Shyǵys Túrkistannyń kúrdeli mádeni, tarihi, saiasi geografiiasynyń ishki qaishylyqtary men onyń kórinisin ustap qalýdy maqsat etken edim. Qoǵam men adamnyń rýhani turaqsyzdyǵynyń (jyndanýynyń) sebebi bir arnada jatatyny belgili. Shyǵarma Qulja – Ortalyq Aziianyń tarihynda ózindik oryny bar osy qalada ómir súrgen jastardyń basynan keshken tarihi oqiǵalardy negizgi jeli ete otyryp jazyldy. Arada jiyrma jyldai ýaqyt ótkende qarap otyrsam, álgindei qoǵamdyq turaqsyzdyq – jyndaný faktory Búgingi Shyǵys Túrkistanǵa ǵana emes, odan da úlken keńistikte kórinis bere bastaǵandai seziledi.
Tómende oqyrman nazaryna romannyń jalpy estetikalyq ereksheligin kórsetetin bir úzigin (A，B) usynyp otyrmyn.
Avtor.
A
Quljada Balqashqa erip «Qytai bazardy» eki ainalyp shyqqanda Murattyń oiyna kenetten «nurly bolashaq» degen sóz sap ete tústi. Ol ary oilandy, beri oilandy. Sonda da osy sózdiń kimniń aýzynan shyqqanyn esine túsire almady. Áiteýir kóz aldynan nurly shýaq tógilgen, gúldei jainaǵan áldekimniń júzi elestep ótti de, oi-sanasyn astań-kesteń etip qoidy. Ol sonda da kóz aldynda elbeńdegen beineden janaryn taidyrmai, kirpik qaqpastan qarady da turdy. Ózine ózi kúbirlep:
– Mynaýyń saitan emes, maimyl ǵoi, –dedi.
– Kim saǵan saitan dep tur, bul maimyl, – dedi qasynda turaǵan Balqash.
Murat qadala qarap turǵan maimyldardan kózin taidyryp, qasynda turǵan joldasyna júzin burdy.
– Durys aitasyń, bul maimyl emes, biraq, meniń aitaiyn degenim...
Balqash pen Murat kóshe kezip ábden sharshap, qalanyń ortalyq alańynda jańa turǵyzylǵan buthananyń qasyna kelgende olardyń jolyn alańda maimyl oinatqan bireý kesti. Áýelde zyr júgirip júrgen maimyldardy qoralap tamashalap turǵan jurt ol ekeýiniń nazaryn bura qoimaǵan edi. Kenetten «shart!» etken bishik daýsy ǵana olardyń miyn zyrq etkizdi. Oǵan maimyl oinatqan qytaidyń aqyrý aralas zekirgen, tipti, marshqa uqsas buiryqty daýys olardy qol bulǵap shaqyrǵandai tartty. Ol daýys ursyp jatqandai estiletin edi. Ekeýi kináli adamdai bastaryn tómen salbyratyp, maimyldardy tamashalap turǵan adamdardyń qataryna únsiz qosyla ketti. Qorshaǵan jurttyń ortasynda moinyndaǵy temir shyǵyryqtan bailanǵan, qýshiǵan aryq, qyzyl bókse úsh maimyl qatar túzep tik tur. Iilgen artqy tirsekteri dir-dir etip, qoldaryn shyǵyryqqa bailaýly jipten almastan ainalasyna jaltaq-jaltaq qaraidy. Maimyldyń moiynyndaǵy shyǵyryqqa bailanǵan jýan arqannyń bir ushy qamshy ustaǵan, seleý murty tikireigen adamnyń qolynda júr. Qamshy ár ret «shart!» etkende maimyldar «shaq!» etken daýys shyǵaryp, tońqalań asyp, sekirip, iesin ainalyp bezek qaǵady. Bir qolymen jer tirep, endi bir qolymen alqymynan alǵan arqannan ustap qoldy-aiaqqa turmai júgirgen maimylǵa iesi áldeneni aityp aqyrdy, qamshymen tier-times etip tartyp jiberdi. Jylandai ysqyrǵan qamshydan shiyrshyq atqan maimyl «baj» etip jylaǵan sábidei daýys shyǵaryp, bezek qaqty. Qalǵan eki maimyl da «shaq-shaq» etip, qyzyl kózderin úmit pen úrei aralas jypylyqtatyp, kóterilgen bishikten kóz almai selk-selk etedi. Shyrqyrap kelip qosylǵan qandasynyń janushyrǵan daýsynan olar da tym-tyraqai qashyp, ulardai shýlap ketti. Qalǵan eki maimylǵa da qamshy tidi. Zyr júgirgen maimyldyń bireýi atylyp baryp qamshy úiirgen qojaiynynyń bas kiimin qaǵyp túsirdi. Ózinshe qarsylyq kórsetkeni. Oǵan iesi renji qoǵan joq. Qaita, odan ary kóńildene tústi. Túsiniksiz tilde mińgirlep, qamshysyn shart etkizip qoiyp, jerde jatqan bas kiimin qolyna aldy. Ainala jurt qyzyqqa toimai, ezýin jiia almai tur. Ásirese balalar qaryq. Úlkender kedergi bolmasa, olar tipten asyr salǵan maimyldardyń qataryna baryp qosyla ketkisi bar. Shartyldaǵan qamshy úni qulaqtarynyń quryshyn qandyryp, qyzyqtyra túskendei. Ájesiniń qasynda turǵan kishkentai qyz bala qolyna ustaǵan táttisin ózine jaqyn kelgen