«بٸلتە شام» نۇرىن تٶككەندە

اباي اتىنداعى مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالار

بۇل ەسٸم قازاق ەدەبيەتٸنە, ونىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق پوەزيياعا كەڭٸنەن تانىمال. قازاق ەدەبيەتٸ مەن جۋرناليستيكاسىنداعى قابىرعالى, ساۋاتتى, اناليتيكالىق زەرتتەۋلەرٸ مەن كەڭ تىنىستى ماقالالارى ٶز الدىنا, بۇل جازبانىڭ پەرسوناجى الدىمەن ەتنوتانىمنىڭ تٷسٸنٸگٸندە دارىندى اقىن ەسەبٸندە بەلگٸلٸ.

باۋىرجان جاقىپ...

قوعامدا, ەدەبيەتتە تانىمال بولۋ ٷشٸن تۇلعانىڭ العان ماراپاتتارى عانا ەمەس اتى-جٶنٸنٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ دەپ ويلايمىز. اباي جازۋشىلار وداعىنىڭ, اقان مەن بٸرجان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ ەمەس. بٸراق قۇداي بەردٸ تالانتتارىنىڭ ارقاسىندا ۇلت تاريحىندا قالدى.

بۇل قاعيدانىڭ بٸزدٸڭ كەيٸپكەرگە تٸكەلەي قاتىسى بار دەر ەدٸم. باۋىرجاننىڭ ەدەبيەت سىنى ەزٸرگە كٶڭٸل بٶلمەگەن بٸر قىرىنا توقتالۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. ول اقىن جىرلارىنىڭ بٸردەن كٶزگە شالىنا قويمايتىن استارىنا, تىلسىمىنا بايلانىستى.

تٷيٸنٸمٸز تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن مىنا بٸر جايعا توقتالا كەتەيٸن. توقسانىنشى جىلدارى ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ ەلەمدٸك تانىمدى دٷر سٸلكٸندٸرگەن اتاقتى «از ي يا-سىن» قازاقشاعا اۋدارۋ قولعا الىنىپ, وسى جولداردىڭ اۆتورىنىڭ سول شارۋامەن تٸكەلەي اينالىسقانى بار.

ماعان سول كٸتاپتىڭ تٶرت باسپا تاباعىن تەرجٸمالاۋ تاپسىرىلدى. جوبانىڭ جەتەكشٸسٸ بەلگٸلٸ عالىم ەدەبيەتشٸ سەبەتقازى اقاتاەۆ ماعان «ولجاستىڭ ەر سٶيلەمٸنٸڭ استارىندا كٶزگە بٸردەن تٷسە قويمايتىن باسقا وي, تۇجىرىم بار. سونى ەسكەرۋ كەرەك», – دەپ تالاپ قويدى.

ول كەزدە ولجاستىڭ اتاعى دٷركٸرەپ تۇرعان شاعى, باسىندا اقاتاەۆتىڭ بۇل سٶزٸن جەي عانا سٷلەيمەنوۆتٸ ماقتاۋ, ماداقتاۋ دەپ ۇققانىم ٶتٸرٸك ەمەس ەدٸ. بٸراق تەرجٸمە بارىسىندا سونىڭ شىندىعىنا كٶزٸم جەتٸپ, قاتتى تاڭىرقاعام, تامسانعام. سودان بەرٸ ەدەبي تۋىندىنىڭ استارىنان كٶزگە كٶرٸنبەس, كٶرٸنسە دە ەكٸنٸڭ بٸرٸ كٶرٸپ, بٸلە المايتىن تىلسىم ٸزدەيتٸن بٸر نيەت پايدا بولعان.

يە, باۋىرجان پوەزيياسىن تٷسٸنۋدٸڭ, استارلى بايلامداردى ۇعىنۋدىڭ سەتٸ اياقاستىنان تۋعان. الدىڭعى جىلى اقىن ٶلەڭدەرٸن ورىسشاعا اۋدارۋ ٸسٸ قولعا الىندى. قازاقتٸلدٸ ەدەبيەتشٸ بولساق تا, ورىس تٸلٸن بٸر قازاقتاي بٸلەمٸز, باۋىرجاننىڭ بٸراز ٶلەڭٸن ورىسشا جولما-جول اۋدارماسىن (پودستروچنيك) جاساۋدى قولعا العام. ەرٸ ول ٶزٸمنٸڭ ەدەبي تانىم-تالعامىم ٷشٸن دە ٷلكەن ولجا بولدى.

