شىعىس تٷركٸستاننىڭ كٷردەلٸ مەدەني, تاريحي, ساياسي گەوگرافيياسىنىڭ ٸشكٸ قايشىلىقتارى مەن ونىڭ كٶرٸنٸسٸن ۇستاپ قالۋدى ماقسات ەتكەن ەدٸم. قوعام مەن ادامنىڭ رۋحاني تۇراقسىزدىعىنىڭ (جىندانۋىنىڭ) سەبەبٸ بٸر ارنادا جاتاتىنى بەلگٸلٸ. شىعارما قۇلجا – ورتالىق ازييانىڭ تاريحىندا ٶزٸندٸك ورىنى بار وسى قالادا ٶمٸر سٷرگەن جاستاردىڭ باسىنان كەشكەن تاريحي وقيعالاردى نەگٸزگٸ جەلٸ ەتە وتىرىپ جازىلدى. ارادا جيىرما جىلداي ۋاقىت ٶتكەندە قاراپ وتىرسام, ەلگٸندەي قوعامدىق تۇراقسىزدىق – جىندانۋ فاكتورى بٷگٸنگٸ شىعىس تٷركٸستانعا عانا ەمەس, ودان دا ٷلكەن كەڭٸستٸكتە كٶرٸنٸس بەرە باستاعانداي سەزٸلەدٸ.
تٶمەندە وقىرمان نازارىنا روماننىڭ جالپى ەستەتيكالىق ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بٸر ٷزٸگٸن (A，B) ۇسىنىپ وتىرمىن.
اۆتور.
A
قۇلجادا بالقاشقا ەرٸپ «قىتاي بازاردى» ەكٸ اينالىپ شىققاندا مۇراتتىڭ ويىنا كەنەتتەن «نۇرلى بولاشاق» دەگەن سٶز ساپ ەتە تٷستٸ. ول ارى ويلاندى, بەرٸ ويلاندى. سوندا دا وسى سٶزدٸڭ كٸمنٸڭ اۋزىنان شىققانىن ەسٸنە تٷسٸرە المادى. ەيتەۋٸر كٶز الدىنان نۇرلى شۋاق تٶگٸلگەن, گٷلدەي جايناعان ەلدەكٸمنٸڭ جٷزٸ ەلەستەپ ٶتتٸ دە, وي-ساناسىن استاڭ-كەستەڭ ەتٸپ قويدى. ول سوندا دا كٶز الدىندا ەلبەڭدەگەن بەينەدەن جانارىن تايدىرماي, كٸرپٸك قاقپاستان قارادى دا تۇردى. ٶزٸنە ٶزٸ كٷبٸرلەپ:
– مىناۋىڭ سايتان ەمەس, مايمىل عوي, –دەدٸ.
– كٸم ساعان سايتان دەپ تۇر, بۇل مايمىل, – دەدٸ قاسىندا تۇراعان بالقاش.
مۇرات قادالا قاراپ تۇرعان مايمىلداردان كٶزٸن تايدىرىپ, قاسىندا تۇرعان جولداسىنا جٷزٸن بۇردى.
– دۇرىس ايتاسىڭ, بۇل مايمىل ەمەس, بٸراق, مەنٸڭ ايتايىن دەگەنٸم...
بالقاش پەن مۇرات كٶشە كەزٸپ ەبدەن شارشاپ, قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا جاڭا تۇرعىزىلعان بۇتحانانىڭ قاسىنا كەلگەندە ولاردىڭ جولىن الاڭدا مايمىل ويناتقان بٸرەۋ كەستٸ. ەۋەلدە زىر جٷگٸرٸپ جٷرگەن مايمىلداردى قورالاپ تاماشالاپ تۇرعان جۇرت ول ەكەۋٸنٸڭ نازارىن بۇرا قويماعان ەدٸ. كەنەتتەن «شارت!» ەتكەن بيشٸك داۋسى عانا ولاردىڭ ميىن زىرق ەتكٸزدٸ. وعان مايمىل ويناتقان قىتايدىڭ اقىرۋ ارالاس زەكٸرگەن, تٸپتٸ, مارشقا ۇقساس بۇيرىقتى داۋىس ولاردى قول بۇلعاپ شاقىرعانداي تارتتى. ول داۋىس ۇرسىپ جاتقانداي ەستٸلەتٸن ەدٸ. ەكەۋٸ كٸنەلٸ ادامداي باستارىن تٶمەن سالبىراتىپ, مايمىلداردى تاماشالاپ تۇرعان ادامداردىڭ قاتارىنا ٷنسٸز قوسىلا كەتتٸ. قورشاعان جۇرتتىڭ ورتاسىندا موينىنداعى تەمٸر شىعىرىقتان بايلانعان, قۋشيعان ارىق, قىزىل بٶكسە ٷش مايمىل قاتار تٷزەپ تٸك تۇر. يٸلگەن ارتقى تٸرسەكتەرٸ دٸر-دٸر ەتٸپ, قولدارىن شىعىرىققا بايلاۋلى جٸپتەن الماستان اينالاسىنا جالتاق-جالتاق قارايدى. مايمىلدىڭ مويىنىنداعى شىعىرىققا بايلانعان جۋان ارقاننىڭ بٸر ۇشى قامشى ۇستاعان, سەلەۋ مۇرتى تٸكٸرەيگەن ادامنىڭ قولىندا جٷر. قامشى ەر رەت «شارت!» ەتكەندە مايمىلدار «شاق!» ەتكەن داۋىس شىعارىپ, توڭقالاڭ اسىپ, سەكٸرٸپ, يەسٸن اينالىپ بەزەك قاعادى. بٸر قولىمەن جەر تٸرەپ, ەندٸ بٸر قولىمەن القىمىنان العان ارقاننان ۇستاپ قولدى-اياققا تۇرماي جٷگٸرگەن مايمىلعا يەسٸ ەلدەنەنٸ ايتىپ اقىردى, قامشىمەن تيەر-تيمەس ەتٸپ تارتىپ جٸبەردٸ. جىلانداي ىسقىرعان قامشىدان