قىتايدىڭ كٶنە ماقالىنا سٷيەنسەك, «كٶكتەم – شەشۋشٸ مەزگٸل». بەلكٸم, سوندىقتان دا جىل سايىن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ەلدە «ەكٸ سەسسييا» نەمەسە «ليانحۋەي» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى ساياسي جيىندار ٶتەدٸ. بۇل – بٷكٸلقىتايلىق حالىق ٶكٸلدەرٸ جينالىسىنىڭ (بحٶج) جەنە قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەسٸنٸڭ (قحسكك) وتىرىستارى.
قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى ەرٸ ورتالىق ەسكەري كەڭەستٸڭ تٶراعاسى سي تسزينپين بەيسەنبٸ كٷنٸ بحٶج-دٸڭ XIV شاقىرىلىمىنىڭ تٶرتٸنشٸ سەسسيياسى اياسىندا تسزيانسۋ پروۆينتسيياسى دەلەگاتسيياسىنىڭ تالقىلاۋىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz Toppress.kz-كە سٸلتەمە جاساپ.
بيىلعى جىل قىتاي ٷشٸن ەرەكشە كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلٸپ وتىر. ەلدە 15-شٸ «بەسجىلدىقتىڭ» باستالۋى جەنە قىتاي كوممۋنيستٸك پارتيياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 105 جىل تولۋى اتاپ ٶتٸلۋدە. وسىعان بايلانىستى «ەكٸ سەسسييا» تەك ٶتكەن بەسجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ قانا قويماي, ساۋدا قاقتىعىستارى مەن جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قىتايدىڭ بولاشاق ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگييالىق باعىتىن ايقىندايدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, سىرتقى قيىندىقتارعا قاراماستان, قىتاي ەكونوميكاسى تۇراقتى ٶسٸم كٶرسەتٸپ وتىر. 2025 جىلى ەلدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ (جٸٶ) 140 تريلليون يۋاننان اسىپ, بۇل 20 تريلليون اقش دوللارىنان جوعارى كٶرسەتكٸشكە جەتتٸ. مۇنداي وقيعالاردىڭ ماڭىزى تەك قىتايدىڭ ٸشكٸ ەكونوميكالىق دامۋى ٷشٸن عانا ەمەس, ونىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى ٷشٸن دە ٶتە زور.
«نەگٸزٸندە “ەكٸ سەسسييا” جٷيەسٸ ٷش ماڭىزدى فۋنكتسييانى بٸرٸكتٸرەدٸ. ولار – قوعامدىق پٸكٸردٸ جيناۋ, شەشٸم قابىلداۋ جەنە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ. بيىلعى “ەكٸ سەسسييانىڭ” جاڭا بەسجىلدىق جوسپارلاۋ كەزەڭٸنٸڭ باستالۋىمەن سەيكەس كەلۋٸ ەرەكشە ماڭىزدى. وسى كەزەڭدە ەلدٸڭ گەوساياسي جەنە تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸستەر جاعدايىنداعى دامۋىنا باعىت بەرەتٸن اۋقىمدى ستراتەگييا ەزٸرلەندٸ», – دەيدٸ «قىتايدى زەرتتەۋشٸلەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق قورىنىڭ تٶراعاسى, PhD دوكتورى قازبەك مايگەلدينوۆ.
ٷكٸمەتتٸك بايانداما بارىسىندا ەلدٸڭ نەگٸزگٸ دامۋ ماقساتتارى ۇسىنىلدى. قىتاي الداعى جىلدارى ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ 4,5–5% دەڭگەيٸندە ساقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸڭ قاتارىندا قالالارداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸن 5,5% شاماسىندا ۇستاپ تۇرۋ, 12 ميلليوننان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ, تۇتىنۋ باعالارى يندەكسٸنٸڭ ٶسۋٸن باقىلاۋ جەنە حالىق تابىسىن ەكونوميكالىق ٶسٸممەن بٸرگە ارتتىرۋ بار.
ۇلتتىق بەسجىلدىق جوسپاردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – يننوۆاتسييالار, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ, تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ ەكونوميكاعا كٶشۋ جەنە «جاسىل» تەحنولوگييالاردى دامىتۋ. بيىلدىڭ ٶزٸندە قىتاي قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن كٷشەيتٸپ, كٶمٸرتەك بەيتاراپتىعىنا بٸرتٸندەپ كٶشۋگە نيەتتٸ. كٶمٸرتەك شىعارىندىلارىن ازايتۋ ٶندٸرٸس, ەنەرگەتيكا جەنە كٶلٸك-لوگيستيكا سالالارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلادى. الداعى بەس جىلدا ەل جٸٶ-نٸڭ كٶمٸرتەك سىيىمدىلىعىن 17%-عا تٶمەندەتۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىر.