اقىن جىرلارىنىڭ تىلسىمدى استارىن تٷسٸنۋ سەزٸمٸ ويانىپ, جۇمىسقا ٷلكەن ىنتا-قۇلشىنىسپەن كٸرٸستٸك. ەر جولدىڭ, ەر شۋماقتىڭ استارىندا ادامدى سەلت ەتكٸزەر جاسىرىن وي بار! بەلگٸلٸ عالىم ٷشتٸلدٸ جەتٸك بٸلەتٸن سەبەتقازىنىڭ ولجاس جازبالارىنا بايلانىستى ايتقان كەزٸ ەسٸمە تٷسكەنٸ سوندا!

ەسٸرەسە «ەجەمنٸڭ ۇرشىعى», «يٸناعاش» سيياقتى ەتنوتانىمدىق ٶلەڭدەردٸڭ كٶزگە كٶرٸنبەس ەموتسييالىق ەسەرلەرٸ قاتتى تاڭعالدىرعان. مەن جاساعان جولما-جول اۋدارمانىڭ ەدەبي نۇسقاسىن بەلگٸلٸ اقىن ليۋبوۆ كونستانتينوۆنا شاشكوۆا جاسادى. سول كٸسٸنٸڭ جۇمىس بارىسىندا ارنايى حابارلاسىپ باۋىرجان پوەزيياسى تۋرالى: «ون – ۆەليكولەپنىي پوەت» دەگەنٸ بار.

ەرينە, ول – اقىن جىرلارىنىڭ ٶزگە تٸلگە اۋدارىلعان نۇسقاسى بولاتىن. تەرجٸما بارىسىندا اۋدارماشىنى مەزٸ ەتەتٸن, جٸتٸ تانىمايتىن شىعارمالارمەن قوسا, قاتتى تاڭعالدىرىپ, تامساندىراتىن «مەن دە وسىلاي جازسام» دەپ شابىتتى وياتاتىن شەدەۆرلەر بولادى. شاشكوۆا حانىمنىڭ باۋىرجان جىرلارىمەن جۇمىس ٸستەگەندە, وسى سەزٸمدەردٸڭ سوڭعىسىن باستان كەشكەنٸ انىق ەدٸ!

مٸنە, تۇجىرىمنىڭ بايلامى دا وسى جەردەن شەشٸلدٸ.

رەتتٸ جەرٸندە باۋىرجان جاقىپ ٶلەڭدەرٸن تەرجٸمالاۋ بارىسىندا ٶزٸ دە تالانتتى, بٸلٸكتٸ ليۋبوۆ كونستانتينوۆنا تٷپنۇسقانىڭ مٸنسٸز استارىن ۇعىنىپ, وسىنداي اق ادال ريزالىعىن بٸلدٸردٸ.

جۋكوۆسكييدەن: «پەرەۆودچيك ۆ پروزە – راب, ا پەرەۆودچيك ۆ پوەزيي – سوپەرنيك» دەگەن قاناتتى سٶز قالدى. دارىندى ليۋبوۆ شاشكوۆانىڭ سول سەتتەگٸ كٶڭٸل كٷيٸ سول سٶزدٸڭ مەرتەبەسٸن اسقاقتاتىپ تۇر. باسقانى قايدام, اقىننىڭ, ونىڭ ٸشٸندە شاشكوۆا سىندى قابٸلەتتٸ اقىننىڭ ٶزٸنەن باسقا اقىندى اشىق مويىنداۋى – سيرەك قۇبىلىس.

وسىنىڭ ٶزٸ-اق باۋىرجان جاقىپ جىرلارىنىڭ باعاسىن ارتتىرا الادى دەپ ويلايمىز. جە, بۇل اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ەزٸرگە ەدەبي قاۋىم كٶڭٸل بٶلە قويماعان بٸر قىرى دەلٸك. ال باۋىرجان جىرلارىنىڭ تٷپنۇسقالىق سىيپاتى قانداي ەكەن? ەندٸگٸ سٶز وسى تۋراسىندا.