maimyldardyń bireýine laqtyryp jiberdi. Ájesi oǵan «tynysh tur, ol sen bergen tamaqty jemeidi» dedi. «Ol nege jemeidi?» dep surady qyzyqtaǵan bala ájesinen. Ájesi oǵan «ol banan berseń de jemeidi, óitkeni, ol panda emes, bambýk ta jemeidi. Olarǵa qojaiyn tátti men banan jeýdi úiretpegen, qamshy jeýdi ǵana úiretken» dedi. Shart etken qamshy daýysynan soń, maimyldar taǵy da qatarǵa tura qaldy. Shette turǵan maimyldyń biri japaq-japaq etip, eki qolymen betin basyp, áldekimnen tilek tilegendei betin sipady. Taǵy bir maimyl kóterilgen qamshyǵa bir, qyrma saqaldy erkektiń moinynda otyryp, qolyn aspanǵa shoshaitqan balanyń saýsaqtaryna bir qaraidy. Úshinshi maimyl melshiip, qybyrsyz tur. Birde onyń kózi Murattyń kózimen túiilise ketti. Murat selt etip, shoshyp qaldy. Ol qybyrsyz turǵan maimyldyń janarynda sekeńdep, maimyldarmen birge sholtańdap júrgen ózin kórdi. Maimyldar úsheý emes, tórteý, tipti odan da kóp siiaqty. Olardyń sanyn bilý múmkin emestei. Murat ary qarady, beri qarady. Olardyń arasynan Balqashty kóre almady. Al ózi arqanmen qosaqtalyp matalǵan maimyly bar, adamy bar úlken toptyń ortasynda júr. Qulaǵyna shart-shurt etken ún estiledi. Alaida, ol bala kezinde oinaityn qýanyshtan atqan torsyldaqtyń daýsy emes. Degenmen, onyń boiynda qorqynysh ta, qorlaný da, zábirlený de, tipti, oilaný da, záredei qarsylyq ta joq. Qaita qulaqtan kirip boidy alǵan tátti áýenniń qushaǵynda osa tigen qamshynyń yrǵaǵynda bar peiilimen, qushyrlana bilep júrgen siiaqty. Ol qamshy tigen saiyn bidi tabanyn shoqqa qaryp alǵan adamdai qarǵyp-shorshyp bileidi. Murat tabanynyń ýdai ashyp turǵanyn sezdi. Ol maimyldardyń nelikten bir jerde toqtai almai, bezek qaǵatynyn endi túsindi. Onyń maimyldarǵa uqsap sekirip, shorshyp, tońqalań asqysy, tabanyn jerge tigizbei júgirip ketkisi keldi. Murat qasynda turǵan Balqashqa taǵy qarady.
– Maǵan nege qarai beredi?
– Kim?
– Ana, maimyl.
–Ol saǵan qarap turǵan joq. Bárimizge qarap tur.
– Ol bizdi tanyp tur.
– Kimdi tanyp tur?
– Ol jany ashyp, bizge qarap tur.
– Onyń nege bizge jany ashidy?
– Bilmeimin.
– Meniń de janym ashyp tur.
– Kimge janyń ashyp tur?
– Bilmeimin, múmkin, ózime janym ashyp turǵan shyǵar.
– Meniń shorshyǵym, sekirgim, tońqalań asqym keledi, – dedi Balqash aýzyn dosynyń qulaǵyna jaqyndatyp, sybyrǵa jaqyn daýyspen, — betim emes, tabanym ottai qyzyp barady.
Murattyń óńi qýqyl tartyp ózgerip ketti. Ózegine órt ketkendei bolǵan ol dosyna áldeneni aita qoiǵysy keldi. Biraq, tamaǵyn kenep, jutynyp, qansha tyryssa da ún shyǵara almady. Tek túkirýge ǵana ázer shamasy keldi. Ol «múmkin, til-aýzym bailanyp qalǵan shyǵar» dep oilady. Moinyndaǵy temir shyǵyryq qysyp, qylqyndyryp áketip bara jatqandai sezildi. Ál-dármeni ketip, demi úzilip keterdei tynysy taryla berdi.
– Rahattanyp tursyń ǵoi, — dedi Balqash dosynyń tershigen mańdaiyna qarap, — júziń bal-bul janyp tur.
— Kóńilim birtúrli bolyp tur, — dedi Murat.
— Nege?
— Myna maimyl nege maǵan qarai beredi?
— Ol tanyp tur.
— Ol meni tanyp turǵan siiaqty.
— Ol inisin, bolmasa ákesin kórgendei áserlenip turǵan siiaqty. Baiqadyń ba, alaqanyn jaiyp, betin sylap, duǵa qylyp, bizge bata berip tur.
— Ol nege maǵan qarap qalshiiady? — dedi Murat.
— Ol ekeýimizdi «qaidan kórdim» dep tur ǵoi deimin.
— Onyń kózinen birdeńe baiqadyń ba? Men onyń janarynan tanys bireýdi kórgen siiaqtymyn. Serik, nemese Qumar ma, álde Aqtan muǵalim be, olar onda neǵylyp júr, men taǵy bireýlerdi kórgen siiaqtymyn.
— Sen ózińdi kórdiń, solai ma?
— Dál aittyń, oi toba, sen ony qalai bilip qoidyń, men de analarmen birge júrmin..... ana maimyl qamshy tiip zyr júgirgen saiyn nege maǵan tesile qarai beredi? Ol nege júgire beredi? Oi toba, men be, men tús kórip turǵan shyǵarmyn.
— Joq, bárimiz tús kórip turmyz. Biz maimylmen túsimizde jolyqtyq aý deimin.
