Qytaıdyń kóne maqalyna súıensek, «kóktem – sheshýshi mezgil». Bálkim, sondyqtan da jyl saıyn naýryz aıynyń basynda elde «Eki sesıa» nemese «lánhýeı» dep atalatyn mańyzdy saıası jıyndar ótedi. Bul – Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń (BHÓJ) jáne Qytaı halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesiniń (QHSKK) otyrystary.

Qytaı Komýnıstik partıasy Ortalyq komıtetiniń Bas hatshysy, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵasy ári Ortalyq áskerı keńestiń tóraǵasy Sı Szınpın beısenbi kúni BHÓJ-diń XIV shaqyrylymynyń tórtinshi sesıasy aıasynda Szánsý provınsıasy delegasıasynyń talqylaýyna qatysty, dep habarlaıdy Dalanews.kz Toppress.kz-ke silteme jasap.

Bıylǵy jyl Qytaı úshin erekshe kezeńmen tuspa-tus kelip otyr. Elde 15-shi «besjyldyqtyń» bastalýy jáne Qytaı Komýnıstik partıasynyń qurylǵanyna 105 jyl tolýy atap ótilýde. Osyǵan baılanysty «Eki sesıa» tek ótken besjyldyqtyń qorytyndysyn shyǵaryp qana qoımaı, saýda qaqtyǵystary men jahandyq geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda Qytaıdyń bolashaq áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń strategıalyq baǵytyn aıqyndaıdy.

Aıta ketý kerek, syrtqy qıyndyqtarǵa qaramastan, Qytaı ekonomıkasy turaqty ósim kórsetip otyr. 2025 jyly eldiń jalpy ishki ónimi (JİÓ) 140 trıllıon ıýánnan asyp, bul 20 trıllıon AQSH dollarynan joǵary kórsetkishke jetti. Mundaı oqıǵalardyń mańyzy tek Qytaıdyń ishki ekonomıkalyq damýy úshin ǵana emes, onyń syrtqy saıası baǵyty úshin de óte zor.

«Negizinde “Eki sesıa” júıesi úsh mańyzdy fýnksıany biriktiredi. Olar – qoǵamdyq pikirdi jınaý, sheshim qabyldaý jáne onyń oryndalýyn baqylaý. Bıylǵy “Eki sesıanyń” jańa besjyldyq josparlaý kezeńiniń bastalýymen sáıkes kelýi erekshe mańyzdy. Osy kezeńde eldiń geosaıası jáne tehnologıalyq ózgerister jaǵdaıyndaǵy damýyna baǵyt beretin aýqymdy strategıa ázirlendi», – deıdi «Qytaıdy zertteýshiler qaýymdastyǵy» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, PhD doktory Qazbek Maıgeldınov.

Úkimettik baıandama barysynda eldiń negizgi damý maqsattary usynyldy. Qytaı aldaǵy jyldary ekonomıkalyq ósimdi 4,5–5% deńgeıinde saqtaýdy josparlap otyr. Áleýmettik-ekonomıkalyq negizgi mindetterdiń qatarynda qalalardaǵy jumyssyzdyq deńgeıin 5,5% shamasynda ustap turý, 12 mıllıonnan astam jańa jumys ornyn ashý, tutyný baǵalary ındeksiniń ósýin baqylaý jáne halyq tabysyn ekonomıkalyq ósimmen birge arttyrý bar.

Ulttyq besjyldyq jospardyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – ınovasıalar, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, tómen kómirtekti ekonomıkaǵa kóshý jáne «jasyl» tehnologıalardy damytý. Bıyldyń ózinde Qytaı qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryn kúsheıtip, kómirtek beıtaraptyǵyna birtindep kóshýge nıetti. Kómirtek shyǵaryndylaryn azaıtý óndiris, energetıka jáne kólik-logıstıka salalaryn jańǵyrtý arqyly júzege asyrylady. Aldaǵy bes jylda el JİÓ-niń kómirtek syıymdylyǵyn 17%-ǵa tómendetýdi maqsat etip otyr.

«Qaraýǵa úsh mańyzdy zań jobasy usynyldy. Olar – ulttyq damý josparlaý týraly zań, etnosaralyq birlik pen progresti qoldaý týraly zań jáne ekologıalyq kodeks. Sońǵysy Qytaıdaǵy alǵashqy keshendi ekologıalyq zań bolmaq. Ol qorshaǵan ortany lastaýdyń aldyn alý men “jasyl” transformasıany qamtıdy. Qazir Qytaı energıa tutynýyn baqylaýdan kómirtek shyǵaryndylaryn eki deńgeıli baqylaýǵa kóshý maqsatyn qoıyp otyr. Bul – qazirgi álemdegi mańyzdy úrdisterdiń biri», – deıdi saıasattanýshy.