2021 جىلى اقىننىڭ «بٸلتە شامنىڭ جارىعى» اتتى جيناعى جارىق كٶردٸ. سوڭعى كەزەڭ اقىندارىنىڭ بٸرازىنىڭ مودەرنگە ەلٸكتەپ, ەجەلگٸ ۇلتتىق بولمىستان, بٸتٸمنەن الشاقتاپ بارا جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸز. سونىڭ ەسەرٸنەن «قايران تٶلەگەن, قايران مۇقاعالي!» دەپ اھ ۇراتىن كەزدەر دە كٶپ. ياعني و باستان باۋىر باسىپ, تاڭداي قاقتىرعان ەتنودٷنيەتانىمدى جوعالتىپ بارامىز با دەپ قينالامىز.

پودستروچنيگٸن جاساۋ بارىسىندا بارىنشا تەرەڭ تٷسٸنە باستاعان ب.جاقىپتىڭ جاڭا جىر جيناعىن ٷلكەن ىنتامەن, اناليز جاساي وتىرىپ وقىپ شىقتىق. اقيقاتىندا ۇمىتىلا باستاعان ەتنوقازاقي اقيقاتتارمەن قايتا تابىسىپ, بٸراز ەدەبي جاڭالىققا تەنتٸ بولدىق.

بٸر سەتكە, ەجە, تىنشىپ پا ەڭ –

شٷيكەگە مول جٸپ جيىلىپ,

وتىرۋشى ەدٸڭ ۇرشىقپەن

ۋاقىتتى قوسا يٸرٸپ.

قولىڭنان شىققان سىيلىقتار

قوناتىن ٷيگە قۇت بولىپ.

سەكۋندتار جەنە مينۋتتار

يٸرٸلەتٸن جٸپ بولىپ.

سەن جوقتا كٶڭٸل سەرگي مە,

ساعىندىق اڭساپ, بۇل – شىنىم.

يەسٸز قالدى تٶرگٸ ٷيدە

كيەلٸ سەنٸڭ ۇرشىعىڭ, – دەپ جازادى اقىن «ەجەمنٸڭ ۇرشىعى» ٶلەڭٸندە. «ۇرشىق» دەگەن ۇعىمنىڭ تەحنيكالىق پروگرەسس ەسەرٸمەن ارحايزم اۋىلىنا اۋىپ كەتكەن زامانىندا, كٶزگە شٷيكەگە جٷن جيىپ, ۇرشىق يٸرٸپ وتىرعان قاسيەتتٸ دە كيەلٸ اق جاۋلىقتى ەجە ەلەستەيدٸ. پروگرەسٸ باسىم دەلٸنەتٸن ٶزگەرمەلٸ دٷنيەنٸ ەرٸكسٸز ويعا الاسىڭ. «نە جوعالتتىق, نە تاپتىق?» دەگەن وي كەلەدٸ. نەتيجەسٸندە, «ٶزگەرٸستٸڭ بەرٸ پروگرەسس پە, ەلدە رەگرەسس پە?» دەپ ويلانۋعا مەجبٷر بولاسىڭ. بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان ەر شۋماقتىڭ, ەر ٶلەڭ جولىنىڭ يشارالى-ميميكالى ەسەرٸ دەگەنٸمٸز دە – وسى!

قۇشاعىن ەجەم اشىپ كەڭ,

قۇشادى بٸزدٸ كەرٸم ٷن.

جايراڭداپ, اعاش قاسىقپەن

جالايمىز قۇرتتىڭ كٶبٸگٸن. 

«قولتاڭبا» ٶلەڭٸندە وسىنداي بٸر شۋماق بار. قۇرت قايناتقان ەجەنٸ تٶڭٸرەكتەپ, قۇرتتىڭ كٶبٸگٸن جالاعان بالا دا سانادا جاتقان, ۇمىتىلعان ەتنودٷنيەتانىمدى قايتا جاڭعىرتىپ, كەزەڭدٸك ۇيقىسىنان وياتادى.

«ەكەمنٸڭ بٶركٸ – ٷيٸمنٸڭ كٶركٸ» دەپ تولعانادى باۋىرجان.

ەكەمنٸڭ بٶركٸ اينالدىم سەنٸڭ اتىڭنان.

كٶڭٸلٸمدٸ باستىڭ كٶكٸرەگٸمدەگٸ اھ ۇرعان.

قايعىنىڭ بۇلتى باسىمدى تورلاپ العاندا,

سابىرعا دا مەنٸ دەل وسى بٶرٸك شاقىرعان.

اقىن جىرلارىندا تابيعات ليريكاسى باسىم باعىتتا. ەرٸ ول تابيعي كەرەمەتتەردٸ باسقا قىرىنان كٶرٸپ, تٷسٸنۋگە ۇمتىلادى. وعان مىنا «توبىلعى» ٶلەڭٸ دەلەل.