— Men óńimde de kórgenmin. Moinyndaǵy shyǵyrshyqtan bailanǵan arqany bar maimyl ekeýmiz tastaqty, tar, qarańǵy kósheni boilap janushyra zytqanbyz. Áli esimde, onda meniń de moinymda temir shyǵyryqqa bailaýly arqan bar bolatyn. Men ony shynynda tanyp turmyn. Meni oiata kórme. Meniń uiqydan oianǵym kelmeidi. Meniń maimyl siiaqty bolǵym kelmeidi, meniń oianǵym kelmeidi, Balqash, túsindiń be, meni oiata kórme.
— Alańsyz bol, seni oiatpaimyn, — degen Balqash dosynyń iyǵyna qolyn qoiyp, basý aitqan boldy, — biz ne istesek te oianbaiyq.
— Meni oiata kórme...
Murat osy álette óziniń oianbaitynyna sene almady. Qamshydan bezektep júrgen maimyl túsimnen súirep shyǵarady-aý dep sasty. Óitkeni ol ýniversitettiń monshasynan shyqqan sátte bosaǵadan kórgen eki adamdy qarsyda, maimyldardy tamashalap turǵan jurttyń ishinen kórip qaldy. Olar sol kúngi beinesinen bir mysqal ózgermepti. Qara tústi kástóm-shalbar kiip, qara kózildirik taqqan. Qysqa shashtaryn jyltyratyp artqa qaiyra tarap alypty. Ekeýi de sidiǵan aryq, bir-birinen aiyrǵysyz, tipti, bir adam ba dep qalatyndaisyń. Ekeýi de tastamaityn saǵyzdaryn qazir de tynymsyz shainap, tamasha kórgen jurttyń arasynda tur.
Maimyl oinatýshy eki maimyldy airylmastai etip qosaqtady da, úshinshi maimyldy jibinen bosatyp, oǵan mys tabaq ustatty. Ózi qamshysyn tastap, mys tabaqtan bireýin kóterip, ainala turǵan jurttyń aldyna baryp yjdaǵatpen qol qýsyryp, kúlimsirei turyp, «saparǵa shyqqanda dosqa súienemiz. Az bolsa, az, kóp bolsa, kóp demeimiz» dep mys tabaǵyn kóldeneń tartyp, aqsha suraýǵa kiristi. Jibin shubatqan maimyl da tirsekteri dirildep, jaltaq-jaltaq qarap qoiyp, mys tabaqty tóbesine kóterip, qojaiynyna uqsap aralai bastady. Jurt tabaqqa bes-on tiynnan aqsha tastady. Jomarttyǵy ustaǵandar, tipti, birneshe som aqsha da saldy. Aqsha shyǵarǵysy kelmegender oiyn aiaqtaldy dep jylystap kete bastady. Jeti-segiz jastardaǵy er balany qolynan jetektegen kózildirikti qartań erkek «kósheniń oiyny degen osy, kóreiik dep turyp alyp ediń, endi keteiik» dep balasyn ertip, keri buryla bastady. Jiylǵan jurttyń tarai bastaǵanyn kórgen maimyl oinatýshy azǵantai kesek aqsha túsken mys tabaqty jere qoia salyp, jerde jatqan qamshyny qaitadan qolyn alyp, birneshe márte ysqyrta sermep jiberip, «halaiyq, taramańyzdar, maimyldar sizderge jańa ónerlerin kórsetedi, sony tamashalańyzdar, taramańyzdar», — dep daýystady. Tabaq kótergen maimyldy jibinen ustap ózine tartyp, áldene dep aqyryp, birneshe qamshy shyqpyrtyp jiberdi. «Qarańdar, aǵaiyndar, kórińizder» dedi maimyl oinatýshy jarqyn daýyspen. Maimyl ornynda turyp sekirip, tońqalań asa bastady. Jurt bul kóriniske qaita jinaldy.
Murat aldyna kelip ózine tabaq tosyp turǵan adamdy tani ketti. Ol álginde saǵyz shainap turǵan adamnyń bireýi edi. Qara kózildirigin almasa da Muratqa tesile qarap turǵany ańǵarylady. Júzinde kúlki de, kúńirený de joq. Beine máiittiń óńi siiaqty sup-sury. Murat shalbarynyń qaltasyna qol júgirtip, tiyn-teben izdedi. Biraq, onyń saýsaqtary qalai qarmansa da eshteńeni iliktire alǵan joq. Mys tabaqqa qasynda turǵan Balqash ábden tozyp, túte-tútesi shyqqan elý tiyndyq aqshany salǵanan keiin ǵana ol tynyshtala qaldy. Qara kózildirikti tabaqqa túsken aqshaǵa kóz qyryn da salǵan joq. Ol, tipti, Muratqa emes, áldebir alysqa qarap turǵan adam siiaqty kórinedi. Endi ol tabaǵyn kóterip kelesi adamǵa qarai jyljydy.
— Men ony tanyp turmyn, — dedi Murat demin ishine tartyp kúbirlep.
— Kimdi aitasyń, qytaidy ma, maimyldy ma? — dep Balqash oǵan qarap qoidy.
— Ana mys tabaq kótergendi.
— Ol maimyl ǵoi.
— Joq, ol tipti de maimyl emes, adam. Álginde qarsy jaǵymyzda turǵan, bireýine aqsha berdik, endi bireýi qaida ketti, olar bizdiń izimizben júr.
— Sen ne dep tursyń, — dedi Balqash, dosynyń betine qarap, — men jańa ǵana adamǵa emes, maimylǵa elý tiyn berdim.