شيىرشىق اتقان مايمىل «باج» ەتٸپ جىلاعان سەبيدەي داۋىس شىعارىپ, بەزەك قاقتى. قالعان ەكٸ مايمىل دا «شاق-شاق» ەتٸپ, قىزىل كٶزدەرٸن ٷمٸت پەن ٷرەي ارالاس جىپىلىقتاتىپ, كٶتەرٸلگەن بيشٸكتەن كٶز الماي سەلك-سەلك ەتەدٸ. شىرقىراپ كەلٸپ قوسىلعان قانداسىنىڭ جانۇشىرعان داۋسىنان ولار دا تىم-تىراقاي قاشىپ, ۇلارداي شۋلاپ كەتتٸ. قالعان ەكٸ مايمىلعا دا قامشى تيدٸ. زىر جٷگٸرگەن مايمىلدىڭ بٸرەۋٸ اتىلىپ بارىپ قامشى ٷيٸرگەن قوجايىنىنىڭ باس كيٸمٸن قاعىپ تٷسٸردٸ. ٶزٸنشە قارسىلىق كٶرسەتكەنٸ. وعان يەسٸ رەنجي قوعان جوق. قايتا, ودان ارى كٶڭٸلدەنە تٷستٸ. تٷسٸنٸكسٸز تٸلدە مٸڭگٸرلەپ, قامشىسىن شارت ەتكٸزٸپ قويىپ, جەردە جاتقان باس كيٸمٸن قولىنا الدى. اينالا جۇرت قىزىققا تويماي, ەزۋٸن جييا الماي تۇر. ەسٸرەسە بالالار قارىق. ٷلكەندەر كەدەرگٸ بولماسا, ولار تٸپتەن اسىر سالعان مايمىلداردىڭ قاتارىنا بارىپ قوسىلا كەتكٸسٸ بار. شارتىلداعان قامشى ٷنٸ قۇلاقتارىنىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ, قىزىقتىرا تٷسكەندەي. ەجەسٸنٸڭ قاسىندا تۇرعان كٸشكەنتاي قىز بالا قولىنا ۇستاعان تەتتٸسٸن ٶزٸنە جاقىن كەلگەن مايمىلداردىڭ بٸرەۋٸنە لاقتىرىپ جٸبەردٸ. ەجەسٸ وعان «تىنىش تۇر, ول سەن بەرگەن تاماقتى جەمەيدٸ» دەدٸ. «ول نەگە جەمەيدٸ?» دەپ سۇرادى قىزىقتاعان بالا ەجەسٸنەن. ەجەسٸ وعان «ول بانان بەرسەڭ دە جەمەيدٸ, ٶيتكەنٸ, ول پاندا ەمەس, بامبۋك تا جەمەيدٸ. ولارعا قوجايىن تەتتٸ مەن بانان جەۋدٸ ٷيرەتپەگەن, قامشى جەۋدٸ عانا ٷيرەتكەن» دەدٸ. شارت ەتكەن قامشى داۋىسىنان سوڭ, مايمىلدار تاعى دا قاتارعا تۇرا قالدى. شەتتە تۇرعان مايمىلدىڭ بٸرٸ جاپاق-جاپاق ەتٸپ, ەكٸ قولىمەن بەتٸن باسىپ, ەلدەكٸمنەن تٸلەك تٸلەگەندەي بەتٸن سيپادى. تاعى بٸر مايمىل كٶتەرٸلگەن قامشىعا بٸر, قىرما ساقالدى ەركەكتٸڭ موينىندا وتىرىپ, قولىن اسپانعا شوشايتقان بالانىڭ ساۋساقتارىنا بٸر قارايدى. ٷشٸنشٸ مايمىل مەلشيٸپ, قىبىرسىز تۇر. بٸردە ونىڭ كٶزٸ مۇراتتىڭ كٶزٸمەن تٷيٸلٸسە كەتتٸ. مۇرات سەلت ەتٸپ, شوشىپ قالدى. ول قىبىرسىز تۇرعان مايمىلدىڭ جانارىندا سەكەڭدەپ, مايمىلدارمەن بٸرگە شولتاڭداپ جٷرگەن ٶزٸن كٶردٸ. مايمىلدار ٷشەۋ ەمەس, تٶرتەۋ, تٸپتٸ ودان دا كٶپ سيياقتى. ولاردىڭ سانىن بٸلۋ مٷمكٸن ەمەستەي. مۇرات ارى قارادى, بەرٸ قارادى. ولاردىڭ اراسىنان بالقاشتى كٶرە المادى. ال ٶزٸ ارقانمەن قوساقتالىپ ماتالعان مايمىلى بار, ادامى بار ٷلكەن توپتىڭ ورتاسىندا جٷر. قۇلاعىنا شارت-شۇرت ەتكەن ٷن ەستٸلەدٸ. الايدا, ول بالا كەزٸندە وينايتىن قۋانىشتان اتقان تورسىلداقتىڭ داۋسى ەمەس. دەگەنمەن, ونىڭ بويىندا قورقىنىش تا, قورلانۋ دا, زەبٸرلەنۋ دە, تٸپتٸ, ويلانۋ دا, زەرەدەي قارسىلىق تا جوق. قايتا قۇلاقتان كٸرٸپ بويدى العان تەتتٸ ەۋەننٸڭ قۇشاعىندا وسا تيگەن قامشىنىڭ ىرعاعىندا بار پەيٸلٸمەن, قۇشىرلانا بيلەپ جٷرگەن سيياقتى. ول قامشى تيگەن سايىن بيدٸ تابانىن شوققا قارىپ العان ادامداي قارعىپ-شورشىپ بيلەيدٸ. مۇرات تابانىنىڭ ۋداي اشىپ تۇرعانىن سەزدٸ. ول مايمىلداردىڭ نەلٸكتەن بٸر جەردە توقتاي الماي, بەزەك قاعاتىنىن ەندٸ تٷسٸندٸ. ونىڭ مايمىلدارعا ۇقساپ سەكٸرٸپ, شورشىپ, توڭقالاڭ اسقىسى, تابانىن جەرگە تيگٸزبەي جٷگٸرٸپ كەتكٸسٸ كەلدٸ. مۇرات قاسىندا تۇرعان بالقاشقا تاعى قارادى.
