Abai atyndaǵy Memlekettik syilyqqa usynylǵan shyǵarmalar
Bul esim qazaq ádebietine, onyń ishinde ulttyq poeziiaǵa keńinen tanymal. Qazaq ádebieti men jýrnalistikasyndaǵy qabyrǵaly, saýatty, analitikalyq zertteýleri men keń tynysty maqalalary óz aldyna, bul jazbanyń personajy aldymen etnotanymnyń túsiniginde daryndy aqyn esebinde belgili.
Baýyrjan Jaqyp...
Qoǵamda, ádebiette tanymal bolý úshin tulǵanyń alǵan marapattary ǵana emes aty-jóniniń ózi jetkilikti dep oilaimyz. Abai Jazýshylar odaǵynyń, Aqan men Birjan Kompozitorlar odaǵynyń múshesi emes. Biraq Qudai berdi talanttarynyń arqasynda ult tarihynda qaldy.
Bul qaǵidanyń bizdiń keiipkerge tikelei qatysy bar der edim. Baýyrjannyń ádebiet syny ázirge kóńil bólmegen bir qyryna toqtalýdy jón kórip otyrmyz. Ol aqyn jyrlarynyń birden kózge shalyna qoimaityn astaryna, tylsymyna bailanysty.
Túiinimiz túsinikti bolý úshin myna bir jaiǵa toqtala keteiin. Toqsanynshy jyldary Oljas Súleimenovtiń álemdik tanymdy dúr silkindirgen ataqty «AZ i Ia-syn» qazaqshaǵa aýdarý qolǵa alynyp, osy joldardyń avtorynyń sol sharýamen tikelei ainalysqany bar.
Maǵan sol kitaptyń tórt baspa tabaǵyn tárjimalaý tapsyryldy. Jobanyń jetekshisi belgili ǵalym ádebietshi Sábetqazy Aqataev maǵan «Oljastyń ár sóileminiń astarynda kózge birden túse qoimaityn basqa oi, tujyrym bar. Sony eskerý kerek», – dep talap qoidy.
Ol kezde Oljastyń ataǵy dúrkirep turǵan shaǵy, basynda Aqataevtyń bul sózin jái ǵana Súleimenovti maqtaý, madaqtaý dep uqqanym ótirik emes edi. Biraq tárjime barysynda sonyń shyndyǵyna kózim jetip, qatty tańyrqaǵam, tamsanǵam. Sodan beri ádebi týyndynyń astarynan kózge kórinbes, kórinse de ekiniń biri kórip, bile almaityn tylsym izdeitin bir niet paida bolǵan.
Iá, Baýyrjan poeziiasyn túsinýdiń, astarly bailamdardy uǵynýdyń sáti aiaqastynan týǵan. Aldyńǵy jyly aqyn óleńderin orysshaǵa aýdarý isi qolǵa alyndy. Qazaqtildi ádebietshi bolsaq ta, orys tilin bir qazaqtai bilemiz, Baýyrjannyń biraz óleńin oryssha jolma-jol aýdarmasyn (podstrochnik) jasaýdy qolǵa alǵam. Ári ol ózimniń ádebi tanym-talǵamym úshin de úlken olja boldy.
Aqyn jyrlarynyń tylsymdy astaryn túsiný sezimi oianyp, jumysqa úlken ynta-qulshynyspen kiristik. Ár joldyń, ár shýmaqtyń astarynda adamdy selt etkizer jasyryn oi bar! Belgili ǵalym úshtildi jetik biletin Sábetqazynyń Oljas jazbalaryna bailanysty aitqan kezi esime túskeni sonda!
Ásirese «Ájemniń urshyǵy», «Iinaǵash» siiaqty etnotanymdyq óleńderdiń kózge kórinbes emotsiialyq áserleri qatty tańǵaldyrǵan. Men jasaǵan jolma-jol aýdarmanyń ádebi nusqasyn belgili aqyn Liýbov Konstantinovna Shashkova jasady. Sol kisiniń jumys barysynda arnaiy habarlasyp Baýyrjan poeziiasy týraly: «On – velikolepnyi poet» degeni bar.