— Endi bireýi qaida, tapshy.
— Qalǵan eki maimyldy álginde qara kigen eki adam jetektep ketti. Ony qaiteiin dep ediń? Maimylyn bireýler alyp ketkenin myna baiqus baiqaǵan da joq.
Alańnyń qaq ortasynda baiaǵy zamannan qalǵan meshit turatyn. Onyń mańdaishasyndaǵy jazý áldeqashan óship qalǵan. Sońǵy birneshe jylda meshittiń tóbesindegi jarty ai men kúmbez joǵaldy. Azan shaqyratyn munarasy bir kúni qulatyldy da, kesekteri jol taptaǵysh mashinamen usatyldy, sol orynda tsement qosylyp, buthananyń aldyndaǵy alańǵa turǵyzylǵan músinniń taǵany etip qaita quiyldy. Sonymen meshit bir kúnde buthana bolyp shyǵa keldi. Alańǵa estilip turatyn baiaǵydaǵy azannyń daýsy óship qalǵanymen, buthanaǵa sonaý Ymi taýynan ákelingen on eki tonna turatyn alyp qońyraý ornatyldy. Endi ainalany sol dańǵaranyń úni diril qaqtyryp turatyn boldy. Qalanyń taram-taram joldary túiisetin alańda sodan bastap alyp músin menmundalap turatyn boldy. Ol músinde aidar-shashy jelbiregen shúrshit qarsy aldyna qabaǵyn qars túiip, aibarlana qarap tur.
Oiyn bitken soń, jurt tarai bastady. Jibin shubatyp tońqalań asqan maimyl da, mys tabaq kótergen adam da joq bolyp ketti. Álgi jez qońyraý úsh márte soǵylǵan soń, álde kimder buthanadan qyzyl boiaýmen syrlanǵan, aidahardyń, jolbarystyń sýreti salynǵan aǵash tabytty qaýmalai kóterip, músinniń aldyna ákelip qoidy da, ózderi qaitadan buthanaǵa kirip, kórinbei ketti. Qońyraý taǵy da úsh márte soǵyldy. Balqash álgi ózinen ózi qatýlanyp turǵan músinge qarap tur. Oǵan músindegi shúrshit qatýlanyp turǵandai emes, yrjiia kúlip turǵandai sezildi. Músinniń uzyn aidaryna bailanǵan eki maimyl toǵaida sairan salyp júrgen kóp maimyldy elestetti. Maimyldar birde qarǵyp músinniń iyǵyna shyǵady, birde tóbesine otyryp alady. Bir maimyl álde kim laqtyrǵan banannyń bireýin alyp órmelep barady. Músinniń tóbesinde otyrǵan maimyl qoltyǵyn qasyp, bit qarap otyr, ainalasyna, tómende qujynap jatqan jurtqa bei-jai ǵana qarap qoiady. Balqash jai basyp, anadaida tabyt aǵashtyń qasynda turǵan Murattyń qasyna bardy. Murat aǵash tabytqa zer sala qarap, sipap tur. Qasyna kelgen Balqashqa:
— Mynaý som aǵashtan jasalypty, — dedi.
— Álgindegi maimyldar osynda júr, — dedi Balqash.
— Qaidaǵy maimyl?
— Álginde bireýler alyp ketken maimyldardy aitamyn, olardy músinge bailap ketipti.
— Myna tabyt qandai berik. Jasalǵanyna júz elý, tipti, odan da kóp ýaqyt bolǵan shyǵar. Oǵan bireý «men jatamyn» dep sonaý ishki qytaidan súiretip kelipti, biraq, ózi jatpapty.
— Sonda júz elý jyldan beri bul tabytaǵash bos turǵan ba?
— Múmkin, bos turǵan shyǵar, álde bireý jatty ma eken?
— Menińshe, mundai tabytaǵashqa bir adam emes, bir halyq, tipti, birneshe halyq ta syiyp ketedi. Óitkeni, ol máńgilik tozbaityn, shaǵylmaityn etip jasalady. Oǵan bireýler «ózim jatamyn» dep alyp, sońynan ózge halyqty tutas salyp jiberedi.
— Ol nelikten máńgilik tozbaityn, shaǵylmaityn etip jasalady eken deshi? — dedi Murat aǵash tabytty sipap turyp.
— Óitkeni, ol — tabytaǵash, ómirde eki nárse ǵana máńgilik bolady, onyń biri — daraǵashy, endi biri — osy tabytaǵash. Olar tozbaidy, sodan da oǵan bári siiady.
Murat nazaryn ózine qarap turǵan adamǵa aýdardy. Tabytaǵashtyń arjaǵynda álginde kórinbei ketken qara kózildirikti adam qarap tur. Únsiz, tek saǵyz shainaýyn ǵana toqtatqan. Bet pishini qýraǵan japyraqqa, tozǵan tamnyń reńine uqsaidy. Óńinde óńmenińnen óter syz bar. Murat odan kózin taidyryp, tabytaǵashty qaitadan meiirlene sipady. Tabytaǵashtan taraǵan yzǵar saýsaqtaryn soryp, júregine quiylǵandai boldy. Tabytaǵash bulqynyp jatyr.
— Munda kim jatqanyn bilesiz be? — dedi álgi adam jai daýyspen, tabytaǵashty ol da sipady. Úni Muratqa erekshe tanys sezildi, — munda meniń dosym jatyr.
— Solai ma?
— Iá, ol sizdiń de dosyńyz.
— Meniń be?
— Iá, sizdiń.