Sondaı-aq nazarda jasandy ıntellekt, kvanttyq tehnologıalar, bıotehnologıalar jáne jańa energıa kózderin damytý máseleleri de bar. Atap aıtqanda, «Jasandy ıntellekt plús» bastamasyn keńeıtip, óndiris modelderin jan-jaqty jańǵyrtý josparlanyp otyr. Jańa esepteý qýattary, algorıtmder jáne sıfrlyq tehnologıalar ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýǵa serpin beredi dep kútilýde.

Inovasıalyq jáne «jasyl» damý maqsatynda ǵylymı zertteýler men tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa (ǴZTKJ) jumsalatyn shyǵyndardyń ortasha jyldyq ósimi 7%-dan joǵary bolady. Qytaı úsh halyqaralyq ǵylymı-tehnologıalyq ınovasıa ortalyǵyn damytyp, olardy álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortalyqtarǵa aınaldyrýdy kózdeıdi. Qazirdiń ózinde el jahandyq ınovasıalyq ındeks boıynsha alǵashqy ondyqqa kirip, halyqaralyq patenttik ótinimder sany boıynsha álemde birinshi orynǵa shyqqan.

«Aldaǵy besjyldyqta qol jetkizý qajet negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishter kún tártibinde tur. Basym baǵyttardyń biri – tehnologıalyq táýelsizdik. Pekın AQSH sanksıalarynan týyndaıtyn táýekelderdi eskerip, mańyzdy tehnologıalar ımportyna táýeldilikti azaıtýdy kózdeıdi. Jasandy ıntellekt salasynda AIPlus ulttyq bastamasy iske qosylǵan. Onyń maqsaty – jasandy ıntellektti ekonomıka, memlekettik basqarý jáne áleýmettik salaǵa tolyq engizý. Qytaı boıynsha 800 sarapshy arasynda júrgizilgen saýalnama nátıjesinde olardyń 80%-y jaqyn jyldary Qytaıdyń jasandy ıntellekt salasynda úlken serpilis jasaıtynyn boljaǵan», – deıdi saıasattanýshy.

2025 jyly Qytaıdyń jasandy ıntellekt ındýstrıasynyń negizgi salalarynyń jalpy kólemi 1,2 trıllıon ıýánnan asyp, bul salada 6200-den astam kompanıa jumys isteıdi. Qazirgi ýaqytta óndiristik kásiporyndardyń 30%-dan astamy jasandy ıntellekt tehnologıalaryn qoldanady. Qytaılyq kompanıalar 300-den astam adam tárizdi robot úlgisin ázirlegen.

Bılik ıntellektýaldy ekonomıkany damytý, iri esepteý klasterlerin qurý jáne spýtnıktik ınternetti jedel damytý baǵytynda jumys júrgizýdi josparlap otyr.

Halyqtyń ómir sapasyn arttyrý jeti negizgi baǵyt boıynsha júzege asyrylady. Olardyń qatarynda jumyspen qamtý, tabys deńgeıi, bilim berý, medısınalyq qyzmet, densaýlyq saqtaý, sondaı-aq qarttar men balalarǵa arnalǵan áleýmettik qyzmetter bar.

2035 jylǵa qaraı negizgi memlekettik qyzmetterge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etý – sosıalısik jańǵyrýdyń basty talaptarynyń biri. Bilim berý salasynda eńbekke qabiletti halyqtyń ortasha oqý merzimin ulǵaıtý jáne tegin bilim berý qamtýyn keńeıtý josparlanǵan.

Jalpy alǵanda, besjyldyq jospar aıasynda Qytaı 109 ulttyq jobany júzege asyrady. Olardyń basym bóligi azamattardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa jáne jańa óndiristik kúshterdi damytýǵa baǵyttalǵan.

Aıta ketý kerek, Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń jumysy nátıjesinde elde Jańa Qytaıdyń alǵashqy Konstıtýsıasy, tarıhtaǵy alǵashqy Azamattyq kodeks jáne sheteldik ınvestısıalar týraly zań qabyldandy. Sondaı-aq 2000 jyldan astam ýaqyt boıy qoldanylyp kelgen aýyl sharýashylyǵy salyǵy joıyldy.