– ماعان نەگە قاراي بەرەدٸ?
– كٸم?
– انا, مايمىل.
–ول ساعان قاراپ تۇرعان جوق. بەرٸمٸزگە قاراپ تۇر.
– ول بٸزدٸ تانىپ تۇر.
– كٸمدٸ تانىپ تۇر?
– ول جانى اشىپ, بٸزگە قاراپ تۇر.
– ونىڭ نەگە بٸزگە جانى اشيدى?
– بٸلمەيمٸن.
– مەنٸڭ دە جانىم اشىپ تۇر.
– كٸمگە جانىڭ اشىپ تۇر?
– بٸلمەيمٸن, مٷمكٸن, ٶزٸمە جانىم اشىپ تۇرعان شىعار.
– مەنٸڭ شورشىعىم, سەكٸرگٸم, توڭقالاڭ اسقىم كەلەدٸ, – دەدٸ بالقاش اۋزىن دوسىنىڭ قۇلاعىنا جاقىنداتىپ, سىبىرعا جاقىن داۋىسپەن, — بەتٸم ەمەس, تابانىم وتتاي قىزىپ بارادى.
مۇراتتىڭ ٶڭٸ قۋقىل تارتىپ ٶزگەرٸپ كەتتٸ. ٶزەگٸنە ٶرت كەتكەندەي بولعان ول دوسىنا ەلدەنەنٸ ايتا قويعىسى كەلدٸ. بٸراق, تاماعىن كەنەپ, جۇتىنىپ, قانشا تىرىسسا دا ٷن شىعارا المادى. تەك تٷكٸرۋگە عانا ەزەر شاماسى كەلدٸ. ول «مٷمكٸن, تٸل-اۋزىم بايلانىپ قالعان شىعار» دەپ ويلادى. موينىنداعى تەمٸر شىعىرىق قىسىپ, قىلقىندىرىپ ەكەتٸپ بارا جاتقانداي سەزٸلدٸ. ەل-دەرمەنٸ كەتٸپ, دەمٸ ٷزٸلٸپ كەتەردەي تىنىسى تارىلا بەردٸ.
– راحاتتانىپ تۇرسىڭ عوي, — دەدٸ بالقاش دوسىنىڭ تەرشٸگەن ماڭدايىنا قاراپ, — جٷزٸڭ بال-بۇل جانىپ تۇر.
— كٶڭٸلٸم بٸرتٷرلٸ بولىپ تۇر, — دەدٸ مۇرات.
— نەگە?
— مىنا مايمىل نەگە ماعان قاراي بەرەدٸ?
— ول تانىپ تۇر.
— ول مەنٸ تانىپ تۇرعان سيياقتى.
— ول ٸنٸسٸن, بولماسا ەكەسٸن كٶرگەندەي ەسەرلەنٸپ تۇرعان سيياقتى. بايقادىڭ با, الاقانىن جايىپ, بەتٸن سىلاپ, دۇعا قىلىپ, بٸزگە باتا بەرٸپ تۇر.
— ول نەگە ماعان قاراپ قالشييادى? — دەدٸ مۇرات.
— ول ەكەۋٸمٸزدٸ «قايدان كٶردٸم» دەپ تۇر عوي دەيمٸن.
— ونىڭ كٶزٸنەن بٸردەڭە بايقادىڭ با? مەن ونىڭ جانارىنان تانىس بٸرەۋدٸ كٶرگەن سيياقتىمىن. سەرٸك, نەمەسە قۇمار ما, ەلدە اقتان مۇعالٸم بە, ولار وندا نەعىلىپ جٷر, مەن تاعى بٸرەۋلەردٸ كٶرگەن سيياقتىمىن.
— سەن ٶزٸڭدٸ كٶردٸڭ, سولاي ما?
— دەل ايتتىڭ, وي توبا, سەن ونى قالاي بٸلٸپ قويدىڭ, مەن دە انالارمەن بٸرگە جٷرمٸن..... انا مايمىل قامشى تيٸپ زىر جٷگٸرگەن سايىن نەگە ماعان تەسٸلە قاراي بەرەدٸ? ول نەگە جٷگٸرە بەرەدٸ? وي توبا, مەن بە, مەن تٷس كٶرٸپ تۇرعان شىعارمىن.
— جوق, بەرٸمٸز تٷس كٶرٸپ تۇرمىز. بٸز مايمىلمەن تٷسٸمٸزدە جولىقتىق اۋ دەيمٸن.
— مەن ٶڭٸمدە دە كٶرگەنمٸن. موينىنداعى شىعىرشىقتان بايلانعان ارقانى بار مايمىل ەكەۋمٸز تاستاقتى, تار, قاراڭعى كٶشەنٸ بويلاپ جانۇشىرا زىتقانبىز. ەلٸ ەسٸمدە, وندا مەنٸڭ دە موينىمدا تەمٸر شىعىرىققا بايلاۋلى ارقان بار بولاتىن. مەن ونى شىنىندا تانىپ تۇرمىن. مەنٸ وياتا كٶرمە. مەنٸڭ ۇيقىدان ويانعىم كەلمەيدٸ. مەنٸڭ مايمىل سيياقتى بولعىم كەلمەيدٸ, مەنٸڭ ويانعىم كەلمەيدٸ, بالقاش, تٷسٸندٸڭ بە, مەنٸ وياتا كٶرمە.
