Qytaidyń kóne maqalyna súiensek, «kóktem – sheshýshi mezgil». Bálkim, sondyqtan da jyl saiyn naýryz aiynyń basynda elde «Eki sessiia» nemese «lianhýei» dep atalatyn mańyzdy saiasi jiyndar ótedi. Bul – Búkilqytailyq halyq ókilderi jinalysynyń (BHÓJ) jáne Qytai halyqtyq saiasi konsýltativtik keńesiniń (QHSKK) otyrystary.
Qytai Kommýnistik partiiasy Ortalyq komitetiniń Bas hatshysy, Qytai Halyq Respýblikasynyń tóraǵasy ári Ortalyq áskeri keńestiń tóraǵasy Si Tszinpin beisenbi kúni BHÓJ-diń XIV shaqyrylymynyń tórtinshi sessiiasy aiasynda Tsziansý provintsiiasy delegatsiiasynyń talqylaýyna qatysty, dep habarlaidy Dalanews.kz Toppress.kz-ke silteme jasap.
Biylǵy jyl Qytai úshin erekshe kezeńmen tuspa-tus kelip otyr. Elde 15-shi «besjyldyqtyń» bastalýy jáne Qytai Kommýnistik partiiasynyń qurylǵanyna 105 jyl tolýy atap ótilýde. Osyǵan bailanysty «Eki sessiia» tek ótken besjyldyqtyń qorytyndysyn shyǵaryp qana qoimai, saýda qaqtyǵystary men jahandyq geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda Qytaidyń bolashaq áleýmettik-ekonomikalyq damýynyń strategiialyq baǵytyn aiqyndaidy.
Aita ketý kerek, syrtqy qiyndyqtarǵa qaramastan, Qytai ekonomikasy turaqty ósim kórsetip otyr. 2025 jyly eldiń jalpy ishki ónimi (JIÓ) 140 trillion iýannan asyp, bul 20 trillion AQSh dollarynan joǵary kórsetkishke jetti. Mundai oqiǵalardyń mańyzy tek Qytaidyń ishki ekonomikalyq damýy úshin ǵana emes, onyń syrtqy saiasi baǵyty úshin de óte zor.
«Negizinde “Eki sessiia” júiesi úsh mańyzdy fýnktsiiany biriktiredi. Olar – qoǵamdyq pikirdi jinaý, sheshim qabyldaý jáne onyń oryndalýyn baqylaý. Biylǵy “Eki sessiianyń” jańa besjyldyq josparlaý kezeńiniń bastalýymen sáikes kelýi erekshe mańyzdy. Osy kezeńde eldiń geosaiasi jáne tehnologiialyq ózgerister jaǵdaiyndaǵy damýyna baǵyt beretin aýqymdy strategiia ázirlendi», – deidi «Qytaidy zertteýshiler qaýymdastyǵy» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, PhD doktory Qazbek Maigeldinov.
Úkimettik baiandama barysynda eldiń negizgi damý maqsattary usynyldy. Qytai aldaǵy jyldary ekonomikalyq ósimdi 4,5–5% deńgeiinde saqtaýdy josparlap otyr. Áleýmettik-ekonomikalyq negizgi mindetterdiń qatarynda qalalardaǵy jumyssyzdyq deńgeiin 5,5% shamasynda ustap turý, 12 millionnan astam jańa jumys ornyn ashý, tutyný baǵalary indeksiniń ósýin baqylaý jáne halyq tabysyn ekonomikalyq ósimmen birge arttyrý bar.
Ulttyq besjyldyq jospardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – innovatsiialar, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, tómen kómirtekti ekonomikaǵa kóshý jáne «jasyl» tehnologiialardy damytý. Biyldyń ózinde Qytai qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryn kúsheitip, kómirtek beitaraptyǵyna birtindep kóshýge nietti. Kómirtek shyǵaryndylaryn azaitý óndiris, energetika jáne kólik-logistika salalaryn jańǵyrtý arqyly júzege asyrylady. Aldaǵy bes jylda el JIÓ-niń kómirtek syiymdylyǵyn 17%-ǵa tómendetýdi maqsat etip otyr.