«قاراۋعا ٷش ماڭىزدى زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. ولار – ۇلتتىق دامۋ جوسپارلاۋ تۋرالى زاڭ, ەتنوسارالىق بٸرلٸك پەن پروگرەستٸ قولداۋ تۋرالى زاڭ جەنە ەكولوگييالىق كودەكس. سوڭعىسى قىتايداعى العاشقى كەشەندٸ ەكولوگييالىق زاڭ بولماق. ول قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ الدىن الۋ مەن “جاسىل” ترانسفورماتسييانى قامتيدى. قازٸر قىتاي ەنەرگييا تۇتىنۋىن باقىلاۋدان كٶمٸرتەك شىعارىندىلارىن ەكٸ دەڭگەيلٸ باقىلاۋعا كٶشۋ ماقساتىن قويىپ وتىر. بۇل – قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ ماڭىزدى ٷردٸستەردٸڭ بٸرٸ», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
سونداي-اق نازاردا جاساندى ينتەللەكت, كۆانتتىق تەحنولوگييالار, بيوتەحنولوگييالار جەنە جاڭا ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ دە بار. اتاپ ايتقاندا, «جاساندى ينتەللەكت پليۋس» باستاماسىن كەڭەيتٸپ, ٶندٸرٸس مودەلدەرٸن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاڭا ەسەپتەۋ قۋاتتارى, الگوريتمدەر جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييالار ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋعا سەرپٸن بەرەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە.
يننوۆاتسييالىق جەنە «جاسىل» دامۋ ماقساتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ورتاشا جىلدىق ٶسٸمٸ 7%-دان جوعارى بولادى. قىتاي ٷش حالىقارالىق عىلىمي-تەحنولوگييالىق يننوۆاتسييا ورتالىعىن دامىتىپ, ولاردى ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ عىلىمي ورتالىقتارعا اينالدىرۋدى كٶزدەيدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەل جاھاندىق يننوۆاتسييالىق يندەكس بويىنشا العاشقى وندىققا كٸرٸپ, حالىقارالىق پاتەنتتٸك ٶتٸنٸمدەر سانى بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان.
«الداعى بەسجىلدىقتا قول جەتكٸزۋ قاجەت نەگٸزگٸ ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر كٷن تەرتٸبٸندە تۇر. باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ – تەحنولوگييالىق تەۋەلسٸزدٸك. پەكين اقش سانكتسييالارىنان تۋىندايتىن تەۋەكەلدەردٸ ەسكەرٸپ, ماڭىزدى تەحنولوگييالار يمپورتىنا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋدى كٶزدەيدٸ. جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا AIPlus ۇلتتىق باستاماسى ٸسكە قوسىلعان. ونىڭ ماقساتى – جاساندى ينتەللەكتتٸ ەكونوميكا, مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك سالاعا تولىق ەنگٸزۋ. قىتاي بويىنشا 800 ساراپشى اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالناما نەتيجەسٸندە ولاردىڭ 80%-ى جاقىن جىلدارى قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ٷلكەن سەرپٸلٸس جاسايتىنىن بولجاعان», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
2025 جىلى قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكت يندۋستريياسىنىڭ نەگٸزگٸ سالالارىنىڭ جالپى كٶلەمٸ 1,2 تريلليون يۋاننان اسىپ, بۇل سالادا 6200-دەن استام كومپانييا جۇمىس ٸستەيدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶندٸرٸستٸك كەسٸپورىنداردىڭ 30%-دان استامى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن قولدانادى. قىتايلىق كومپانييالار 300-دەن استام ادام تەرٸزدٸ روبوت ٷلگٸسٸن ەزٸرلەگەن.
بيلٸك ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكانى دامىتۋ, ٸرٸ ەسەپتەۋ كلاستەرلەرٸن قۇرۋ جەنە سپۋتنيكتٸك ينتەرنەتتٸ جەدەل دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس جٷرگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.
حالىقتىڭ ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرۋ جەتٸ نەگٸزگٸ باعىت بويىنشا جٷزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا جۇمىسپەن قامتۋ, تابىس دەڭگەيٸ, بٸلٸم بەرۋ, مەديتسينالىق قىزمەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سونداي-اق قارتتار مەن بالالارعا ارنالعان ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر بار.
2035 جىلعا قاراي نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ – سوتسياليستٸك جاڭعىرۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ بٸرٸ. بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەككە قابٸلەتتٸ حالىقتىڭ ورتاشا وقۋ مەرزٸمٸن ۇلعايتۋ جەنە تەگٸن بٸلٸم بەرۋ قامتۋىن كەڭەيتۋ جوسپارلانعان.
جالپى العاندا, بەسجىلدىق جوسپار اياسىندا قىتاي 109 ۇلتتىق جوبانى جٷزەگە اسىرادى. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ازاماتتاردىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋعا جەنە جاڭا ٶندٸرٸستٸك كٷشتەردٸ دامىتۋعا باعىتتالعان.