— Sonda qalai...
— Aitpaǵyńyz, qashan óldi deisiz ǵoi...
— Iá...
— Ol ólgen joq, tiri, ólmeidi de, siz bilýge tiissiz.
— Kim ólmeýge tiis?
— Dosyńyzdy aitamyn, ol ólmeýge tiis, solai emes pe?
— Solai ǵoi, biraq...
— Ony kórgińiz kele me?
Murat tabytaǵashtyń betiniń eppen keiin ysyrylǵanyn baiqady. Ol tabytaǵashtyń ishine úńildi. Tabytaǵashta kózi jumýly jatqan adam Murat úńilgende kenet kózin ashyp, oǵan jymiia qarady. Murat tabytta jatqan adamdy birden tani qoidy. Ol álginde maimyl oinatyp júrgen erkek edi.
— Ne dep kúbirlep tursyń? — dedi Balqash Murattyń betine qarap.
— Mynaý tutas aǵashtan oiyla salypty.
— Ony álginde aittyń ǵoi.
— Men ózimdi monshada turǵandai sezinip turmyn.
— Óitkeni, jańbyr jaýyp tur. Dúnie degen úlken monsha, oǵan adamdar jalańash kelip, jalańash ketedi, — dedi Balqash dosynyń qulaǵyna sybyrlap.
Alań sol baiaǵysyndai qujynaǵan adamǵa tolyp, únsiz múlgip tur. Murat ta múlgýde. Onyń qasynda turǵan Balqash qana ainalasyna jaltaqtap, qarai beredi...
B
Balqash oqýyn toqtatyp, esteliginiń betin japty. Onyń qasynda, jer betinen úsh sarjan tómende, diskotekada otyrǵan qyz-jigitter bir sát únsiz qalyp edi. Balqash oqýyn toqtatqan soń, qaitadan shaitandai shýlap, sóilep ketti. Olar dámhanada otyrsa, nemese synypqa oqytýshy keshigip kelse, osylai shýlaityn. Olar Balqashqa shyǵarmań úshin tartyp jiber desip, birneshe tostaǵan sharapty artyǵymen jutqyzdy. Otyrǵandardyń ishinde Serik, Edil, Murat ózderiniń shyǵarmadan oiyp oryn alatynyn biletin. Olar Balqashtyń buryn da shyǵarmalarynda jazylǵan, biraq, búgingidei jýasyp qalamyz dep oilamaǵan edi. Dese de, oǵan bola Balqashqa ókpe artqandar bolǵan joq. Bilep júrgende Sáýle ǵana Balqashqa ózin Qumardan bólek jazýyn aitty.
— Nege? — dedi Balqash qyzdy shyr kóbelek ainaldyryp turyp, — Qumardy jaqsy kórmeisiń be?
— Jaqsy kórmeimin, tipti, ony ittiń etinen jek kóremin, men onymen birge bolýdy qalamaimyn.
— Biraq, jalǵan jazýǵa bolmaidy, birińnen-biriń airyla almaityndaryńdy osyndaǵy jurttyń bári biledi ǵoi?
— Solai da shyǵar, biraq, biz bir-birimizdi ólerdei jek kóremiz.
— Ol seniń jekkóretinińdi bile me?
— Nege bilmeidi?! Ábden biledi, men bilmei turyp, ol bárin bilip bolǵan, ol bárimizdi aqymaq sanaidy, biriń qalmai oqýdan qýylasyńdar, sonda men bárińniń sońyńnan ketemin, basqalar siiaqty darbazadan zámbilde jatyp shyqpaimyn, qaita, kórpe-jastyǵymdy arqalap óz aiaǵymmen ketemin deidi, onyń esýastanǵanyna kóp boldy, ol ózin jyndylarmen oqyp júrmin dep biledi.
— Onyki durys shyǵar.
— Eger, ony jazsań, meni oǵan qosýshy bolma.
— Men eshqashan jyndy men saýdy aiyryp jazǵan emespin.
— Endeshe ony saýǵa ainaldyryp jiber, odan soń meni qosyp qoiarsyń.
— Oǵan kelmeidi, eger, men solai dep jazsam, Qumardyń saǵan qaramai qoiýy ábden múmkin.
— Onda men de oǵan qaramai qoiamyn, tipti jaqsy emes pe, biz sodan airylysyp keter edik, onsyz da san airylysyp, san ret qosylyp júr emespiz be?
— Qumar oǵan kónbeidi.
— Nege?
— Qumar qaita bas qosýdan qorqady, ol qazirge deiin bir júrgen qyzben ekinshi ret qaityp júrip kórgen joq.
