Kontsert Seleznev atyndaǵy hareografiialyq ýchilishesi daiyndaǵan «Turan dala – Qyran dala» atty balettik qoiylymmen bastaldy. Saqtar, ǵundar, kóne túrik dáýirinen bastalatyn ulttyq tarih óner tilimen sahnada kórinis tapty. Oqý ordasynyń stýdentteri óte sheber oryndaǵan balettik shoý kórermen qaýymdy bei-jai qaldyrmady. Balettik shoýǵa 70-ten astam stýdentter qatysty. Balettik-shoýdyń qoiýshy-rejisseri – Anvara Sadyqova.
Budan keiin azattyq jolynda qurban bolǵan, atylǵan, jer aidalǵan, abaqtyǵa qamalǵan halyq kompozitorlarlarynyń shyǵarmalary, Táýelsizdik rýhyndaǵy halyq ánderi men kúileri sahnaǵa jol tartty.
Osydan bir ǵasyr buryn Jahansha Dosmuhameduly: «bizdiń endigi maqsatymyz – halqymyzǵa shyn máninde táýelsizdik, erkindik alý. Jerimizge, sýymyzǵa, jer asty bailyǵymyzǵa ózimiz qoja bolýymyzdy kókseimiz», – dep armandaǵandy. Sol asyl armanǵa qolymyz jetken tusta, onyń jolynda janyn qiǵan, ózi atylyp ketse de sózi men ónegeli isi, amanaty men armany qalǵan tulǵalar rýhyna taǵzym etý – bizdiń paryzymyz. Sáken Seifýlinniń «Babalaryma» atty ánin sonaý Jezqazǵan qalasynan kelgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ánshisi, Júsipbek Elebekovtyń jalǵyz kózi tiri shákirti Ǵalym Muhamedin sheber oryndap, ásem ánniń kóshin bastap berdi.
«Týǵan aýylyn, jerin súimegen adam ultshyl da bola almaidy», – dep baǵamdaidy Júsipbek Aimaýytov. Ondai ystyq sezimdi Úkili Ybyraidyń áninen baiqaýǵa bolady. Úkili Ybyraidyń áni «Eldi saǵynǵanda» aidaýda, qýǵynda júrgende týǵan bolatyn. Mirjaqyp Dýlatovtyń Alash áskerin rýhtandyrýdy, jigerlendirýdi maqsat tutyp, uran retinde shyǵarǵan «Alash marshy» degen áni bar. Osy qos ándi belgili qazaq óneriniń juldyzy Jolaman Qujimanov tamasha oryndap el yqylasyna bólendi.
Ult jolyndaǵy kúreste beldi bekem býǵan kúresker, balýan, saiatshy, san qyrly óner iesi Imanjúsip edi. Osy Imanjúsiptiń kúreskerlik ánderi Alash qairatkerlerine rýh berip otyrǵany aian. Sondai asqaq ánderdiń biri – Imanjúsiptiń áni «Sarymoiyn». Bul án arqaly ánshi, belgili ónertanýshy
Erlan Tóleýtaidyń oryndaýynda dúiim jurtty dúr silkindirip jiberdi. Erlan Tóleýtaidyń ártistik sheberlikpen ánniń tabiǵatyn ashyp, qubyltyp, quiqyljytyp oryndaityndyǵyn kózi qaraqty tyńdarma qaýym jaqsy biledi.
Ult jolynda qurban bolǵan bozdaqtardyń biri – Qapez Baiabyluly. Qazaq hylqynyń basynan keshken tarihty Qapez de óz basynan keshti. Qapez týmysynan elshil, halyqshyl bolǵandyqtan onyń basynan keshkenniń bári qazaqtyń tarihymen bailanysty. El isine erterek aralasqan ol qara bastyń qamymen ǵumyr keshpegen. Ol 1916 jylyǵy genotsidke, stalindik-goloshekindik kezederge qarsy turdy. Osyndai qarsylyqty bildirgen Qapez 1937 jyly «halyq jaýy» degen jalǵan jalamen itjekkenge aidalyp, oralmaidy. Ýhta qalasynda qaza tabady. Ol óziniń artynda ólmestei qylyp mura qaldyrady. Qapez saldyń «Qoshtasý» ánin Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Ramazan Stamǵaziev qalyqtaǵan qońyr daýysymen joǵary dárejede shyrqap shyqty.