Aımaqtyq yntymaqtastyqty kúsheıtý

«Eki sesıa» – tek Qytaıdyń ishki saıası prosesi ǵana emes, sonymen qatar óńirdegi ekonomıkalyq úrdisterdiń mańyzdy ındıkatory. Osy saıası shara barysynda qabyldanatyn sheshimder Qytaı ekonomıkasynyń damý qarqynyna áser etip, onyń seriktes elderi úshin jańa múmkindikter qalyptastyrady.

Shyn máninde, bul – Qytaıdyń Ortalyq Azıa elderimen, sonyń ishinde Qazaqstanmen aldaǵy jyldardaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy sıgnal.

«Qazaqstan Qytaıdyń syrtqy ekonomıkalyq jáne kólik-logıstıkalyq strategıasynda mańyzdy oryn alady. Ásirese “Bir beldeý – bir jol” bastamasy men ekijaqty yntymaqtastyq aıasynda elimizdiń róli erekshe. Qytaı – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesteriniń biri. Qytaı ınvestısıalary aıtarlyqtaı deńgeıge jetti jáne eki el aldaǵy ýaqytta ózara taýar aınalymyn 50 mıllıard AQSH dollaryna deıin jetkizýdi maqsat etip otyr.

Sonymen qatar energetıkalyq qaýipsizdik máselesi de mańyzdy. Qazaqstan úshin Qytaı – energetıkalyq resýrstar men aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi ımporttaýshysy. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, ıaǵnı “Orta dáliz” de strategıalyq mańyzǵa ıe. Bul – Batys Qytaı men Eýropany baılanystyratyn eń qysqa baǵyt», – dedi sarapshy.

Qazirgi Qytaı – tek álemdegi iri óndiristik ortalyq qana emes, sonymen birge qytaılyq ereksheligi bar sosıalızm qaǵıdattary negizinde damyp otyrǵan qýatty ınstıtýsıonaldyq júıe. El birtindep Eýrazıadaǵy ekonomıkalyq tartylys ortalyǵyna aınalyp keledi. Al bastalǵan jańa besjyldyq kezeń jedel ekonomıkalyq ósimniń jańa kezeńin bildirýi múmkin.

Qazaqstan úshin bul prosester strategıalyq mańyzǵa ıe. Qytaı ekonomıkasynyń kúsheıýi qurlyq arqyly ótetin saýda kólemin arttyryp, Ortalyq Azıa arqyly ótetin kólik-logıstıkalyq baǵyttardyń rólin kúsheıtedi.

Sondyqtan naýryz aıynda ótetin «Eki sesıa» tek Beıjińde ǵana emes, óńir elderiniń astanalarynda da úlken qyzyǵýshylyq týdyrady.

«Qytaı men Ortalyq Azıa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy tetikteriniń biri – SHYU alańy jáne Qytaı – Ortalyq Azıa C5+1 formaty. Ótken jyly Astanada ótken ekinshi samıtte máńgilik tatý kórshilik, dostyq jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Bul – Qytaıdyń aımaq elderimen sapaly jańa deńgeıdegi yntymaqtastyqqa kóshkenin kórsetetin mańyzdy qujat.

Qazirgi jaǵdaıda Qytaıdyń “Eki sesıada” óz damý baǵdaryn aıqyndaýy óte mańyzdy. Álem bul oqıǵalardy muqıat baqylap otyr, óıtkeni Pekın kúrdeli kezeńde óziniń geoekonomıkalyq jáne tehnologıalyq damý baǵytyn belgileıdi. Qazaqstan úshin de bul sheshimderdiń mańyzy zor», – dep qorytyndylady sarapshy.

Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń damýy aımaqtyq turaqtylyq pen ekonomıkalyq ósim úshin mańyzdy. Eki el saýda, energetıka, kólik jáne ınvestısıa salalarynda belsendi jumys istep keledi.

Qytaı – Qazaqstannyń eń iri saýda seriktesteriniń biri. «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasyndaǵy birlesken jobalar ınfraqurylymdy damytýǵa, eksportty ulǵaıtýǵa jáne eki memleket arasyndaǵy saıası ári mádenı baılanysty nyǵaıtýǵa yqpal etedi.

Osy turǵydan alǵanda, Qytaıdaǵy «Eki sesıa» barysynda qabyldanatyn sheshimder Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń bolashaq baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy faktorlardyń biri bolyp qala beredi.