Jigittiń qushaǵynda úgilip keterdei tebirenetin qypsha bel Sáýleniń jurtty jutyndyrar jeri qiylǵan qasy men qatpary qalyń qaraqat kózderi uialaǵan qabaǵynda. Eki jyldyń aldynda ýniversitet qaqpasynan kirer-kirmesten Sáýle Qumarmen tanysty. Ol birinshi kýrstyń stýdentterin qarsy alý saýyq keshi edi. Olar alańda, ashyq aspan astynda ótken keshte kezdesti. Arada eki saǵattan keiin birin-biri súiip qalǵandaryna ózderi de tań-tamasha qalǵandai, aralarynan qyl ótpeitin ǵashyqtar bolyp shyǵa keldi. Jańa qyzdardy tuńǵysh bige tartýshy retinde Qumar bige Sáýleni shaqyrǵanda onyń áldeneni kútip atqalaqtaǵan júregi dúrsildep, shý asaýdai bulqyndy. Sylanyp-taranyp shyqqan onyń aqquba betiniń ushyna qyzyl alaý júgirip, erinderindegi dalaby ottai jainap, qadala qaraǵan jandarǵa alystan tamsandyryp, ańsatatyn edi. Jigittiń eppen ustaǵan jumsaq alaqanyna essiz asylǵan saýsaqtary qarysyp qaiyrý bermei, jansyzdanyp qalǵan. Biraq, qyzdyń onysyn elegen Qumar joq. Qyzdy kóne tanysyndai kórip syr aqtardy. Ýniversitetke kelgenine qýanatyndyǵyn, mundaǵy oqytýshylardyń eshkimdi jatsynbaitynyn, sulý qyzdardyń qashanda joly bolatyndyǵyn, kóńil kóterý úshin bul ortanyń jumaq ekenin, ainala toly baý-baqsha, seiildeýge bolatyn, tipti, tastai qarańǵy túnde qydyrýǵa da eshkim bóget bolmaitynyn aityp, qyzdy sózimen airandai uiytty. Mýzyka aiaqtalǵanda Qumardyń sózi aiaqtalmai qaldy. Sodan Sáýle endi tanysyp, áli úiir bolmaǵan kýrstastarynan góri jańa tanysqan jigittiń qasynda qalýdy jón sanady. Keń alańda, seńdei soǵylysqan jurt arasynda bileýge jańa áýen kútip turǵanda olar osynaý dúniede ózderiniń bar ekenin shyn sezindi. Ainala toly adam bolsa da japan túzde ekeýi ǵana turǵandai del-sal kúi keshti. Mýzyka olardy eljiretip balbyraǵan kúige túsirdi. Ekeýiniń júreginde syrǵyǵan sazdy yrǵaq bylaiǵy dúnieniń ýda-shý aiǵaiyn, qulaq quryshyn qandyrǵan mýzykany bir shetke ysyryp tastady. Qumar qyzǵa jaqyndai túsip birdeńeler aitty. Sáýle olardyń birde-birin tolyq uqqan joq. Áitsede, bul sózder oǵan óte túsinikti edi. Sol kúnnen bastap Sáýle kózin jumsa boldy, qulaǵynyń túbindegi maida shashtaryn jigittiń ystyq demi uryp turǵandai áser etedi. Sondai kezde onyń kóz aldynda kóbelekter oinai bastaidy. Mahabbat, mine, osylaisha oǵan stýdent degen atpen birge keldi. Sodan keiingi jumada kýrstastary onyń jataqhanaǵa jái oralatynyn bildi. Odan joǵary kýrsta oqityn jigitpen kezdesip júrgenin túsindi. Degenmen, kýrstastarynyń bul bilip qoiýy bastamasy ǵana edi. Kelesi jyly taǵy da stýdentterdi qarsy alý keshinde ol Qumarmen taǵy biledi. Olar byltyrǵydai áserli sezimge tunshyqpasa da birin-biri jaqsy túsinetinderin ańǵardy. Ýniversitetke kelgen eki jylda Qumar óziniń segiz qyzben júrgenin Sáýlege buryn-aq aityp bergen. Búgin olar Sáýleniń osy jyly bes jigitpen júrgenin sóz etti. Qumar bári durys bolsa, Sáýleniń ózine sózsiz oza alatynyna esh kúmán keltirmeitinin de aitty.
— Degenmen, alda júrýińe saǵan áli múmkindik bar, — dedi Sáýle jigittiń júzine kúlimdei qarap, — búgin keshke-aq jańa qyzdarmen tanysasyń.
— Bireý bola ma, álde ekeý bolar ma eken?
— Byltyr maǵan ne dep ediń, esińde bar ma? Bul ýniversitet jumaq, qor qyzdary túgel osynda keledi, jigit bitken «sen tur, men ataiyn» degen seriler dep kópirgensiń, bularyń shylǵyi ótirik eken, solaryńdy jańa kelgenderge taǵy aitpaqsyń ba?
— Men saǵan solai dep pe edim?! Ne aitqanym esimde qalmapty, biraq, muny aitqanyń jaqsy boldy, bulardyń bári máńgilik taqyryptar, jazýshylar taba almai júr, bulardy sen, bolmasa ózim, Balqashqa aityp qoiǵanymyz jón, jazýshy bolmaq qoi, bul jaǵyn ol jaqsy biledi, bir bilse, qadirin sol biledi.
— Biraq, ol aitqandaryń túgeldei ótirik dedim ǵoi.
— Sózde ótirik bolmaidy, aýyzdan shyqqan eken, onda shyndyq sózsiz bolǵany, eń keminde men saǵan bizdiń munda mahabbattyń arzan ekenin, kóp japa shekpeitinińdi aityppyn ǵoi, jańa kelgender de mahabbattqa qaryq bolsyn.
— Bularyń maǵan qajet emes.
— Ekeýmizge qajet bolmaǵanymen, jańa kelgenderge qajet, bulardy olarǵa áiteýir bireýdiń aitýy kerek qoi.
— Ózgelerdi qoishy, óziń týraly aitpaisyń ba?
— Biraq, búgin tún ózgelerge ózimizdi arnaityn tún, esińnen shyǵyp ketpesin, «halyq úshin qyzmet etemin» degen sóz bar, mahabbatqa adal bolmasaq ta, ýaqytqa adal bolýymyz kerek qoi.
— Meniń eshkimge adal bolǵym kelmeidi, alaida bireý men úshin qiylyp tursa, ol da teris bolmas edi, biraq, sen maǵan qyzmet etýden bas tartyp tur emessiń be?
