11 qazanda ótken Májilistiń plenarlyq otyrysynda birqatar depýtattar popýlistik sarynǵa salyp, Úkimettiń veipke qatysty shuǵyl sheshimge kelýin surady. Máseleniń ekonomikaǵa, qoǵamdyq densaýlyqqa qatysy bar ekenin biletin Úkimet ony jan-jaqty saraptap jatqan edi.
Qazaqstandaǵy depýtattar veipti múlde tiym salyp toqtatamyz dese, Eýropa elderi kerisinshe durys ǵylymi jolmen júrip keledi. Olar aldymen veiptiń densaýlyqqa naqty áserin, ony tiym salsa oryn alýy múmkin problemalardy zerttei bastady. Kóp zertteýler veip shylymǵa qaraǵanda aǵzaǵa jeńil, sondyqtan adam shylymdy tastamasa, veipke kóshý arqyly zardabyn jeńildete alatynyn dáleldedi. Halyqaralyq sarapshylar da, óz kezeginde Qazaqstanǵa asyqpai, oqys sheshim emes, zertteý, ǵylymi jolmen júrýdi usynyp otyr.
Mysaly, Shvetsiiada uzaq jyldar boiy shylym shegýmen kúresip júrgen Smoke Free Sweden qozǵalysynyń sarapshylary Qazaqstandaǵy Densaýlyq saqtaý ministrliginiń bul regressivti qadamyna alańdaýshylyq bildirdi.
«Ol veip pen nikotin sniýstary syndy qazirgi zamanǵy ónimderge progressivti kózqarasty qabyldaǵan keibir elderdiń ustanymy men osy baǵyttaǵy jetistikterine qaishy keledi», - deidi, qoǵamdyq densaýlyq qorǵaýshysy jáne Smoke Free negizin qalaýshy, doktor Delon Hiýman.
Onyń sózinshe, dúnie júzinde nikotinniń balamaly ónimderi temeki shegýshilerge temekini tastaýǵa múmkindik beredi jáne sol arqyly milliondaǵan adamdardyń ómirin saqtap qalýǵa kómektesýde. Olardyń temekige qaraǵanda ziiany kem degende 95%-ǵa az ekendigi dáleldendi. Veipter temekini tastaýdyń eń tiimdi joly bolyp tabylady. Osy ónimderge tyiym salý temeki shegý saldarynan qaitys bolatyn adam sanyn kóbeitpek.
Doktor Hiýmannyń pikirinshe, aldaǵy birneshe aida Shvetsiiada temeki shegý úlesi 5 paiyzǵa tómendemek. Qazaqstan Shvetsiianyń osy tájiribesin qoldansa bolady. Shvetsiia bul maqsatqa qol jetkizý úshin shylymdy veip pen nikotin sniýstaryna almastyrýǵa baǵyttalǵan saiasat júrgizip, boljanǵan mejege 17 jyl buryn jetken Eýroodaqtyń alǵashqy memleketi bolyp otyr. Qazir Shvetsiia temeki tútininen azat el bolyp sanalady.
Osy tásildiń tiimdiligin kórsetý úshin Smoke Free Sweden «Shved tájiribesi: temekiden azat qoǵamǵa jol kartasy» atty zertteýin jariialaǵan. Onda Shvetsiiada Eýropalyq Odaqtyń basqa elderimen salystyrǵanda temeki shegýge bailanysty ólim 44%-ǵa, qaterli isik aýrýy 41%-ǵa jáne qaterli isiktiń kez kelgen túrinen keletin ólim 38%-ǵa az ekeni aitylady.
«Shvetsiia qazir basqa elderge úlgi bolyp tabylady. Mysaly, Ulybritaniianyń densaýlyq saqtaý qyzmeti temeki shegýshilerge temeki shegýdi tastaýǵa kómektesý úshin tegin veip jinaqtaryn usynýda. Olardyń úkimeti «Shylymdy tastaý úshin almastyrý» baǵdarlamasyn qarjylandyrýda», - deidi, doktor Hiýman.
Qazir AQSh ta Shvetsiia tájiribesin zerttei bastady. Ońtústik Karolinadaǵy Hollings qaterli isik ortalyǵynyń zertteýshileri temeki shegýden kóri veipke aýysý aǵzaǵa ziiandy azaitatynyna kóz jetkizgen. Sarapshylardyń pikirinshe, temeki shegýdiń balamaly júielerine aýysý Shvetsiiada jyl saiyn 3400-den astam adamnyń ómirin saqtap qalady. Al Qazaqstanda ol qansha adamnyń ómirin saqtap qalýy múmkin ekeni belgisiz. Respýblikada eshqandai keshendi zertteýler júrgizilgen joq.
Eýropa adam ómirin saqtaýda úlgi desek, olar jetistikke tiym salý emes, zerttep, qorytyndy jasaý arqyly kelip otyr. Bizdiń depýtattar men Densaýlyq saqtaý ministrliginiń veipke tiym salýǵa asyǵyp otyrǵany baiqalady. Biraq tiym saldy deý, veip joǵalady degendi bildirmeidi. Tek endi naryǵymyz sapasyz kontrabandaǵa tolmaq. Onyń zardabyn óskeleń urpaq shegetini túsinikti.
«Qala men Dala» gazetiniń bas redaktory, belgili jýrnalist Dýman Byqaidyń oiynsha, másele túbegeili, jan-jaqty zerttelgennen keiin ǵana sheshim qabyldanýy tiis. Ázirge Úkimetke veipke tiym salý boiynsha máseleni keiinge qaldyryp, taraptar ýájine qulaq asqan jón.