«Qaraýǵa úsh mańyzdy zań jobasy usynyldy. Olar – ulttyq damý josparlaý týraly zań, etnosaralyq birlik pen progresti qoldaý týraly zań jáne ekologiialyq kodeks. Sońǵysy Qytaidaǵy alǵashqy keshendi ekologiialyq zań bolmaq. Ol qorshaǵan ortany lastaýdyń aldyn alý men “jasyl” transformatsiiany qamtidy. Qazir Qytai energiia tutynýyn baqylaýdan kómirtek shyǵaryndylaryn eki deńgeili baqylaýǵa kóshý maqsatyn qoiyp otyr. Bul – qazirgi álemdegi mańyzdy úrdisterdiń biri», – deidi saiasattanýshy.
Sondai-aq nazarda jasandy intellekt, kvanttyq tehnologiialar, biotehnologiialar jáne jańa energiia kózderin damytý máseleleri de bar. Atap aitqanda, «Jasandy intellekt pliýs» bastamasyn keńeitip, óndiris modelderin jan-jaqty jańǵyrtý josparlanyp otyr. Jańa esepteý qýattary, algoritmder jáne tsifrlyq tehnologiialar ekonomikalyq jáne áleýmettik damýǵa serpin beredi dep kútilýde.
Innovatsiialyq jáne «jasyl» damý maqsatynda ǵylymi zertteýler men tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) jumsalatyn shyǵyndardyń ortasha jyldyq ósimi 7%-dan joǵary bolady. Qytai úsh halyqaralyq ǵylymi-tehnologiialyq innovatsiia ortalyǵyn damytyp, olardy álemdik deńgeidegi ǵylymi ortalyqtarǵa ainaldyrýdy kózdeidi. Qazirdiń ózinde el jahandyq innovatsiialyq indeks boiynsha alǵashqy ondyqqa kirip, halyqaralyq patenttik ótinimder sany boiynsha álemde birinshi orynǵa shyqqan.
«Aldaǵy besjyldyqta qol jetkizý qajet negizgi makroekonomikalyq kórsetkishter kún tártibinde tur. Basym baǵyttardyń biri – tehnologiialyq táýelsizdik. Pekin AQSh sanktsiialarynan týyndaityn táýekelderdi eskerip, mańyzdy tehnologiialar importyna táýeldilikti azaitýdy kózdeidi. Jasandy intellekt salasynda AIPlus ulttyq bastamasy iske qosylǵan. Onyń maqsaty – jasandy intellektti ekonomika, memlekettik basqarý jáne áleýmettik salaǵa tolyq engizý. Qytai boiynsha 800 sarapshy arasynda júrgizilgen saýalnama nátijesinde olardyń 80%-y jaqyn jyldary Qytaidyń jasandy intellekt salasynda úlken serpilis jasaitynyn boljaǵan», – deidi saiasattanýshy.
2025 jyly Qytaidyń jasandy intellekt indýstriiasynyń negizgi salalarynyń jalpy kólemi 1,2 trillion iýannan asyp, bul salada 6200-den astam kompaniia jumys isteidi. Qazirgi ýaqytta óndiristik kásiporyndardyń 30%-dan astamy jasandy intellekt tehnologiialaryn qoldanady. Qytailyq kompaniialar 300-den astam adam tárizdi robot úlgisin ázirlegen.
Bilik intellektýaldy ekonomikany damytý, iri esepteý klasterlerin qurý jáne spýtniktik internetti jedel damytý baǵytynda jumys júrgizýdi josparlap otyr.
Halyqtyń ómir sapasyn arttyrý jeti negizgi baǵyt boiynsha júzege asyrylady. Olardyń qatarynda jumyspen qamtý, tabys deńgeii, bilim berý, meditsinalyq qyzmet, densaýlyq saqtaý, sondai-aq qarttar men balalarǵa arnalǵan áleýmettik qyzmetter bar.
2035 jylǵa qarai negizgi memlekettik qyzmetterge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý – sotsialistik jańǵyrýdyń basty talaptarynyń biri. Bilim berý salasynda eńbekke qabiletti halyqtyń ortasha oqý merzimin ulǵaitý jáne tegin bilim berý qamtýyn keńeitý josparlanǵan.
Jalpy alǵanda, besjyldyq jospar aiasynda Qytai 109 ulttyq jobany júzege asyrady. Olardyń basym bóligi azamattardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa jáne jańa óndiristik kúshterdi damytýǵa baǵyttalǵan.
Aita ketý kerek, Búkilqytailyq halyq ókilderi jinalysynyń jumysy nátijesinde elde Jańa Qytaidyń alǵashqy Konstitýtsiiasy, tarihtaǵy alǵashqy Azamattyq kodeks jáne sheteldik investitsiialar týraly zań qabyldandy. Sondai-aq 2000 jyldan astam ýaqyt boiy qoldanylyp kelgen aýyl sharýashylyǵy salyǵy joiyldy.