ساياسىندا كٶدە ٶسكەن,

سايعا بٸتكەن توبىلعى.

جەلگە بيلەپ بەلەستەن,

ويعا بٸتكەن توبىلعى.

اۋىلىمنىڭ كٶپ قىرىن

بۇتاڭ باسقان توبىلعى.

حوش يٸستٸ اق گٷلٸڭ

جۇپار شاشقان توبىلعى.

كٷلٸم قاعىپ اق ەجەم,

كٷبٸ ىستاعان توبىلعى.

تاڭعى ساۋمال اۋامەن

تىنىستاعان توبىلعى.

مٶلدٸر مونشاق تاڭ شىعىن

تاعىپ العان توبىلعى.

بابام ٶرگەن قامشىنىڭ

سابى بولعان توبىلعى.

ماحاببات پەن تابيعي تىلسىم – ەگٸز ۇعىم. ماحاببات تاقىرىبىنا قالام سٸلتەمەيتٸن اقىن كەمدە-كەم. ياعني ەركٸم ٶزٸنشە سٷيٸپ, ٶزٸنشە عاشىق بولادى. باۋىرجاننىڭ وسى ىڭعايداعى تانىمىن بٸز «سەمبٸ تال» ٶلەڭٸنەن ۇقتىق.

جاپىراقتارى جيىلىپ,

تەڭٸرٸگە سيىنىپ,

جاسىل بەشپەت كيٸنٸپ,

جارقاباقتان يٸلٸپ,

اققان سۋدىڭ بەتٸنەن

سٷيٸپ العان سەمبٸ تال.

بٸر­بٸرٸنە ٷزدٸگٸپ,

جٸگٸت سٶيلەپ, قىز كٷلٸپ,

ماحاببات تۇنسا ويىنا,

مىڭ بۇرالعان بويىنا

عاشىقتاردىڭ بال سىرىن

قۇيىپ العان سەمبٸ تال.

«كٶك جۋسان» اتتى ٶلەڭٸندە دە ۇلتتىق دٷيەتانىمعا دەگەن ٷلكەن قۇرمەت بار.

قاسيەتٸڭنەن اينالايىن, كٶك جۋسان,

كەشٸر مەنٸ, قالا جاقتان كەپ جۇلسام.

سەنٸ يٸسكەپ باستىم ساعىنىشىمدى –

كٶكٸرەگٸمدٸ كٶز جاسىممەن كٶپ جۋسام.

قاسيەت بار, جۋسان, سەندە – بٸر ۇلى,

ساعان سٸڭگەن بوزتورعايدىڭ شىرىلى.

ساعان سٸڭگەن قالعىپ كەتكەن قاستەرلٸ

كەڭ دالانىڭ كەۋدەسٸنٸڭ سىرىلى.

مٸنە, كٶرنەكتٸ اقىن باۋىرجان جاقىپتىڭ جالپى شىعارماشىلىعىمەن قوسا, مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلعان «بٸلتە شامنىڭ جارىعى» جىر جيناعىنا بايلانىستى تٷيگەن تۇجىرىمىمىز وسىنداي. اقىننىڭ ەدەبيەتتەگٸ ورنى مەن ەرەكشە بٸتٸمٸنە قاتىستى پٸكٸرٸمٸزدٸ ٶزٸنٸڭ مىنا بٸر «نٷكتە تۋرالى جىرىمەن» تٷيٸندەمەكپٸز.

مىناۋ ٶمٸر نٷكتەلەردەن تۇرادى,

قارا جەر دە نٷكتەلەردٸڭ تۇراعى,

كٶك اسپان دا نٷكتەلەردٸڭ تۇراعى.

جالعىز نٷكتە جاۋاپ بەرەر سەن ٷشٸن,

قويىلعاندا تاعدىرىڭنىڭ سۇراعى.

شەشٸپ كٶرشٸ ويدىڭ جۇمباق, بٷكپەسٸن,

نٷكتە­جاۋاپ كٷتەدٸ ەل كٷتكەسٸن.

قاراپايىم بولعانعا وسى نە جەتەر,

مەن بٸر – نٷكتە, سەن دە دوستىم, نٷكتەسٸڭ.

ٶمٸرزاق مۇقاي
اقىن-اۋدارماشى,
قر جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