قىتايدىڭ كونە ماقالىنا سۇيەنسەك، «كوكتەم – شەشۋشى مەزگىل». بالكىم، سوندىقتان دا جىل سايىن ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ەلدە «ەكى سەسسيا» نەمەسە «ليانحۋەي» دەپ اتالاتىن ماڭىزدى ساياسي جيىندار وتەدى. بۇل – بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ (ءبحوج) جانە جۇڭگو حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ (قحسكك) وتىرىستارى.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى ءارى ورتالىق اسكەري كەڭەستىڭ ءتوراعاسى سي سزينپين بەيسەنبى كۇنى ءبحوج-دىڭ XIV شاقىرىلىمىنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى اياسىندا سزيانسۋ پروۆينسياسى دەلەگاسياسىنىڭ تالقىلاۋىنا قاتىستى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz Toppress.kz-كە سىلتەمە جاساپ.
بيىلعى جىل جۇڭگو ءۇشىن ەرەكشە كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. ەلدە 15ء-شى «بەسجىلدىقتىڭ» باستالۋى جانە جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 105 جىل تولۋى اتاپ وتىلۋدە. وسىعان بايلانىستى «ەكى سەسسيا» تەك وتكەن بەسجىلدىقتىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ قانا قويماي، ساۋدا قاقتىعىستارى مەن جاھاندىق گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قىتايدىڭ بولاشاق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىندايدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، سىرتقى قيىندىقتارعا قاراماستان، جۇڭگو ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 2025 جىلى ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى (ءجىو) 140 تريلليون يۋاننان اسىپ، بۇل 20 تريلليون اقش دوللارىنان جوعارى كورسەتكىشكە جەتتى. مۇنداي وقيعالاردىڭ ماڭىزى تەك قىتايدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن عانا ەمەس، ونىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى ءۇشىن دە وتە زور.
«نەگىزىندە “ەكى سەسسيا” جۇيەسى ءۇش ماڭىزدى فۋنكسيانى بىرىكتىرەدى. ولار – قوعامدىق پىكىردى جيناۋ، شەشىم قابىلداۋ جانە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ. بيىلعى “ەكى سەسسيانىڭ” جاڭا بەسجىلدىق جوسپارلاۋ كەزەڭىنىڭ باستالۋىمەن سايكەس كەلۋى ەرەكشە ماڭىزدى. وسى كەزەڭدە ەلدىڭ گەوساياسي جانە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جاعدايىنداعى دامۋىنا باعىت بەرەتىن اۋقىمدى ستراتەگيا ازىرلەندى»، – دەيدى «قىتايدى زەرتتەۋشىلەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى، PhD دوكتورى قازبەك مايگەلدينوۆ.
ۇكىمەتتىك بايانداما بارىسىندا ەلدىڭ نەگىزگى دامۋ ماقساتتارى ۇسىنىلدى. جۇڭگو الداعى جىلدارى ەكونوميكالىق ءوسىمدى 4،5–5% دەڭگەيىندە ساقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نەگىزگى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا قالالارداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن 5،5% شاماسىندا ۇستاپ تۇرۋ، 12 ميلليوننان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ، تۇتىنۋ باعالارى يندەكسىنىڭ ءوسۋىن باقىلاۋ جانە حالىق تابىسىن ەكونوميكالىق وسىممەن بىرگە ارتتىرۋ بار.
ۇلتتىق بەسجىلدىق جوسپاردىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – يننوۆاسيالار، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ، تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا كوشۋ جانە «جاسىل» تەحنولوگيالاردى دامىتۋ. بيىلدىڭ وزىندە جۇڭگو قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتىپ، كومىرتەك بەيتاراپتىعىنا بىرتىندەپ كوشۋگە نيەتتى. كومىرتەك شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءوندىرىس، ەنەرگەتيكا جانە كولىك-لوگيستيكا سالالارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. الداعى بەس جىلدا ەل ءجىو-نىڭ كومىرتەك سىيىمدىلىعىن 17%-عا تومەندەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
«قاراۋعا ءۇش ماڭىزدى زاڭ جوباسى ۇسىنىلدى. ولار – ۇلتتىق دامۋ جوسپارلاۋ تۋرالى زاڭ، ەتنوسارالىق بىرلىك پەن پروگرەستى قولداۋ تۋرالى زاڭ جانە ەكولوگيالىق كودەكس. سوڭعىسى قىتايداعى العاشقى كەشەندى ەكولوگيالىق زاڭ بولماق. ول قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ الدىن الۋ مەن “جاسىل” ترانسفورماسيانى قامتيدى. ءقازىر جۇڭگو ەنەرگيا تۇتىنۋىن باقىلاۋدان كومىرتەك شىعارىندىلارىن ەكى دەڭگەيلى باقىلاۋعا كوشۋ ماقساتىن قويىپ وتىر. بۇل – قازىرگى الەمدەگى ماڭىزدى ۇردىستەردىڭ ءبىرى»، – دەيدى ساياساتتانۋشى.
