Búgin Ulttyq statistika biýrosy 2025 jyldyń alǵashqy 7 aiynda Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 6,3%-ǵa óskenin habarlady. Úshinshi toqsannyń alǵashqy aiynda ekonomikanyń jyl basyndaǵy damý qarqyny saqtalǵan. Eger tamyz ben qyrkúiek ailarynda da osy deńgei saqtalsa, el ekonomikasy biylǵy jyly 6%-dan joǵary ósim kórsetedi degen boljam aitylýda.
Úkimettiń málimetine qaraǵanda, ekonomikalyq ósimge eń úlken úles kólik pen qoima, qurylys, kóterme jáne bólshek saýdada, taý-ken ónerkásibine jáne óńdeý ónerkásibine tigen. Bul jaiynda táýelsiz sarapshy, ekonomist Baýyrjan Ysqaqovtyń pikirin surap bilgen edik.
– Qazaqstan ekonomikasy biylǵy jeti aida 6,3% ósim kórsetti. Bul qarqyn kútilgen nátijege sai ma? Osy ósimniń negizgi qozǵaýshy kúshteri qandai boldy dep sanaisyz?
– 6,3 paiyzdyq ósim, shyny kerek, jaman emes. Osy 7 aidaǵy 6,3 paiyz ósim – sońǵy jyldardaǵy eń joǵary qarqyndardyń biri. Ári bul Úkimettiń jyldyq boljamyna qaraǵanda joǵary. Bizde jyldyq boljam 5 paiyz tóńireginde bolǵan.
Buǵan áser etken negizgi faktorlar – birinshi kezekte qurylys pen kólik salasy, iri infraqurylymdyq jobalar, jańa turǵyn úi baǵdarlamalary. Sondai-aq tranzittik dálizder, atap aitqanda Qytai men Eýropa baǵytyndaǵy «Batys Eýropa – Batys Qytai» baǵyty áser etti dep aitýǵa bolady. Saýda sektory da mańyzdy ról atqardy: ishki suranystyń ósýi, import kóleminiń artýy, tutynýshylyq belsendiliktiń joǵary bolýy da ósimge yqpal etti. Úshinshiden, óńdeý ónerkásibi: metallýrgiia, azyq-túlik, himiia ónimderi óndirisiniń ulǵaiýyn atap ótýge bolady. Sonymen qatar, qyzmet kórsetý salasy – týrizm, qoǵamdyq tamaqtaný, logistika siiaqty baǵyttardyń da úlesi bar.
– Qai salalardaǵy ósim erekshe nazar aýdartady? Mysaly, transport, qurylys jáne saýdanyń serpini neni bildiredi? Bul turaqty úrdiske ainala ala ma?
Bul salalardaǵy erekshe ósim men turaqtylyq máselesine kelsek, kólik – tranzittik tasymaldar men logistikaǵa tikelei bailanysty. Qytai – Ortalyq Aziia – Eýropa baǵytynyń qaita jandanýynyń áserinen ósip otyr. Bul geosaiasi jaǵdaida Qazaqstannyń qurlyq habyna ainalýyna múmkindik beredi.
Qurylys salasy – memlekettik baǵdarlamalar, ipotekalyq qoldaý jáne jeke investitsiialar áserinen damýda. Degenmen, ipoteka naryǵyndaǵy retteýler bolsa, qarqyny baiaýlaýy múmkin. Muny da eskerý kerek.
Al saýda halyqtyń tutyný shyǵystary men importtyq taýarlarǵa suranystyń artýynan ósip otyr. Bul qysqa jáne orta merzimdi turaqtylyqqa ie. Biraq infliatsiia men importqa táýeldilik táýekelderi bar ekenin de umytpaý qajet.
– Aimaqtardaǵy kórsetkishter de ártúrli. Kei oblystarda qurylys nemese saýda kúrt artqan. Bul óńirlik damý saiasatyndaǵy ózgeristermen bailanysty ma, álde basqa faktorlar áser etti me?