— Men saǵan adal-aq qyzmet eter edim, biraq, bulardy saǵan byltyr aityp tastaǵanmyn.
— Endeshe solardy qaitalap ait.
— Bul múmkin emes, sen olardyń jalǵan ekenin bilip qoidyń, ony senbeitin adamnyń estýine bolmaidy.
— Onda men neni estisem bolady?
— Ony men qaidan bileiin, múmkin, keler jyly osy ýaqytta óziń aitarsyń, júrgen jigitteriń maǵan uqsap, onǵa jetkende ne estigenińdi óziń de biletin bolasyń.
— Eger, mynaý ýda-shý aiqaidan ońasha keteiikshi deseń, men qarsy bolmas edim.
— Biraq, ol jaqta men izdegen jas qyzdar joq, olarsyz men eshteńe istei almaimyn, búgin tún sózsiz olardyń bir-ekeýimen tanysýym kerek, áne, anaý qyz áldekimdi kútip turǵanǵa uqsaidy, óńi ádemi eken, keshir, áńgimemiz osymen aiaqtalsyn, qalǵanyn keiin aitysarmyz, meniń ana jaqqa barýym kerek.
Olar mýzyka aiaqtalmai jatyp bidi toqtatty da, Qumar qalyń adamnyń arasyna saitandai súńgip joq boldy. Jurt bilep jatyr. Sáýle bir mezet qai jaqqa betterin bilmei, ornynda turyp qaldy. Ol jan-jaǵyna jaltaqtap, bilemei syrtta qarap turǵandardyń arasynan ózine tanys izdei bastady. Biraq, eshkimdi keziktire almady. Jańa kelgender bolmasa, ózgeler áldeqashan eki-ekiden juptasyp, bul aradan taiyp turǵany belgili.
— Aqymaq! — dedi Sáýle ókpesin jasyra almai, Qumar ketken jaqqa bir qarap qoiyp, — olai bolsa, kóp ótpei-aq shynymen men senen asyp túsermin.
Mýzyka tolastap, bilep júrgender alańnan shegingende, Sáýle de solarmen birge alań shetine baryp turdy. Oǵan tanystary sonda da kezdese qoimady. Onyń aq jibekten tigilgen, súiriktei súikimdi boiyna qup jarasqan, etegi jer syzǵan kóilegi bilep júrse de, bolmasa qaraýytqan aǵash arasyndaǵy oryndyqtarda bireýmen otyrsa da ádemi kórinýge tiis. Endeshe, búgingi túni bilegeni jetti, endi bilemeidi. Osymen doǵaryp, bul ortadan aýlaq áketse, ol kimge bolsa da renjimes edi. Degenmen, jalǵyz ketýine bolmaidy, oqý ornynyń ishinde aǵash arasyn qýalaǵan taram-taram joldar bar, mynadai aily keshte, juldyz jamyraǵan túnde máýeli aǵash arasynda jalǵyz júrý degeniń azap. Sáýle bul joldarmen túnde jalǵyz júrip kórgen emes. Jalǵyz qalýǵa áste bolmaidy. Kóleńkeń bolsa da, birdemeniń serik bolǵany jón, biraq, túnde aǵash arasynda kóleńkeń es bolmaidy. Jurt bilep jatyr. Qumar da Sáýleniń aldynan birneshe márte ótti. Ol qushaǵyna alǵan qyz ýyljyp, ainalasyna shattana shalqyp qaraidy, maǵynasyz kúle beredi. Qumar bar nazaryn qushaǵyndaǵy qyzǵa aýdarǵan, ózinen sál alasalaý oǵan birdeńeni tynbai aityp júr.
— Keshirińiz, sizben bileýge bola ma? — dep áldekim Sáýleniń qarsy aldyna kelip tura qaldy.
Kúndizdei jarqyraǵan shyraq nurynyń astynda Sáýle ózine jasqanbai qaraǵan jigitti kórdi. Kigen kiimi Sáýlege birden unaǵan joq. Sodan-aq ol qarsysynda turǵan adamnyń bul ortaǵa jańa kelgen adam ekenin seze qoidy. Jigittiń áserli ári jaǵymdy daýsy ony ózine tartty.
— Bilesek, bileiik, — dedi Sáýle.
Olar bige qosylyp, toptyń ortasyna enip kete berdi. Jigittiń aiaq alysy ózine qaraǵanda jatyq ekenin ańǵardy. Ekeýiniń boilary da shamalas. Janarlary túiise berdi. Sáýle ózine kirpik qaqpastan qaraǵan janardan burynǵy tanystaryn izdedi. Sáýle jigitterdiń ózinen sál-pál biik kelýine, ózine ańsaýly janarmen qaraǵan qara, qońyr, shegir kózderdiń birine qaraǵysy kelse, birine qaramaýǵa, ózgeniń ózine emine qaraǵan qarasyn baiqamaǵandai eleýsiz qaldyrýǵa úirengen edi. Bul joly olai isteýine bolmady.
— Sizdi buryn kórmegen ekenmin, — dedi jigit.
— Men de seni kórmegen siiaqtymyn, — dedi Sáýle.
— Meni kórmeitin jónińiz bar, men ýniversitetke endi kelip turmyn ǵoi.
— Sen birinshi kýrstansyń ba?
— Iá, jańa stýdentpin, himiia, bolmasa fizika oqityn shyǵarmyn, ádebiet bolsa da bola beredi.
— Sonda ne, qandai mamandyq oqitynyńdy óziń de bilmeisiń be?