ايتا كەتۋ كەرەك, بٷكٸلقىتايلىق حالىق ٶكٸلدەرٸ جينالىسىنىڭ جۇمىسى نەتيجەسٸندە ەلدە جاڭا قىتايدىڭ العاشقى كونستيتۋتسيياسى, تاريحتاعى العاشقى ازاماتتىق كودەكس جەنە شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تۋرالى زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق 2000 جىلدان استام ۋاقىت بويى قولدانىلىپ كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالىعى جويىلدى.
ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ
«ەكٸ سەسسييا» – تەك قىتايدىڭ ٸشكٸ ساياسي پروتسەسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶڭٸردەگٸ ەكونوميكالىق ٷردٸستەردٸڭ ماڭىزدى ينديكاتورى. وسى ساياسي شارا بارىسىندا قابىلداناتىن شەشٸمدەر قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنا ەسەر ەتٸپ, ونىڭ سەرٸكتەس ەلدەرٸ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر قالىپتاستىرادى.
شىن مەنٸندە, بۇل – قىتايدىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانمەن الداعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى سيگنال.
«قازاقستان قىتايدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق جەنە كٶلٸك-لوگيستيكالىق ستراتەگيياسىندا ماڭىزدى ورىن الادى. ەسٸرەسە “بٸر بەلدەۋ – بٸر جول” باستاماسى مەن ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا ەلٸمٸزدٸڭ رٶلٸ ەرەكشە. قىتاي – قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸ. قىتاي ينۆەستيتسييالارى ايتارلىقتاي دەڭگەيگە جەتتٸ جەنە ەكٸ ەل الداعى ۋاقىتتا ٶزارا تاۋار اينالىمىن 50 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ دە ماڭىزدى. قازاقستان ٷشٸن قىتاي – ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ يمپورتتاۋشىسى. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى, ياعني “ورتا دەلٸز” دە ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە. بۇل – باتىس قىتاي مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ەڭ قىسقا باعىت», – دەدٸ ساراپشى.
قازٸرگٸ قىتاي – تەك ەلەمدەگٸ ٸرٸ ٶندٸرٸستٸك ورتالىق قانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قىتايلىق ەرەكشەلٸگٸ بار سوتسياليزم قاعيداتتارى نەگٸزٸندە دامىپ وتىرعان قۋاتتى ينستيتۋتسيونالدىق جٷيە. ەل بٸرتٸندەپ ەۋرازيياداعى ەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدٸ. ال باستالعان جاڭا بەسجىلدىق كەزەڭ جەدەل ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ جاڭا كەزەڭٸن بٸلدٸرۋٸ مٷمكٸن.
قازاقستان ٷشٸن بۇل پروتسەستەر ستراتەگييالىق ماڭىزعا يە. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كٷشەيۋٸ قۇرلىق ارقىلى ٶتەتٸن ساۋدا كٶلەمٸن ارتتىرىپ, ورتالىق ازييا ارقىلى ٶتەتٸن كٶلٸك-لوگيستيكالىق باعىتتاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتەدٸ.
سوندىقتان ناۋرىز ايىندا ٶتەتٸن «ەكٸ سەسسييا» تەك بەيجٸڭدە عانا ەمەس, ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ استانالارىندا دا ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
«قىتاي مەن ورتالىق ازييا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – شىۇ الاڭى جەنە قىتاي – ورتالىق ازييا C5+1 فورماتى. ٶتكەن جىلى استانادا ٶتكەن ەكٸنشٸ سامميتتە مەڭگٸلٸك تاتۋ كٶرشٸلٸك, دوستىق جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. بۇل – قىتايدىڭ ايماق ەلدەرٸمەن ساپالى جاڭا دەڭگەيدەگٸ ىنتىماقتاستىققا كٶشكەنٸن كٶرسەتەتٸن ماڭىزدى قۇجات.
قازٸرگٸ جاعدايدا قىتايدىڭ “ەكٸ سەسسييادا” ٶز دامۋ باعدارىن ايقىنداۋى ٶتە ماڭىزدى. ەلەم بۇل وقيعالاردى مۇقييات باقىلاپ وتىر, ٶيتكەنٸ پەكين كٷردەلٸ كەزەڭدە ٶزٸنٸڭ گەوەكونوميكالىق جەنە تەحنولوگييالىق دامۋ باعىتىن بەلگٸلەيدٸ. قازاقستان ٷشٸن دە بۇل شەشٸمدەردٸڭ ماڭىزى زور», – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ٶسٸم ٷشٸن ماڭىزدى. ەكٸ ەل ساۋدا, ەنەرگەتيكا, كٶلٸك جەنە ينۆەستيتسييا سالالارىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ.
قىتاي – قازاقستاننىڭ ەڭ ٸرٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸ. «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسى اياسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالار ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا جەنە ەكٸ مەملەكەت اراسىنداعى ساياسي ەرٸ مەدەني بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
وسى تۇرعىدان العاندا, قىتايداعى «ەكٸ سەسسييا» بارىسىندا قابىلداناتىن شەشٸمدەر قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاق باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