Ózge halyqtarmen salystyra qaraǵanda qazaq halqynda «Týǵan jer» taqyrybynda shyqqan ánder óte kóp. Bul halqymyzdyń týǵan jerge degen erekshe yqylasyn, qurmetin bildirse kerek. Birde Ǵ.Qurmanǵaliev «Meniń otanym álemge tanylǵan el, ony alǵash qazaqtyń ásem ánimen tanytqan ánshi Ámire Qashaýbaev bolatyn. Ámireden keiin ózimizde alys-jaqyn shet elderge gastroldik saparlarda júrip otanymyzdy maqtan etip ánime qosatynmyn. Osyndai kókiregimdegi maqtanyshtan shyqqan ánim «Sálem» edi» deidi ánshi. Ǵ.Qurmanǵalievtyń «Sálem» ánin syrly ánshi Elza Karabalina áserli oryndap kórermen qaýymnyń qoshametine bólendi.
Alash arystarynyń ult bolashaǵy, el táýelsizdigi jolynda kórmegen qorlyǵy, tartpaǵan azaby joq. Sonda da bas imei, eńkeimei erlik jyryn jyrlady. Maǵjannyń bastan keshken qasiretin jyrlaityn «Abaqtyda Aidan, Kúnnen jańyldym» ánin Jasulan Saqaev joǵary deńgeide oryndap, bir ǵana Maǵjannyń emes, barlyq bozdaqtardyń taǵdyryn kóz aldymyzǵa elestetkendei boldy. Qai kezde bolmasyn Alash qairatkerlerine degen qurmet joǵary bolmaq, osyndai qurmetten týyndaǵan tamasha án «Maǵjannyń mahabbaty» dep atalady. Óleńin jazǵan Ibragim Isaev, áni Aqtoty Raiymqulovaniki. «Maǵjannyń mahabbatyn» ánshi Erlan Qujimanov óte sátti oryndap shyqty.
Kóshpeli ómir aiasynda qalyptasyp, handyq dáýirde airyqsha damyǵan mádeniet salasy — jyraýlyq óner. Onyń basty repertýary — kólemdi jyr (epos), tolǵaý, terme janrlary. Jyraýlyq kásip — sinkrettik qubylys: ári óner, ári dástúr. Onyń negizgi ereksheligi — poeziia, mýzyka jáne oryndaýshylyq sheberliktiń birliginde. Jyraýlyq dástúrdiń ómir sheńdigi onyń el tarihy men ata — baba taǵylymyna negizdelýimen aiqyndalady. Batyrlyqty pash etetin, el qorǵaý ideiasyna qurylǵan qaharmandyq jyrlar sonyń jarqyn dáleli. Naýryzbek jyraýdyń «Jasymnan-aq kóp kórdim» atty jyryn jas jyrshy Kúnqoja Qairýllaev sátti oryndap shyqty. Al Sypyra jyraýdyń termesin oryndaityn jas ánshi Venera Qarjaýbaeva babyna keltire aityp, el nazaryn ózine aýdara bildi.
1916 jylǵy Aq patshaǵa qarsy ult-azattyq kóterilistiń tarihynan syr shertetin áigili ándi tyńdaǵan jan sol zamanǵa ótip ketkendei kúi keshedi. Zamana syryn sipattaityn ánniń biri – «Samaltaý». Talǵat Ábýǵazynyń oryndaýynda halyq áni «Samaltaý» ónersúier qaiymdy tebirentpei qoimady.