— الاڭسىز بول, سەنٸ وياتپايمىن, — دەگەن بالقاش دوسىنىڭ يىعىنا قولىن قويىپ, باسۋ ايتقان بولدى, — بٸز نە ٸستەسەك تە ويانبايىق.
— مەنٸ وياتا كٶرمە...
مۇرات وسى ەلەتتە ٶزٸنٸڭ ويانبايتىنىنا سەنە المادى. قامشىدان بەزەكتەپ جٷرگەن مايمىل تٷسٸمنەن سٷيرەپ شىعارادى-اۋ دەپ ساستى. ٶيتكەنٸ ول ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ مونشاسىنان شىققان سەتتە بوساعادان كٶرگەن ەكٸ ادامدى قارسىدا, مايمىلداردى تاماشالاپ تۇرعان جۇرتتىڭ ٸشٸنەن كٶرٸپ قالدى. ولار سول كٷنگٸ بەينەسٸنەن بٸر مىسقال ٶزگەرمەپتٸ. قارا تٷستٸ كەستٶم-شالبار كيٸپ, قارا كٶزٸلدٸرٸك تاققان. قىسقا شاشتارىن جىلتىراتىپ ارتقا قايىرا تاراپ الىپتى. ەكەۋٸ دە سيديعان ارىق, بٸر-بٸرٸنەن ايىرعىسىز, تٸپتٸ, بٸر ادام با دەپ قالاتىندايسىڭ. ەكەۋٸ دە تاستامايتىن ساعىزدارىن قازٸر دە تىنىمسىز شايناپ, تاماشا كٶرگەن جۇرتتىڭ اراسىندا تۇر.
مايمىل ويناتۋشى ەكٸ مايمىلدى ايرىلماستاي ەتٸپ قوساقتادى دا, ٷشٸنشٸ مايمىلدى جٸبٸنەن بوساتىپ, وعان مىس تاباق ۇستاتتى. ٶزٸ قامشىسىن تاستاپ, مىس تاباقتان بٸرەۋٸن كٶتەرٸپ, اينالا تۇرعان جۇرتتىڭ الدىنا بارىپ ىجداعاتپەن قول قۋسىرىپ, كٷلٸمسٸرەي تۇرىپ, «ساپارعا شىققاندا دوسقا سٷيەنەمٸز. از بولسا, از, كٶپ بولسا, كٶپ دەمەيمٸز» دەپ مىس تاباعىن كٶلدەنەڭ تارتىپ, اقشا سۇراۋعا كٸرٸستٸ. جٸبٸن شۇباتقان مايمىل دا تٸرسەكتەرٸ دٸرٸلدەپ, جالتاق-جالتاق قاراپ قويىپ, مىس تاباقتى تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ, قوجايىنىنا ۇقساپ ارالاي باستادى. جۇرت تاباققا بەس-ون تيىننان اقشا تاستادى. جومارتتىعى ۇستاعاندار, تٸپتٸ, بٸرنەشە سوم اقشا دا سالدى. اقشا شىعارعىسى كەلمەگەندەر ويىن اياقتالدى دەپ جىلىستاپ كەتە باستادى. جەتٸ-سەگٸز جاستارداعى ەر بالانى قولىنان جەتەكتەگەن كٶزٸلدٸرٸكتٸ قارتاڭ ەركەك «كٶشەنٸڭ ويىنى دەگەن وسى, كٶرەيٸك دەپ تۇرىپ الىپ ەدٸڭ, ەندٸ كەتەيٸك» دەپ بالاسىن ەرتٸپ, كەرٸ بۇرىلا باستادى. جيىلعان جۇرتتىڭ تاراي باستاعانىن كٶرگەن مايمىل ويناتۋشى ازعانتاي كەسەك اقشا تٷسكەن مىس تاباقتى جەرە قويا سالىپ, جەردە جاتقان قامشىنى قايتادان قولىن الىپ, بٸرنەشە مەرتە ىسقىرتا سەرمەپ جٸبەرٸپ, «حالايىق, تاراماڭىزدار, مايمىلدار سٸزدەرگە جاڭا ٶنەرلەرٸن كٶرسەتەدٸ, سونى تاماشالاڭىزدار, تاراماڭىزدار», — دەپ داۋىستادى. تاباق كٶتەرگەن مايمىلدى جٸبٸنەن ۇستاپ ٶزٸنە تارتىپ, ەلدەنە دەپ اقىرىپ, بٸرنەشە قامشى شىقپىرتىپ جٸبەردٸ. «قاراڭدار, اعايىندار, كٶرٸڭٸزدەر» دەدٸ مايمىل ويناتۋشى جارقىن داۋىسپەن. مايمىل ورنىندا تۇرىپ سەكٸرٸپ, توڭقالاڭ اسا باستادى. جۇرت بۇل كٶرٸنٸسكە قايتا جينالدى.
