bolyp, urpaqtar sabaqtastyǵynda rýhani bailanysty qamtamasyz etip keledi.
Osy maqalada aitysker aqyn Serikzat Dúisenǵazy ulttyq folklor óneriniń negizgi janrlary týraly jáne qazirgi tehnologiianyń mádeni dástúrlerdi saqtaýǵa qalai yqpal etkeni jóninde baiandaidy.
Mýzyka – keshegi men bolashaqtyń kópiri
Halqymyzdyń mýzykalyq dástúrleri ejelgi zamandardan bastaý alyp, búgingi kúnge deiin óz ózektiligin joǵaltqan emes. Zamanaýi úderisterdiń yqpalymen ol jańa bolmysqa beiimdele túsýde.
Qazaq mýzykasy – tiri tarih, ol sandyq dáýirde de óz jalǵasyn tabýda. Halyq ánderi men súiikti týyndylar mýzyka platformalarynda jańasha kelbetke ie bolyp jatyr. Mysaly, Iandeks Mýzyka siiaqty servister olardy jańa býyn tyńdarmandarynyń qulaǵyna jetkizedi.
Aqyldy algoritmder tek mádeni murany saqtap qana qoimai, erekshe sátterge laiyqty áýenderdi de usynady. Aitalyq, «Meniń tolqynym» fýnktsiiasy tyńdarman talǵamyn saraptap, kóńil-kúiine sai pleilist jasaidy. Júie tyńdaý tarihyn, mýzykalyq úilesimdilikti jáne bolashaqta tyńdalýy múmkin mýzykalyq talǵamdardy eskere otyryp, jańa ánder tizbegin usynýǵa qabiletti. Osylaisha, tehnologiia mýzykany ótken men búgindi bailanystyratyn kópirge ainaldyrýda.
Besik jyry – dástúrdiń alǵashqy úni
Folklordyń eń kóne janrlarynyń biri – besik jyry (kolybelnaia). Mundai ánder tek balany jubatyp, uiyqtatýdyń amaly ǵana emes, sonymen qatar sábidi jyn-shaitandardan qorǵaý nemese onyń minez-qulqyna oń áser etý maqsatynda aitylǵan.
Kóbine besik jyryn anasy oryndap, áýenge meiirim men jylylyq toltyratyn. Búgingi analar da balalaryna besik jyryn shyrqaidy, biraq jańa úlgide. Tehnologiialar súiikti áýenderden jeke pleilist qurýǵa múmkindik beredi. Iandeks Mýzykadaǵy «Meniń tolqynym» qyzmeti sábi uiqysy úshin eń jumsaq ári júrekke jyly tietin besik jyrlaryn tańdap beredi.
Úilený toiy ánderi – jańa ómirge qadam
Shańyraq kóterý qazaq halqynda erekshe saltanatty shara bolyp esepteledi, al oǵan arnalǵan ánder men jyrlar úlken mańyzǵa ie. Máselen:
● "Syńsý" – qalyńdyqtyń ata-anasymen jáne týǵan-týystarymen, úiimen qoshtasar sátindegi muńdy jyry.
● "Betashar" – jańa túsken kelinniń betin ashý rásimi kezinde oryndalatyn, ózinshe naqyshpen oryndalatyn jyr.
● "Jar-jar" – qalyńdyq pen kúieý jigit jaǵy aitys túrinde oryndaityn án-jyr. Bul dialog arqyly kúieý jaq qalyńdyqty jańa ómirimen qaýyshtyrsa, qyz jaǵy qoshtasý nazyn bildiredi.
Búginde qazaq toilarynyń basty ánderiniń biri – "Toi jyry" (Dos-Muqasan toby). Bul ánniń alǵashqy notalary shyrqala bastaǵannan-aq, jurtshylyqtyń kóńil-kúii kóterilip, bi alańyna bet alady.
Osylaisha, Iandeks Mýzykadaǵy «Meniń tolqynym» fýnktsiiasynyń kómegimen erekshe sátterge aldyn ala pleilist jasap, eń áserli áýenderdi tańdaýǵa bolady.
Qoshtasý jáne jubatý ánderi
"Qoshtasý" – týǵan jerden alystap bara jatqanda aitylatyn muńly ánder. Bul janr túrli tarihi kezeńderde halyq arasynda keń taralǵan. Mysaly, qazaqtyń áigili liro-epostyq jyry "Qozy Kórpesh – Baian Sulý" da qoshtasý ánderimen órnektelgen.
"Joqtaý" – qaiǵy men muńdy jetkizetin azaly ánder. Kóbine áielder jaqyn adamynan aiyrylǵanda oryndaityn bul ánder tek qaiǵyny emes, sonymen birge marqumnyń ómirine degen qurmetti de bildiredi.
Aitys – sýyrypsalma sóz óneri
Aitys – eki aqynnyń sóz saiysy arqyly ótetin ulttyq ónerdiń erekshe túri. Ol búgingi kúni de óz mańyzyn joǵaltpai, halyqtyń mádeni ómiriniń bir bólshegine ainalǵan.
Aitystyń ereksheligi – onyń kópqabattylyǵynda. Bul tek óner ǵana emes, qoǵamdyq pikirtalas alańy da. Aqyndar ónerin kórsetýmen qatar, halyqtyń muń-muqtajyn, áleýmettik máselelerdi, saiasi jaǵdaidy, moraldyq qundylyqtardy da qozǵaidy. Olardyń maqsaty – qarsylasyn sózben jeńý ǵana emes, tyńdarmandarǵa oi salý, keide ádiletsizdikke qarsy úndeý tastaý.
Osylaisha, qazaq mýzykasy – ulttyń rýhani ainasy. Ol adamnyń eń mańyzdy sátterinde qasynan tabylyp, urpaqty bailanystyratyn altyn kópirge ainalady.
● Besik jyry sábidiń júregine meiirim uialatady.
● Syńsý men jar-jar qalyńdyqtyń jańa ómirge qadamyn beineleidi.
● Joqtaý men qoshtasý ánderi ótkendi eske salyp, taǵdyrdyń aýyr kezeńderin aishyqtaidy.
● Aitys – halyqtyń úni, shyndyq pen ónerdiń úilesimi.
Búginde tehnologiialar bul murany saqtaýǵa ǵana emes, ony jańa zamanǵa beiimdeýge de kómektesedi. Sandyq arhivter, algoritmdik usynystar jáne onlain platformalar qazaq mýzykasyn qazirgi zamannyń ajyramas bóligine ainaldyrýda. Ýaqyt jyljyp, dáýir ózgerse de, halqymyzdyń júreginde mýzyka máńgi saqtalyp, bolashaq urpaqqa jetip otyrady.