Pishán jóninde halyq arasynda ańyz, áńgimeler burynnan aitylyp júrse de, keńestik saiasatqa qarsy shyqqan adam retinde muralary eleýsiz, eskerýsiz qalǵan. Oǵan sebep sol ýaqyttaǵy ustanǵan saiasat. Pishánniń eń tanymao ánderiniń biri «Ǵaishaǵa» ánin syrshyl da talǵampaz óner iesi Tileýles Qurmanǵaliev ǵajap oryndap, el qoshametine bólendi.
Qyzyl imperiianyń qoldan uiymdastyrylǵan ashtyǵynda otbasynan tutas airylǵan Ábiken kúishiniń qaiǵysyn eshkimge bermesin dep tileiik. Qara basynyń emes, el-jurtynyń taǵdyry kúi bolyp tógilgen qara dombyranyń shańaǵynan tógilgen eken. Bul kúidi alashtyqtardyń joqtaýy dersiz tipti. Alashqa aty shyqqan Ábiken Hasenovtyń «Qońyr» kúiin saýsaǵynan bal tamǵan tamasha kúishi Murat Ábýǵazy tyńdarman qaýymdy qońyr álemge saiahat jasatyp, kúmbirlegen kúidiń muńly iigimderine shomyp tastady.
Qazaqtyń aqtańger aqyny, tamasha sazger, ulttyq dástúrli óleń-jyrlardyń, qissalardyń úzdik oryndaýshysy, dala sahnasyndaǵy at oiyny, aýyzeki ázil men eptilik óneriniń ǵajap sheberi Taijan Qalmaǵambetovti halyq qadirlep, «aqyn Taijan» dep atap ketken. Saryarqanyń dúldili, Ulytaýdyń bulbuly Qarsaqpaidyń aqyny Taijannyń erekshe dáýirlegen kezi 1934 jyldan bastalady, sol jyly respýblikalyq kórkemónerpazdar quryltaiyna, 1936 jyly Qazaqstan óneriniń Máskeýde ótken onkúndik ádebiet pen mádeniet festival baiqaýlarynda óner kórsetken. Bul sapardan Taijan Qalmaǵambetov shyǵarmashylyq shabytpen oraldy. «Zamanyń túlki bolsa, qyran bop shal» degendei, óz zamanynyń qyrany bola bilgen aqyn Taijan 1937 jyly qýǵyn-súrginge iligip qazaq ultynyń aqiqatshyl aldyńǵy qatarly ziialysy bolǵandyǵy úshin ziian taýyp, túrmege qamalyp, naqaqtan atylyp ketti. Qýǵyn-súrgin kezderinde shyǵarǵan ánderiniń biri – «Ulytaý». Osynaý Taijan Qalmaǵambetovtyń «Ulytaý» ánin talantty ánshi Amangeldi Kúzeýbai joǵary deńgeide shyrqap, qalyń jurtshylyqty tánti etti.
Qazaqtyń aqmańdai ánshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Erkin Shúkiman R.Elebaevtyń «Jas qazaq» ánin tamasha aityp, eldi tebirentse, Qosym Amanjolovtyń «Ózim týraly» ánin Sanat Isaev shyńyna jetkizip sharyqtata oryndady.
Sondai-aq, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Ardaq Isataevanyń oryndaýynda Ahmet Baitursynuly tapqan halyq áni «Aqqum», kúmis kómei ánshi Nurjan Janeiisovtyń oryndaýynda Dánesh Raqyshevtyń áni «Týǵan el», Tarbaǵataidan arnaiy kelgen jas ánshi Elaman Qujimanovtyń oryndaýynda T.Rahimovtyń áni «Táýelsizdik jyry» tárizdi shyǵarmalar eldi bei-jai qaldyrmady.
Kontserttik «Arnaý» etno-folklorlyq orkestriniń oryndaýynda «Qazaq eli» kompozitsiiasymen túindeldi.
Arman SERIKULY