مۇرات الدىنا كەلٸپ ٶزٸنە تاباق توسىپ تۇرعان ادامدى تاني كەتتٸ. ول ەلگٸندە ساعىز شايناپ تۇرعان ادامنىڭ بٸرەۋٸ ەدٸ. قارا كٶزٸلدٸرٸگٸن الماسا دا مۇراتقا تەسٸلە قاراپ تۇرعانى اڭعارىلادى. جٷزٸندە كٷلكٸ دە, كٷڭٸرەنۋ دە جوق. بەينە مەيٸتتٸڭ ٶڭٸ سيياقتى سۇپ-سۇرى. مۇرات شالبارىنىڭ قالتاسىنا قول جٷگٸرتٸپ, تيىن-تەبەن ٸزدەدٸ. بٸراق, ونىڭ ساۋساقتارى قالاي قارمانسا دا ەشتەڭەنٸ ٸلٸكتٸرە العان جوق. مىس تاباققا قاسىندا تۇرعان بالقاش ەبدەن توزىپ, تٷتە-تٷتەسٸ شىققان ەلۋ تيىندىق اقشانى سالعانان كەيٸن عانا ول تىنىشتالا قالدى. قارا كٶزٸلدٸرٸكتٸ تاباققا تٷسكەن اقشاعا كٶز قىرىن دا سالعان جوق. ول, تٸپتٸ, مۇراتقا ەمەس, ەلدەبٸر الىسقا قاراپ تۇرعان ادام سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ەندٸ ول تاباعىن كٶتەرٸپ كەلەسٸ ادامعا قاراي جىلجىدى.
— مەن ونى تانىپ تۇرمىن, — دەدٸ مۇرات دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ كٷبٸرلەپ.
— كٸمدٸ ايتاسىڭ, قىتايدى ما, مايمىلدى ما? — دەپ بالقاش وعان قاراپ قويدى.
— انا مىس تاباق كٶتەرگەندٸ.
— ول مايمىل عوي.
— جوق, ول تٸپتٸ دە مايمىل ەمەس, ادام. ەلگٸندە قارسى جاعىمىزدا تۇرعان, بٸرەۋٸنە اقشا بەردٸك, ەندٸ بٸرەۋٸ قايدا كەتتٸ, ولار بٸزدٸڭ ٸزٸمٸزبەن جٷر.
— سەن نە دەپ تۇرسىڭ, — دەدٸ بالقاش, دوسىنىڭ بەتٸنە قاراپ, — مەن جاڭا عانا ادامعا ەمەس, مايمىلعا ەلۋ تيىن بەردٸم.
— ەندٸ بٸرەۋٸ قايدا, تاپشى.
— قالعان ەكٸ مايمىلدى ەلگٸندە قارا كيگەن ەكٸ ادام جەتەكتەپ كەتتٸ. ونى قايتەيٸن دەپ ەدٸڭ? مايمىلىن بٸرەۋلەر الىپ كەتكەنٸن مىنا بايقۇس بايقاعان دا جوق.
الاڭنىڭ قاق ورتاسىندا باياعى زاماننان قالعان مەشٸت تۇراتىن. ونىڭ ماڭدايشاسىنداعى جازۋ ەلدەقاشان ٶشٸپ قالعان. سوڭعى بٸرنەشە جىلدا مەشٸتتٸڭ تٶبەسٸندەگٸ جارتى اي مەن كٷمبەز جوعالدى. ازان شاقىراتىن مۇناراسى بٸر كٷنٸ قۇلاتىلدى دا, كەسەكتەرٸ جول تاپتاعىش ماشينامەن ۇساتىلدى, سول ورىندا تسەمەنت قوسىلىپ, بۇتحانانىڭ الدىنداعى الاڭعا تۇرعىزىلعان مٷسٸننٸڭ تاعانى ەتٸپ قايتا قۇيىلدى. سونىمەن مەشٸت بٸر كٷندە بۇتحانا بولىپ شىعا كەلدٸ. الاڭعا ەستٸلٸپ تۇراتىن باياعىداعى ازاننىڭ داۋسى ٶشٸپ قالعانىمەن, بۇتحاناعا سوناۋ ىمي تاۋىنان ەكەلٸنگەن ون ەكٸ توننا تۇراتىن الىپ قوڭىراۋ ورناتىلدى. ەندٸ اينالانى سول داڭعارانىڭ ٷنٸ دٸرٸل قاقتىرىپ تۇراتىن بولدى. قالانىڭ تارام-تارام جولدارى تٷيٸسەتٸن الاڭدا سودان باستاپ الىپ مٷسٸن مەنمۇندالاپ تۇراتىن بولدى. ول مٷسٸندە ايدار-شاشى جەلبٸرەگەن شٷرشٸت قارسى الدىنا قاباعىن قارس تٷيٸپ, ايبارلانا قاراپ تۇر.
ويىن بٸتكەن سوڭ, جۇرت تاراي باستادى. جٸبٸن شۇباتىپ توڭقالاڭ اسقان مايمىل دا, مىس تاباق كٶتەرگەن ادام دا جوق بولىپ كەتتٸ. ەلگٸ جەز قوڭىراۋ ٷش مەرتە سوعىلعان سوڭ, ەلدە كٸمدەر بۇتحانادان قىزىل بوياۋمەن سىرلانعان, ايداھاردىڭ, جولبارىستىڭ سۋرەتٸ سالىنعان اعاش تابىتتى قاۋمالاي كٶتەرٸپ, مٷسٸننٸڭ الدىنا ەكەلٸپ قويدى دا, ٶزدەرٸ قايتادان بۇتحاناعا كٸرٸپ, كٶرٸنبەي كەتتٸ. قوڭىراۋ تاعى دا ٷش مەرتە سوعىلدى. بالقاش ەلگٸ ٶزٸنەن ٶزٸ قاتۋلانىپ تۇرعان مٷسٸنگە قاراپ تۇر. وعان مٷسٸندەگٸ شٷرشٸت قاتۋلانىپ تۇرعانداي ەمەس, ىرجييا كٷلٸپ تۇرعانداي سەزٸلدٸ. مٷسٸننٸڭ ۇزىن ايدارىنا بايلانعان ەكٸ مايمىل توعايدا سايران سالىپ جٷرگەن كٶپ مايمىلدى ەلەستەتتٸ. مايمىلدار بٸردە قارعىپ مٷسٸننٸڭ يىعىنا شىعادى, بٸردە تٶبەسٸنە وتىرىپ الادى. بٸر مايمىل ەلدە كٸم لاقتىرعان باناننىڭ بٸرەۋٸن الىپ ٶرمەلەپ بارادى. مٷسٸننٸڭ تٶبەسٸندە وتىرعان مايمىل قولتىعىن قاسىپ, بيت قاراپ وتىر, اينالاسىنا, تٶمەندە قۇجىناپ جاتقان جۇرتقا بەي-جاي عانا قاراپ قويادى. بالقاش جاي باسىپ, انادايدا تابىت اعاشتىڭ قاسىندا تۇرعان مۇراتتىڭ قاسىنا باردى. مۇرات اعاش تابىتقا زەر سالا قاراپ, سيپاپ تۇر. قاسىنا كەلگەن بالقاشقا:
— مىناۋ سوم اعاشتان جاسالىپتى, — دەدٸ.