– Qurylys jáne saýda kóleminiń kúrt artýy kei óńirlerde iri jobalardyń iske qosylýymen, iaǵni ákimshilik ortalyqtarda jańa turǵyn aýdandardyń, óndiris oryndarynyń damýy nátijesinde oryn alyp otyr. Keibir aimaqtarda kórsetkishterdiń joǵary bolýy investitsiia tartý saiasatynyń nátijesi. Mysaly, Atyraý, Túrkistan, Almaty oblystarynda investitsiialyq tartymdylyq joǵary. Sonymen qatar, infraqurylymdyq damý, logistikalyq habtarǵa jaqyndyq jáne shekaralyq saýdanyń belsendiligi de áser etip otyr.
– Óńdeý ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵyndaǵy ósimge qarap, Qazaqstan ekonomikasynyń ártaraptandyrylýy qanshalyqty sátti júrip jatyr dep baǵalar edińiz?
– Óńdeý ónerkásibindegi ósim – ekonomikany shikizattyq baǵyttan alshaqtatýǵa jasalǵan qadam. Mysaly, munai-gaz himiiasy, metall óńdeý, azyq-túlik óndirisin aitýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵynda da ósim bar, biraq ol kóbine ónim baǵasynyń kóterilýi jáne memlekettik sýbsidiianyń áserinen týyndap otyrǵanyn eskerýimiz kerek. Iaǵni, diversifikatsiia áli de tolyq jetilgen joq, biraq qarqyn bar. Shikizattyq emes eksporttyń úlesi jyl saiyn aqyryndap azaiyp kele jatqany baiqalady.
– Qazirgi ekonomikalyq ósim halyqtyń turmysyna naqty áser ete bastady ma? Mysaly, jumys oryndarynyń sany, tabys deńgeii, infliatsiia kórsetkishteri turǵysynan ne aitýǵa bolady?
– Árine, ol birinshi kezekte jumys oryndarynyń kóbeiýinen kórinedi. Qurylys, qyzmet kórsetý, kólik salalary jańa jumys oryndarynyń ashylýyna tikelei áser etýde. Ekinshiden, nominaldy jalaqynyń ósýi baiqalady. Alaida, infliatsiia áserinen naqty tabys baiaý ósip keledi. Jyldyq infliatsiia kólemi 9-10 paiyz deńgeiinde, bul turmystyq jaǵdaiǵa keri áser etedi. Halyqtyń ekonomikalyq ósimdi shyn máninde sezinýi úshin infliatsiiany 5 paiyzǵa deiin tómendetip, baǵany turaqtandyrý qajet. Sonda ǵana ekonomikalyq ósimniń nátijesi halyqqa aiqyn seziledi.
– El ekonomikasynyń osyndai kórsetkishterge qol jetkizýine memlekettik saiasattyń, ekonomikalyq reformalar men bastamalardyń áseri boldy dep oilaisyz ba?
– Jalpy Memleket basshys Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomikalyq baǵyty – indýstriiany ártaraptandyrý, infraqurylymdy jańartý, tsifrlandyrý jáne investitsiia tartýǵa negizdelgen. Budan bólek, biyl qabyldanǵan salyq reformasy, biznesti qoldaý sharalary jáne jańa kólik dálizderin damytý da ósimge yqpal etýde. Degenmen, bul nátijelerdiń turaqtylyǵy reformalardyń tolyq oryndalýyna jáne syrtqy ekonomikalyq jaǵdailarǵa tikelei bailanysty. Qoryta aitqanda, ekonomikalyq ósimniń turaqty bolýy úshin ortalyq pen jergilikti deńgeidegi basqarý tiimdiligin arttyrý qajet. Ekonomikalyq damý tek iri qalalar men qarjy kóp bólinetin óńirlerde ǵana emes, shekaralyq aimaqtarda, monoqalalarda jáne shalǵai eldi mekenderde de qatar júrýi tiis. Sonda ǵana tolyqqandy ekonomikalyq reformanyń nátijesin kórýge bolady. Al eger birjaqty damý oryn alsa, onyń saldary da keri bolýy múmkin.