Aimaqtyq yntymaqtastyqty kúsheitý
«Eki sessiia» – tek Qytaidyń ishki saiasi protsesi ǵana emes, sonymen qatar óńirdegi ekonomikalyq úrdisterdiń mańyzdy indikatory. Osy saiasi shara barysynda qabyldanatyn sheshimder Qytai ekonomikasynyń damý qarqynyna áser etip, onyń seriktes elderi úshin jańa múmkindikter qalyptastyrady.
Shyn máninde, bul – Qytaidyń Ortalyq Aziia elderimen, sonyń ishinde Qazaqstanmen aldaǵy jyldardaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyǵynyń baǵytyn aiqyndaityn mańyzdy signal.
«Qazaqstan Qytaidyń syrtqy ekonomikalyq jáne kólik-logistikalyq strategiiasynda mańyzdy oryn alady. Ásirese “Bir beldeý – bir jol” bastamasy men ekijaqty yntymaqtastyq aiasynda elimizdiń róli erekshe. Qytai – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesteriniń biri. Qytai investitsiialary aitarlyqtai deńgeige jetti jáne eki el aldaǵy ýaqytta ózara taýar ainalymyn 50 milliard AQSh dollaryna deiin jetkizýdi maqsat etip otyr.
Sonymen qatar energetikalyq qaýipsizdik máselesi de mańyzdy. Qazaqstan úshin Qytai – energetikalyq resýrstar men aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi importtaýshysy. Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty, iaǵni “Orta dáliz” de strategiialyq mańyzǵa ie. Bul – Batys Qytai men Eýropany bailanystyratyn eń qysqa baǵyt», – dedi sarapshy.
Qazirgi Qytai – tek álemdegi iri óndiristik ortalyq qana emes, sonymen birge qytailyq ereksheligi bar sotsializm qaǵidattary negizinde damyp otyrǵan qýatty institýtsionaldyq júie. El birtindep Eýraziiadaǵy ekonomikalyq tartylys ortalyǵyna ainalyp keledi. Al bastalǵan jańa besjyldyq kezeń jedel ekonomikalyq ósimniń jańa kezeńin bildirýi múmkin.
Qazaqstan úshin bul protsester strategiialyq mańyzǵa ie. Qytai ekonomikasynyń kúsheiýi qurlyq arqyly ótetin saýda kólemin arttyryp, Ortalyq Aziia arqyly ótetin kólik-logistikalyq baǵyttardyń rólin kúsheitedi.
Sondyqtan naýryz aiynda ótetin «Eki sessiia» tek Beijińde ǵana emes, óńir elderiniń astanalarynda da úlken qyzyǵýshylyq týdyrady.
«Qytai men Ortalyq Aziia arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy tetikteriniń biri – ShYU alańy jáne Qytai – Ortalyq Aziia C5+1 formaty. Ótken jyly Astanada ótken ekinshi sammitte máńgilik tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiyldy. Bul – Qytaidyń aimaq elderimen sapaly jańa deńgeidegi yntymaqtastyqqa kóshkenin kórsetetin mańyzdy qujat.
Qazirgi jaǵdaida Qytaidyń “Eki sessiiada” óz damý baǵdaryn aiqyndaýy óte mańyzdy. Álem bul oqiǵalardy muqiiat baqylap otyr, óitkeni Pekin kúrdeli kezeńde óziniń geoekonomikalyq jáne tehnologiialyq damý baǵytyn belgileidi. Qazaqstan úshin de bul sheshimderdiń mańyzy zor», – dep qorytyndylady sarapshy.
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń damýy aimaqtyq turaqtylyq pen ekonomikalyq ósim úshin mańyzdy. Eki el saýda, energetika, kólik jáne investitsiia salalarynda belsendi jumys istep keledi.
Qytai – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesteriniń biri. «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aiasyndaǵy birlesken jobalar infraqurylymdy damytýǵa, eksportty ulǵaitýǵa jáne eki memleket arasyndaǵy saiasi ári mádeni bailanysty nyǵaitýǵa yqpal etedi.
Osy turǵydan alǵanda, Qytaidaǵy «Eki sessiia» barysynda qabyldanatyn sheshimder Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń bolashaq baǵytyn aiqyndaityn mańyzdy faktorlardyń biri bolyp qala beredi.