— ەلگٸندەگٸ مايمىلدار وسىندا جٷر, — دەدٸ بالقاش.
— قايداعى مايمىل?
— ەلگٸندە بٸرەۋلەر الىپ كەتكەن مايمىلداردى ايتامىن, ولاردى مٷسٸنگە بايلاپ كەتٸپتٸ.
— مىنا تابىت قانداي بەرٸك. جاسالعانىنا جٷز ەلۋ, تٸپتٸ, ودان دا كٶپ ۋاقىت بولعان شىعار. وعان بٸرەۋ «مەن جاتامىن» دەپ سوناۋ ٸشكٸ قىتايدان سٷيرەتٸپ كەلٸپتٸ, بٸراق, ٶزٸ جاتپاپتى.
— سوندا جٷز ەلۋ جىلدان بەرٸ بۇل تابىتاعاش بوس تۇرعان با?
— مٷمكٸن, بوس تۇرعان شىعار, ەلدە بٸرەۋ جاتتى ما ەكەن?
— مەنٸڭشە, مۇنداي تابىتاعاشقا بٸر ادام ەمەس, بٸر حالىق, تٸپتٸ, بٸرنەشە حالىق تا سىيىپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول مەڭگٸلٸك توزبايتىن, شاعىلمايتىن ەتٸپ جاسالادى. وعان بٸرەۋلەر «ٶزٸم جاتامىن» دەپ الىپ, سوڭىنان ٶزگە حالىقتى تۇتاس سالىپ جٸبەرەدٸ.
— ول نەلٸكتەن مەڭگٸلٸك توزبايتىن, شاعىلمايتىن ەتٸپ جاسالادى ەكەن دەشٸ? — دەدٸ مۇرات اعاش تابىتتى سيپاپ تۇرىپ.
— ٶيتكەنٸ, ول — تابىتاعاش, ٶمٸردە ەكٸ نەرسە عانا مەڭگٸلٸك بولادى, ونىڭ بٸرٸ — داراعاشى, ەندٸ بٸرٸ — وسى تابىتاعاش. ولار توزبايدى, سودان دا وعان بەرٸ سييادى.
مۇرات نازارىن ٶزٸنە قاراپ تۇرعان ادامعا اۋداردى. تابىتاعاشتىڭ ارجاعىندا ەلگٸندە كٶرٸنبەي كەتكەن قارا كٶزٸلدٸرٸكتٸ ادام قاراپ تۇر. ٷنسٸز, تەك ساعىز شايناۋىن عانا توقتاتقان. بەت پٸشٸنٸ قۋراعان جاپىراققا, توزعان تامنىڭ رەڭٸنە ۇقسايدى. ٶڭٸندە ٶڭمەنٸڭنەن ٶتەر سىز بار. مۇرات ودان كٶزٸن تايدىرىپ, تابىتاعاشتى قايتادان مەيٸرلەنە سيپادى. تابىتاعاشتان تاراعان ىزعار ساۋساقتارىن سورىپ, جٷرەگٸنە قۇيىلعانداي بولدى. تابىتاعاش بۇلقىنىپ جاتىر.
— مۇندا كٸم جاتقانىن بٸلەسٸز بە? — دەدٸ ەلگٸ ادام جاي داۋىسپەن, تابىتاعاشتى ول دا سيپادى. ٷنٸ مۇراتقا ەرەكشە تانىس سەزٸلدٸ, — مۇندا مەنٸڭ دوسىم جاتىر.
— سولاي ما?
— يە, ول سٸزدٸڭ دە دوسىڭىز.
— مەنٸڭ بە?
— يە, سٸزدٸڭ.
— سوندا قالاي...
— ايتپاعىڭىز, قاشان ٶلدٸ دەيسٸز عوي...
— يە...
— ول ٶلگەن جوق, تٸرٸ, ٶلمەيدٸ دە, سٸز بٸلۋگە تيٸسسٸز.
— كٸم ٶلمەۋگە تيٸس?
— دوسىڭىزدى ايتامىن, ول ٶلمەۋگە تيٸس, سولاي ەمەس پە?
— سولاي عوي, بٸراق...
— ونى كٶرگٸڭٸز كەلە مە?
مۇرات تابىتاعاشتىڭ بەتٸنٸڭ ەپپەن كەيٸن ىسىرىلعانىن بايقادى. ول تابىتاعاشتىڭ ٸشٸنە ٷڭٸلدٸ. تابىتاعاشتا كٶزٸ جۇمۋلى جاتقان ادام مۇرات ٷڭٸلگەندە كەنەت كٶزٸن اشىپ, وعان جىمييا قارادى. مۇرات تابىتتا جاتقان ادامدى بٸردەن تاني قويدى. ول ەلگٸندە مايمىل ويناتىپ جٷرگەن ەركەك ەدٸ.
— نە دەپ كٷبٸرلەپ تۇرسىڭ? — دەدٸ بالقاش مۇراتتىڭ بەتٸنە قاراپ.
