بٷگٸن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2025 جىلدىڭ العاشقى 7 ايىندا قازاقستاننىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ 6,3%-عا ٶسكەنٸن حابارلادى. ٷشٸنشٸ توقساننىڭ العاشقى ايىندا ەكونوميكانىڭ جىل باسىنداعى دامۋ قارقىنى ساقتالعان. ەگەر تامىز بەن قىركٷيەك ايلارىندا دا وسى دەڭگەي ساقتالسا, ەل ەكونوميكاسى بيىلعى جىلى 6%-دان جوعارى ٶسٸم كٶرسەتەدٸ دەگەن بولجام ايتىلۋدا.
ٷكٸمەتتٸڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا, ەكونوميكالىق ٶسٸمگە ەڭ ٷلكەن ٷلەس كٶلٸك پەن قويما, قۇرىلىس, كٶتەرمە جەنە بٶلشەك ساۋدادا, تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸنە جەنە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنە تيگەن. بۇل جايىندا تەۋەلسٸز ساراپشى, ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ پٸكٸرٸن سۇراپ بٸلگەن ەدٸك.
– قازاقستان ەكونوميكاسى بيىلعى جەتٸ ايدا 6,3% ٶسٸم كٶرسەتتٸ. بۇل قارقىن كٷتٸلگەن نەتيجەگە ساي ما? وسى ٶسٸمنٸڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشتەرٸ قانداي بولدى دەپ سانايسىز?
– 6,3 پايىزدىق ٶسٸم, شىنى كەرەك, جامان ەمەس. وسى 7 ايداعى 6,3 پايىز ٶسٸم – سوڭعى جىلدارداعى ەڭ جوعارى قارقىنداردىڭ بٸرٸ. ەرٸ بۇل ٷكٸمەتتٸڭ جىلدىق بولجامىنا قاراعاندا جوعارى. بٸزدە جىلدىق بولجام 5 پايىز تٶڭٸرەگٸندە بولعان.
بۇعان ەسەر ەتكەن نەگٸزگٸ فاكتورلار – بٸرٸنشٸ كەزەكتە قۇرىلىس پەن كٶلٸك سالاسى, ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, جاڭا تۇرعىن ٷي باعدارلامالارى. سونداي-اق ترانزيتتٸك دەلٸزدەر, اتاپ ايتقاندا قىتاي مەن ەۋروپا باعىتىنداعى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» باعىتى ەسەر ەتتٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ساۋدا سەكتورى دا ماڭىزدى رٶل اتقاردى: ٸشكٸ سۇرانىستىڭ ٶسۋٸ, يمپورت كٶلەمٸنٸڭ ارتۋى, تۇتىنۋشىلىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ جوعارى بولۋى دا ٶسٸمگە ىقپال ەتتٸ. ٷشٸنشٸدەن, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ: مەتاللۋرگييا, ازىق-تٷلٸك, حيمييا ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ ۇلعايۋىن اتاپ ٶتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى – تۋريزم, قوعامدىق تاماقتانۋ, لوگيستيكا سيياقتى باعىتتاردىڭ دا ٷلەسٸ بار.
– قاي سالالارداعى ٶسٸم ەرەكشە نازار اۋدارتادى? مىسالى, ترانسپورت, قۇرىلىس جەنە ساۋدانىڭ سەرپٸنٸ نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? بۇل تۇراقتى ٷردٸسكە اينالا الا ما?
بۇل سالالارداعى ەرەكشە ٶسٸم مەن تۇراقتىلىق مەسەلەسٸنە كەلسەك, كٶلٸك – ترانزيتتٸك تاسىمالدار مەن لوگيستيكاعا تٸكەلەي بايلانىستى. قىتاي – ورتالىق ازييا – ەۋروپا باعىتىنىڭ قايتا جاندانۋىنىڭ ەسەرٸنەن ٶسٸپ وتىر. بۇل گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ قۇرلىق حابىنا اينالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قۇرىلىس سالاسى – مەملەكەتتٸك باعدارلامالار, يپوتەكالىق قولداۋ جەنە جەكە ينۆەستيتسييالار ەسەرٸنەن دامۋدا. دەگەنمەن, يپوتەكا نارىعىنداعى رەتتەۋلەر بولسا, قارقىنى باياۋلاۋى مٷمكٸن. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك.
ال ساۋدا حالىقتىڭ تۇتىنۋ شىعىستارى مەن يمپورتتىق تاۋارلارعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنان ٶسٸپ وتىر. بۇل قىسقا جەنە ورتا مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىققا يە. بٸراق ينفلياتسييا مەن يمپورتقا تەۋەلدٸلٸك تەۋەكەلدەرٸ بار ەكەنٸن دە ۇمىتپاۋ قاجەت.
– ايماقتارداعى كٶرسەتكٸشتەر دە ەرتٷرلٸ. كەي وبلىستاردا قۇرىلىس نەمەسە ساۋدا كٷرت ارتقان. بۇل ٶڭٸرلٸك دامۋ ساياساتىنداعى ٶزگەرٸستەرمەن بايلانىستى ما, ەلدە باسقا فاكتورلار ەسەر ەتتٸ مە?