سونداي-اق نازاردا جاساندى ينتەللەكت، كۆانتتىق تەحنولوگيالار، بيوتەحنولوگيالار جانە جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ماسەلەلەرى دە بار. اتاپ ايتقاندا، «جاساندى ينتەللەكت پليۋس» باستاماسىن كەڭەيتىپ، ءوندىرىس مودەلدەرىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاڭا ەسەپتەۋ قۋاتتارى، الگوريتمدەر جانە سيفرلىق تەحنولوگيالار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا سەرپىن بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە.
يننوۆاسيالىق جانە «جاسىل» دامۋ ماقساتىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 7%-دان جوعارى بولادى. جۇڭگو ءۇش حالىقارالىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق يننوۆاسيا ورتالىعىن دامىتىپ، ولاردى الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ورتالىقتارعا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. ءقازىردىڭ وزىندە ەل جاھاندىق يننوۆاسيالىق يندەكس بويىنشا العاشقى وندىققا كىرىپ، حالىقارالىق پاتەنتتىك وتىنىمدەر سانى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىققان.
«الداعى بەسجىلدىقتا قول جەتكىزۋ قاجەت نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر كۇن تارتىبىندە تۇر. باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك. پەكين اقش سانكسيالارىنان تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردى ەسكەرىپ، ماڭىزدى تەحنولوگيالار يمپورتىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋدى كوزدەيدى. جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا AIPlus ۇلتتىق باستاماسى ىسكە قوسىلعان. ونىڭ ماقساتى – جاساندى ينتەللەكتتى ەكونوميكا، مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك سالاعا تولىق ەنگىزۋ. جۇڭگو بويىنشا 800 ساراپشى اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە ولاردىڭ 80%-ى جاقىن جىلدارى قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ۇلكەن سەرپىلىس جاسايتىنىن بولجاعان»، – دەيدى ساياساتتانۋشى.
2025 جىلى قىتايدىڭ جاساندى ينتەللەكت يندۋسترياسىنىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ جالپى كولەمى 1،2 تريلليون يۋاننان اسىپ، بۇل سالادا 6200-دەن استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ 30%-دان استامى جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانادى. قىتايلىق كومپانيالار 300-دەن استام ادام ءتارىزدى روبوت ۇلگىسىن ازىرلەگەن.
بيلىك ينتەللەكتۋالدى ەكونوميكانى دامىتۋ، ءىرى ەسەپتەۋ كلاستەرلەرىن قۇرۋ جانە سپۋتنيكتىك ينتەرنەتتى جەدەل دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ جەتى نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا جۇمىسپەن قامتۋ، تابىس دەڭگەيى، ءبىلىم بەرۋ، مەديسينالىق قىزمەت، دەنساۋلىق ساقتاۋ، سونداي-اق قارتتار مەن بالالارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەر بار.
2035 جىلعا قاراي نەگىزگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ – سوسياليستىك جاڭعىرۋدىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ ورتاشا وقۋ مەرزىمىن ۇلعايتۋ جانە تەگىن ءبىلىم بەرۋ قامتۋىن كەڭەيتۋ جوسپارلانعان.
جالپى العاندا، بەسجىلدىق جوسپار اياسىندا جۇڭگو 109 ۇلتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە جاڭا وندىرىستىك كۇشتەردى دامىتۋعا باعىتتالعان.