— مىناۋ تۇتاس اعاشتان ويىلا سالىپتى.
— ونى ەلگٸندە ايتتىڭ عوي.
— مەن ٶزٸمدٸ مونشادا تۇرعانداي سەزٸنٸپ تۇرمىن.
— ٶيتكەنٸ, جاڭبىر جاۋىپ تۇر. دٷنيە دەگەن ٷلكەن مونشا, وعان ادامدار جالاڭاش كەلٸپ, جالاڭاش كەتەدٸ, — دەدٸ بالقاش دوسىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ.
الاڭ سول باياعىسىنداي قۇجىناعان ادامعا تولىپ, ٷنسٸز مٷلگٸپ تۇر. مۇرات تا مٷلگۋدە. ونىڭ قاسىندا تۇرعان بالقاش قانا اينالاسىنا جالتاقتاپ, قاراي بەرەدٸ...
B
بالقاش وقۋىن توقتاتىپ, ەستەلٸگٸنٸڭ بەتٸن جاپتى. ونىڭ قاسىندا, جەر بەتٸنەن ٷش سارجان تٶمەندە, ديسكوتەكادا وتىرعان قىز-جٸگٸتتەر بٸر سەت ٷنسٸز قالىپ ەدٸ. بالقاش وقۋىن توقتاتقان سوڭ, قايتادان شايتانداي شۋلاپ, سٶيلەپ كەتتٸ. ولار دەمحانادا وتىرسا, نەمەسە سىنىپقا وقىتۋشى كەشٸگٸپ كەلسە, وسىلاي شۋلايتىن. ولار بالقاشقا شىعارماڭ ٷشٸن تارتىپ جٸبەر دەسٸپ, بٸرنەشە توستاعان شاراپتى ارتىعىمەن جۇتقىزدى. وتىرعانداردىڭ ٸشٸندە سەرٸك, ەدٸل, مۇرات ٶزدەرٸنٸڭ شىعارمادان ويىپ ورىن الاتىنىن بٸلەتٸن. ولار بالقاشتىڭ بۇرىن دا شىعارمالارىندا جازىلعان, بٸراق, بٷگٸنگٸدەي جۋاسىپ قالامىز دەپ ويلاماعان ەدٸ. دەسە دە, وعان بولا بالقاشقا ٶكپە ارتقاندار بولعان جوق. بيلەپ جٷرگەندە سەۋلە عانا بالقاشقا ٶزٸن قۇماردان بٶلەك جازۋىن ايتتى.
— نەگە? — دەدٸ بالقاش قىزدى شىر كٶبەلەك اينالدىرىپ تۇرىپ, — قۇماردى جاقسى كٶرمەيسٸڭ بە?
— جاقسى كٶرمەيمٸن, تٸپتٸ, ونى يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرەمٸن, مەن ونىمەن بٸرگە بولۋدى قالامايمىن.
— بٸراق, جالعان جازۋعا بولمايدى, بٸرٸڭنەن-بٸرٸڭ ايرىلا المايتىندارىڭدى وسىنداعى جۇرتتىڭ بەرٸ بٸلەدٸ عوي?
— سولاي دا شىعار, بٸراق, بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ٶلەردەي جەك كٶرەمٸز.
— ول سەنٸڭ جەككٶرەتٸنٸڭدٸ بٸلە مە?
— نەگە بٸلمەيدٸ?! ەبدەن بٸلەدٸ, مەن بٸلمەي تۇرىپ, ول بەرٸن بٸلٸپ بولعان, ول بەرٸمٸزدٸ اقىماق سانايدى, بٸرٸڭ قالماي وقۋدان قۋىلاسىڭدار, سوندا مەن بەرٸڭنٸڭ سوڭىڭنان كەتەمٸن, باسقالار سيياقتى داربازادان زەمبٸلدە جاتىپ شىقپايمىن, قايتا, كٶرپە-جاستىعىمدى ارقالاپ ٶز اياعىممەن كەتەمٸن دەيدٸ, ونىڭ ەسۋاستانعانىنا كٶپ بولدى, ول ٶزٸن جىندىلارمەن وقىپ جٷرمٸن دەپ بٸلەدٸ.
— ونىكٸ دۇرىس شىعار.
— ەگەر, ونى جازساڭ, مەنٸ وعان قوسۋشى بولما.
— مەن ەشقاشان جىندى مەن ساۋدى ايىرىپ جازعان ەمەسپٸن.
— ەندەشە ونى ساۋعا اينالدىرىپ جٸبەر, ودان سوڭ مەنٸ قوسىپ قويارسىڭ.
— وعان كەلمەيدٸ, ەگەر, مەن سولاي دەپ جازسام, قۇماردىڭ ساعان قاراماي قويۋى ەبدەن مٷمكٸن.
— وندا مەن دە وعان قاراماي قويامىن, تٸپتٸ جاقسى ەمەس پە, بٸز سودان ايرىلىسىپ كەتەر ەدٸك, ونسىز دا سان ايرىلىسىپ, سان رەت قوسىلىپ جٷر ەمەسپٸز بە?
— قۇمار وعان كٶنبەيدٸ.
— نەگە?
— قۇمار قايتا باس قوسۋدان قورقادى, ول قازٸرگە دەيٸن بٸر جٷرگەن قىزبەن ەكٸنشٸ رەت قايتىپ جٷرٸپ كٶرگەن جوق.