— Meni matematika mamandyǵyna qabyldapty, olar maǵan kelgende jańylyp qalǵan, meni sózsiz basqa mamandyqqa aýystyratyn bolady.
— Nege?
— Orta mektepte muǵalim sabaǵyma 4 pen 5 dep baǵa qoiǵanda, tek matematika sabaǵyma ǵana 2 degen baǵa qoiǵan. Men joǵary oqý ornynyń synaǵynan da dál sol 2 degen baǵa aldym.
— Olar seni matematika mamandyǵyna qabyldap pa?
— Olar meni birinshi etip qabyldaǵan túri bar, jýrnaldan oqytýshy atymdy birinshi bolyp shaqyrdy.
— Mamandyq aýystyrý týraly talap etseń bolady.
— Olar maǵan «matematikadan joǵary baǵa alyp kórmedim» dep ótinish jaz, sodan keiin mamandyǵyńdy almastyramyz deidi.
— Onda jazbaisyń ba?
— Jyndy bolmasam, nege jazamyn?! 2 degen baǵa alý qylmys emes qoi, olar sol qylmysty maǵan arqala deidi.
— Onda mamandyǵyńdy aýystyra almaisyń.
— Qai kúni aýystyrǵansha oqi beremin, olar báribir meni aýystyrady.
— Olar seni aýystyrmai-aq ýniversitetten qýyp jiberedi.
— Nege?
— Sebebi, sen synaqta súrine beresiń ǵoi.
— Olar meniń bul mamandyqta 2-den joǵary baǵa alyp kórmegenimdi bilip tursa, nege qýady?
— Ýnversitette 2 degen baǵa qoiylmaityny siiaqty, 5 degen baǵa da qoiylmaidy, biraq, jurttyń bári 3 alyp, alshańdai basady, al sen 2 alasyń ǵoi, olar seni ekilenbei-aq qýyp jiberedi.
— Men báribir ótinish jazbaimyn.
— Onda oqytýshyǵa ózińniń 3 alatynyńdy bildirýiń kerek.
— Biraq, men ózimniń 3 ala almaitynymdy jaqsy bilemin.
— Alaida, ony oqytýshy bilmeidi ǵoi, munda kimniń bolsa da 3 degen baǵa alýyna bolady, olar saǵan da sol baǵany bere salady.
— Bunysy jaqsy eken, men osyndai oqý ornyn jaqsy kóremin.
— Qalaida 3 degen baǵa alamyn deýiń kerek.
— Men áste 4 alamyn demeimin, 3 alamyn.
— Onda 3 alasyń.
Sáýle bilep júrgen jigitti baqytty sanady. Ol zerek, zerektigimen qoimai, alǵyr eken. Ómirde jańa bir esikti ashqan kezde kezdesetin sózsiz bilýge tiisti teoremany tez-aq bilip aldy. Bilegende alǵashqy qadamyn qalai sátti alsa, bul qadamyn da sondai jatyq basty. Sáýle jigitti unatyp qalǵanyn ańǵardy. Sol sátte mýzyka tolastady da, olar alańnyń shetine baryp turdy.
— Atyńdy suramappyn ǵoi? — dedi Sáýle qasynda turǵan jigitke burylyp áldeneni esine salǵandai.
— Edil, sizdiń atyńyz?
— Sáýle.
— Atyńyz ádemi eken.
— Rahmet,
— Anaý sizdiń jigitińiz be? — dedi Edil alańnyń qarsy jaǵyn iegimen nusqap.
Sáýle qarsy jaqtan Qumardy kórdi. Ol álgindegi qyzben tur. Olar óte tatý, birin-biri ejelden biletin adamdar siiaqty, myna bi keshi de tipti bir solar úshin ótkizilip jatqandai. Ekeýiniń mýzykanyń bastalýyn sabyrsyzdana kútip turǵany baiqalady.
— Ol meniń jigitim emes.
— Men jigitińiz be dep qalyp edim, — dedi Edil.
Mýzyka bastaldy da, jigit Sáýleni taǵy bige shaqyrdy.
— Ol jigit álginde sizben birge edi, endi men unatyp qalǵan qyzdy ainaldyryp áketti.
— Sen de ol qyzdy unatyp qalyp pa ediń?
— Solai siiaqty edi, biraq, bilmeimin, sizdiń kózińiz kimdi bolsa da úiirip áketedi eken.
— Bul sózińe rahmet aitady dep dámelenbei-aq qoi, biraq, men onyń qyzy emespin.
— Keshirińiz, — dedi Edil, — siz qate oilap qaldyńyz, men qyzǵanyshqa boi aldyratyn jan emespin, qyzǵanysh degen jaqsy ǵoi, biraq, jańa mahabbat odan da jaqsy, men sizdi súiip qaldym desem, siz ne der edińiz?
— Men eshteńe demeimin.
— Solai de.
— Men de seni súietin shyǵarmyn.
— Onda mynaý ortadan keteiik.
— Meniń ketkim kelip turǵanymdy qaidan bilip qoidyń?
— Ony bilý ońai, — dedi Edil Sáýlege kúlimsirei qarap, — ǵashyqtar qashanda ońashalanýdy qajet etip turady.
— Bunyń bárin qaidan bilip júrsiń...
Olar bidi toqtatyp, jurt arasynan sytylyp shyqty da, qaraýytqan baqqa qarai bettedi. Sáýle jigittiń ózin qypsha belinen qaýsyra qushaqtap alýyna ket ári degen joq. Olar bettegen aǵash arasynda oryndyqtar bar edi. Buny Edil bilmegenimen, Sáýle biletin.