ايتا كەتۋ كەرەك، بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە ەلدە جاڭا قىتايدىڭ العاشقى كونستيتۋسياسى، تاريحتاعى العاشقى ازاماتتىق كودەكس جانە شەتەلدىك ينۆەستيسيالار تۋرالى زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق 2000 جىلدان استام ۋاقىت بويى قولدانىلىپ كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالىعى جويىلدى.
ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ
«ەكى سەسسيا» – تەك قىتايدىڭ ىشكى ساياسي پروسەسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وڭىردەگى ەكونوميكالىق ۇردىستەردىڭ ماڭىزدى ينديكاتورى. وسى ساياسي شارا بارىسىندا قابىلداناتىن شەشىمدەر جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنا اسەر ەتىپ، ونىڭ سەرىكتەس ەلدەرى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر قالىپتاستىرادى.
شىن مانىندە، بۇل – قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن، سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن الداعى جىلدارداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى سيگنال.
«قازاقستان قىتايدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق جانە كولىك-لوگيستيكالىق ستراتەگياسىندا ماڭىزدى ورىن الادى. اسىرەسە “ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى مەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءرولى ەرەكشە. جۇڭگو – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. جۇڭگو ينۆەستيسيالارى ايتارلىقتاي دەڭگەيگە جەتتى جانە ەكى ەل الداعى ۋاقىتتا ءوزارا تاۋار اينالىمىن 50 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە ماڭىزدى. قازاقستان ءۇشىن جۇڭگو – ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى يمپورتتاۋشىسى. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كولىك باعىتى، ياعني “ورتا ءدالىز” دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. بۇل – باتىس جۇڭگو مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ەڭ قىسقا باعىت»، – دەدى ساراپشى.
قازىرگى جۇڭگو – تەك الەمدەگى ءىرى وندىرىستىك ورتالىق قانا ەمەس، سونىمەن بىرگە قىتايلىق ەرەكشەلىگى بار سوسياليزم قاعيداتتارى نەگىزىندە دامىپ وتىرعان قۋاتتى ينستيتۋسيونالدىق جۇيە. ەل بىرتىندەپ ەۋرازياداعى ەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى. ال باستالعان جاڭا بەسجىلدىق كەزەڭ جەدەل ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا كەزەڭىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن.
قازاقستان ءۇشىن بۇل پروسەستەر ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ كۇشەيۋى قۇرلىق ارقىلى وتەتىن ساۋدا كولەمىن ارتتىرىپ، ورتالىق ازيا ارقىلى وتەتىن كولىك-لوگيستيكالىق باعىتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتەدى.
سوندىقتان ناۋرىز ايىندا وتەتىن «ەكى سەسسيا» تەك بەيجىڭدە عانا ەمەس، ءوڭىر ەلدەرىنىڭ استانالارىندا دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى.
«جۇڭگو مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – شىۇ الاڭى جانە جۇڭگو – ورتالىق ازيا C5+1 فورماتى. وتكەن جىلى استانادا وتكەن ەكىنشى سامميتتە ماڭگىلىك تاتۋ كورشىلىك، دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل – قىتايدىڭ ايماق ەلدەرىمەن ساپالى جاڭا دەڭگەيدەگى ىنتىماقتاستىققا كوشكەنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قۇجات.
قازىرگى جاعدايدا قىتايدىڭ “ەكى سەسسيادا” ءوز دامۋ باعدارىن ايقىنداۋى وتە ماڭىزدى. الەم بۇل وقيعالاردى مۇقيات باقىلاپ وتىر، ويتكەنى پەكين كۇردەلى كەزەڭدە ءوزىنىڭ گەوەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋ باعىتىن بەلگىلەيدى. قازاقستان ءۇشىن دە بۇل شەشىمدەردىڭ ماڭىزى زور»، – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋى ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن ماڭىزدى. ەكى ەل ساۋدا، ەنەرگەتيكا، كولىك جانە ينۆەستيسيا سالالارىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
جۇڭگو – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىنداعى بىرلەسكەن جوبالار ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا، ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا جانە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساياسي ءارى مادەني بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
وسى تۇرعىدان العاندا، قىتايداعى «ەكى سەسسيا» بارىسىندا قابىلداناتىن شەشىمدەر قازاقستان مەن جۇڭگو اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاق باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