Árine, ol – aqyn jyrlarynyń ózge tilge aýdarylǵan nusqasy bolatyn. Tárjima barysynda aýdarmashyny mezi etetin, jiti tanymaityn shyǵarmalarmen qosa, qatty tańǵaldyryp, tamsandyratyn «men de osylai jazsam» dep shabytty oiatatyn shedevrler bolady. Shashkova hanymnyń Baýyrjan jyrlarymen jumys istegende, osy sezimderdiń sońǵysyn bastan keshkeni anyq edi!
Mine, tujyrymnyń bailamy da osy jerden sheshildi.
Retti jerinde Baýyrjan Jaqyp óleńderin tárjimalaý barysynda ózi de talantty, bilikti Liýbov Konstantinovna túpnusqanyń minsiz astaryn uǵynyp, osyndai aq adal rizalyǵyn bildirdi.
Jýkovskiiden: «perevodchik v proze – rab, a perevodchik v poezii – sopernik» degen qanatty sóz qaldy. Daryndy Liýbov Shashkovanyń sol sáttegi kóńil kúii sol sózdiń mártebesin asqaqtatyp tur. Basqany qaidam, aqynnyń, onyń ishinde Shashkova syndy qabiletti aqynnyń ózinen basqa aqyndy ashyq moiyndaýy – sirek qubylys.
Osynyń ózi-aq Baýyrjan Jaqyp jyrlarynyń baǵasyn arttyra alady dep oilaimyz. Já, bul aqyn shyǵarmashylyǵynyń ázirge ádebi qaýym kóńil bóle qoimaǵan bir qyry delik. Al Baýyrjan jyrlarynyń túpnusqalyq syipaty qandai eken? Endigi sóz osy týrasynda.
2021 jyly aqynnyń «Bilte shamnyń jaryǵy» atty jinaǵy jaryq kórdi. Sońǵy kezeń aqyndarynyń birazynyń modernge eliktep, ejelgi ulttyq bolmystan, bitimnen alshaqtap bara jatqanyn kórip júrmiz. Sonyń áserinen «Qairan Tólegen, qairan Muqaǵali!» dep ah uratyn kezder de kóp. Iaǵni o bastan baýyr basyp, tańdai qaqtyrǵan etnodúnietanymdy joǵaltyp baramyz ba dep qinalamyz.
Podstrochnigin jasaý barysynda barynsha tereń túsine bastaǵan B.Jaqyptyń jańa jyr jinaǵyn úlken yntamen, analiz jasai otyryp oqyp shyqtyq. Aqiqatynda umytyla bastaǵan etnoqazaqi aqiqattarmen qaita tabysyp, biraz ádebi jańalyqqa tánti boldyq.
Bir sátke, áje, tynshyp pa eń –
Shúikege mol jip jiylyp,
Otyrýshy ediń urshyqpen
Ýaqytty qosa iirip.
Qolyńnan shyqqan syilyqtar
Qonatyn úige qut bolyp.
Sekýndtar jáne minýttar
Iiriletin jip bolyp.
Sen joqta kóńil sergi me,
Saǵyndyq ańsap, bul – shynym.
Iesiz qaldy tórgi úide
Kieli seniń urshyǵyń, – dep jazady aqyn «Ájemniń urshyǵy» óleńinde. «Urshyq» degen uǵymnyń tehnikalyq progress áserimen arhaizm aýylyna aýyp ketken zamanynda, kózge shúikege jún jiyp, urshyq iirip otyrǵan qasietti de kieli aq jaýlyqty áje elesteidi. Progresi basym delinetin ózgermeli dúnieni eriksiz oiǵa alasyń. «Ne joǵalttyq, ne taptyq?» degen oi keledi. Nátijesinde, «ózgeristiń bári progress pe, álde regress pe?» dep oilanýǵa májbúr bolasyń. Biz sóz etip otyrǵan ár shýmaqtyń, ár óleń jolynyń isharaly-mimikaly áseri degenimiz de – osy!
Qushaǵyn ájem ashyp keń,
Qushady bizdi kerim ún.