– قۇرىلىس جەنە ساۋدا كٶلەمٸنٸڭ كٷرت ارتۋى كەي ٶڭٸرلەردە ٸرٸ جوبالاردىڭ ٸسكە قوسىلۋىمەن, ياعني ەكٸمشٸلٸك ورتالىقتاردا جاڭا تۇرعىن اۋدانداردىڭ, ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ دامۋى نەتيجەسٸندە ورىن الىپ وتىر. كەيبٸر ايماقتاردا كٶرسەتكٸشتەردٸڭ جوعارى بولۋى ينۆەستيتسييا تارتۋ ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ. مىسالى, اتىراۋ, تٷركٸستان, الماتى وبلىستارىندا ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىق جوعارى. سونىمەن قاتار, ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, لوگيستيكالىق حابتارعا جاقىندىق جەنە شەكارالىق ساۋدانىڭ بەلسەندٸلٸگٸ دە ەسەر ەتٸپ وتىر.
– ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ٶسٸمگە قاراپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەرتاراپتاندىرىلۋى قانشالىقتى سەتتٸ جٷرٸپ جاتىر دەپ باعالار ەدٸڭٸز?
– ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸندەگٸ ٶسٸم – ەكونوميكانى شيكٸزاتتىق باعىتتان الشاقتاتۋعا جاسالعان قادام. مىسالى, مۇناي-گاز حيميياسى, مەتالل ٶڭدەۋ, ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸن ايتۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ٶسٸم بار, بٸراق ول كٶبٸنە ٶنٸم باعاسىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ جەنە مەملەكەتتٸك سۋبسيدييانىڭ ەسەرٸنەن تۋىنداپ وتىرعانىن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. ياعني, ديۆەرسيفيكاتسييا ەلٸ دە تولىق جەتٸلگەن جوق, بٸراق قارقىن بار. شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ٷلەسٸ جىل سايىن اقىرىنداپ ازايىپ كەلە جاتقانى بايقالادى.
– قازٸرگٸ ەكونوميكالىق ٶسٸم حالىقتىڭ تۇرمىسىنا ناقتى ەسەر ەتە باستادى ما? مىسالى, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى, تابىس دەڭگەيٸ, ينفلياتسييا كٶرسەتكٸشتەرٸ تۇرعىسىنان نە ايتۋعا بولادى?
– ەرينە, ول بٸرٸنشٸ كەزەكتە جۇمىس ورىندارىنىڭ كٶبەيۋٸنەن كٶرٸنەدٸ. قۇرىلىس, قىزمەت كٶرسەتۋ, كٶلٸك سالالارى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا تٸكەلەي ەسەر ەتۋدە. ەكٸنشٸدەن, نومينالدى جالاقىنىڭ ٶسۋٸ بايقالادى. الايدا, ينفلياتسييا ەسەرٸنەن ناقتى تابىس باياۋ ٶسٸپ كەلەدٸ. جىلدىق ينفلياتسييا كٶلەمٸ 9-10 پايىز دەڭگەيٸندە, بۇل تۇرمىستىق جاعدايعا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ شىن مەنٸندە سەزٸنۋٸ ٷشٸن ينفلياتسييانى 5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتٸپ, باعانى تۇراقتاندىرۋ قاجەت. سوندا عانا ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ نەتيجەسٸ حالىققا ايقىن سەزٸلەدٸ.
– ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسىنداي كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋٸنە مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ, ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن باستامالاردىڭ ەسەرٸ بولدى دەپ ويلايسىز با?
– جالپى مەملەكەت باسشىس قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق باعىتى – يندۋسترييانى ەرتاراپتاندىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ, تسيفرلاندىرۋ جەنە ينۆەستيتسييا تارتۋعا نەگٸزدەلگەن. بۇدان بٶلەك, بيىل قابىلدانعان سالىق رەفورماسى, بيزنەستٸ قولداۋ شارالارى جەنە جاڭا كٶلٸك دەلٸزدەرٸن دامىتۋ دا ٶسٸمگە ىقپال ەتۋدە. دەگەنمەن, بۇل نەتيجەلەردٸڭ تۇراقتىلىعى رەفورمالاردىڭ تولىق ورىندالۋىنا جەنە سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا تٸكەلەي بايلانىستى. قورىتا ايتقاندا, ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ تۇراقتى بولۋى ٷشٸن ورتالىق پەن جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدەگٸ باسقارۋ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت. ەكونوميكالىق دامۋ تەك ٸرٸ قالالار مەن قارجى كٶپ بٶلٸنەتٸن ٶڭٸرلەردە عانا ەمەس, شەكارالىق ايماقتاردا, مونوقالالاردا جەنە شالعاي ەلدٸ مەكەندەردە دە قاتار جٷرۋٸ تيٸس. سوندا عانا تولىققاندى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ نەتيجەسٸن كٶرۋگە بولادى. ال ەگەر بٸرجاقتى دامۋ ورىن السا, ونىڭ سالدارى دا كەرٸ بولۋى مٷمكٸن.