Jairańdap, aǵash qasyqpen
Jalaimyz qurttyń kóbigin.
«Qoltańba» óleńinde osyndai bir shýmaq bar. Qurt qainatqan ájeni tóńirektep, qurttyń kóbigin jalaǵan bala da sanada jatqan, umytylǵan etnodúnietanymdy qaita jańǵyrtyp, kezeńdik uiqysynan oiatady.
«Ákemniń bórki – úiimniń kórki» dep tolǵanady Baýyrjan.
Ákemniń bórki ainaldym seniń atyńnan.
Kóńilimdi bastyń kókiregimdegi ah urǵan.
Qaiǵynyń bulty basymdy torlap alǵanda,
Sabyrǵa da meni dál osy bórik shaqyrǵan.
Aqyn jyrlarynda tabiǵat lirikasy basym baǵytta. Ári ol tabiǵi keremetterdi basqa qyrynan kórip, túsinýge umtylady. Oǵan myna «Tobylǵy» óleńi dálel.
Saiasynda kóde ósken,
Saiǵa bitken tobylǵy.
Jelge bilep belesten,
Oiǵa bitken tobylǵy.
Aýylymnyń kóp qyryn
Butań basqan tobylǵy.
Hosh iisti aq gúliń
Jupar shashqan tobylǵy.
Kúlim qaǵyp aq ájem,
Kúbi ystaǵan tobylǵy.
Tańǵy saýmal aýamen
Tynystaǵan tobylǵy.
Móldir monshaq tań shyǵyn
Taǵyp alǵan tobylǵy.
Babam órgen qamshynyń
Saby bolǵan tobylǵy.
Mahabbat pen tabiǵi tylsym – egiz uǵym. Mahabbat taqyrybyna qalam siltemeitin aqyn kemde-kem. Iaǵni árkim ózinshe súiip, ózinshe ǵashyq bolady. Baýyrjannyń osy yńǵaidaǵy tanymyn biz «Sámbi tal» óleńinen uqtyq.
Japyraqtary jiylyp,
Táńirige siynyp,
Jasyl beshpet kiinip,
Jarqabaqtan iilip,
Aqqan sýdyń betinen
Súiip alǵan sámbi tal.
Birbirine úzdigip,
Jigit sóilep, qyz kúlip,
Mahabbat tunsa oiyna,
Myń buralǵan boiyna
Ǵashyqtardyń bal syryn
Quiyp alǵan sámbi tal.
«Kók jýsan» atty óleńinde de ulttyq dúietanymǵa degen úlken qurmet bar.
Qasietińnen ainalaiyn, kók jýsan,
Keshir meni, qala jaqtan kep julsam.
Seni iiskep bastym saǵynyshymdy –
Kókiregimdi kóz jasymmen kóp jýsam.
Qasiet bar, jýsan, sende – bir uly,
Saǵan sińgen boztorǵaidyń shyryly.
Saǵan sińgen qalǵyp ketken qasterli
Keń dalanyń keýdesiniń syryly.
Mine, kórnekti aqyn Baýyrjan Jaqyptyń jalpy shyǵarmashylyǵymen qosa, Memlekettik syilyqqa usynylǵan «Bilte shamnyń jaryǵy» jyr jinaǵyna bailanysty túigen tujyrymymyz osyndai. Aqynnyń ádebiettegi orny men erekshe bitimine qatysty pikirimizdi óziniń myna bir «Núkte týraly jyrymen» túiindemekpiz.
Mynaý ómir núktelerden turady,
Qara jer de núktelerdiń turaǵy,
Kók aspan da núktelerdiń turaǵy.
Jalǵyz núkte jaýap berer Sen úshin,
Qoiylǵanda taǵdyryńnyń suraǵy.
Sheship kórshi oidyń jumbaq, búkpesin,
Núktejaýap kútedi el kútkesin.
Qarapaiym bolǵanǵa osy ne jeter,
Men bir – núkte, sen de dostym, núktesiń.
Ómirzaq MUQAI
aqyn-aýdarmashy,
QR Jazýshylar odaǵynyń múshesi