جٸگٸتتٸڭ قۇشاعىندا ٷگٸلٸپ كەتەردەي تەبٸرەنەتٸن قىپشا بەل سەۋلەنٸڭ جۇرتتى جۇتىندىرار جەرٸ قيىلعان قاسى مەن قاتپارى قالىڭ قاراقات كٶزدەرٸ ۇيالاعان قاباعىندا. ەكٸ جىلدىڭ الدىندا ۋنيۆەرسيتەت قاقپاسىنان كٸرەر-كٸرمەستەن سەۋلە قۇمارمەن تانىستى. ول بٸرٸنشٸ كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرٸن قارسى الۋ ساۋىق كەشٸ ەدٸ. ولار الاڭدا, اشىق اسپان استىندا ٶتكەن كەشتە كەزدەستٸ. ارادا ەكٸ ساعاتتان كەيٸن بٸرٸن-بٸرٸ سٷيٸپ قالعاندارىنا ٶزدەرٸ دە تاڭ-تاماشا قالعانداي, ارالارىنان قىل ٶتپەيتٸن عاشىقتار بولىپ شىعا كەلدٸ. جاڭا قىزداردى تۇڭعىش بيگە تارتۋشى رەتٸندە قۇمار بيگە سەۋلەنٸ شاقىرعاندا ونىڭ ەلدەنەنٸ كٷتٸپ اتقالاقتاعان جٷرەگٸ دٷرسٸلدەپ, شۋ اساۋداي بۇلقىندى. سىلانىپ-تارانىپ شىققان ونىڭ اققۇبا بەتٸنٸڭ ۇشىنا قىزىل الاۋ جٷگٸرٸپ, ەرٸندەرٸندەگٸ دالابى وتتاي جايناپ, قادالا قاراعان جاندارعا الىستان تامساندىرىپ, اڭساتاتىن ەدٸ. جٸگٸتتٸڭ ەپپەن ۇستاعان جۇمساق الاقانىنا ەسسٸز اسىلعان ساۋساقتارى قارىسىپ قايىرۋ بەرمەي, جانسىزدانىپ قالعان. بٸراق, قىزدىڭ ونىسىن ەلەگەن قۇمار جوق. قىزدى كٶنە تانىسىنداي كٶرٸپ سىر اقتاردى. ۋنيۆەرسيتەتكە كەلگەنٸنە قۋاناتىندىعىن, مۇنداعى وقىتۋشىلاردىڭ ەشكٸمدٸ جاتسىنبايتىنىن, سۇلۋ قىزداردىڭ قاشاندا جولى بولاتىندىعىن, كٶڭٸل كٶتەرۋ ٷشٸن بۇل ورتانىڭ جۇماق ەكەنٸن, اينالا تولى باۋ-باقشا, سەيٸلدەۋگە بولاتىن, تٸپتٸ, تاستاي قاراڭعى تٷندە قىدىرۋعا دا ەشكٸم بٶگەت بولمايتىنىن ايتىپ, قىزدى سٶزٸمەن ايرانداي ۇيىتتى. مۋزىكا اياقتالعاندا قۇماردىڭ سٶزٸ اياقتالماي قالدى. سودان سەۋلە ەندٸ تانىسىپ, ەلٸ ٷيٸر بولماعان كۋرستاستارىنان گٶرٸ جاڭا تانىسقان جٸگٸتتٸڭ قاسىندا قالۋدى جٶن سانادى. كەڭ الاڭدا, سەڭدەي سوعىلىسقان جۇرت اراسىندا بيلەۋگە جاڭا ەۋەن كٷتٸپ تۇرعاندا ولار وسىناۋ دٷنيەدە ٶزدەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن شىن سەزٸندٸ. اينالا تولى ادام بولسا دا جاپان تٷزدە ەكەۋٸ عانا تۇرعانداي دەل-سال كٷي كەشتٸ. مۋزىكا ولاردى ەلجٸرەتٸپ بالبىراعان كٷيگە تٷسٸردٸ. ەكەۋٸنٸڭ جٷرەگٸندە سىرعىعان سازدى ىرعاق بىلايعى دٷنيەنٸڭ ۋدا-شۋ ايعايىن, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان مۋزىكانى بٸر شەتكە ىسىرىپ تاستادى. قۇمار قىزعا جاقىنداي تٷسٸپ بٸردەڭەلەر ايتتى. سەۋلە ولاردىڭ بٸردە-بٸرٸن تولىق ۇققان جوق. ەيتسەدە, بۇل سٶزدەر وعان ٶتە تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ. سول كٷننەن باستاپ سەۋلە كٶزٸن جۇمسا بولدى, قۇلاعىنىڭ تٷبٸندەگٸ مايدا شاشتارىن جٸگٸتتٸڭ ىستىق دەمٸ ۇرىپ تۇرعانداي ەسەر ەتەدٸ. سونداي كەزدە ونىڭ كٶز الدىندا كٶبەلەكتەر ويناي باستايدى. ماحاببات, مٸنە, وسىلايشا وعان ستۋدەنت دەگەن اتپەن بٸرگە كەلدٸ. سودان كەيٸنگٸ جۇمادا كۋرستاستارى ونىڭ جاتاقحاناعا جەي ورالاتىنىن بٸلدٸ. ودان جوعارى كۋرستا وقيتىن جٸگٸتپەن كەزدەسٸپ جٷرگەنٸن تٷسٸندٸ. دەگەنمەن, كۋرستاستارىنىڭ بۇل بٸلٸپ قويۋى باستاماسى عانا ەدٸ. كەلەسٸ جىلى تاعى دا ستۋدەنتتەردٸ قارسى الۋ كەشٸندە ول قۇمارمەن تاعى بيلەدٸ. ولار بىلتىرعىداي ەسەرلٸ سەزٸمگە تۇنشىقپاسا دا بٸرٸن-بٸرٸ جاقسى تٷسٸنەتٸندەرٸن اڭعاردى. ۋنيۆەرسيتەتكە كەلگەن ەكٸ جىلدا قۇمار ٶزٸنٸڭ سەگٸز قىزبەن جٷرگەنٸن سەۋلەگە بۇرىن-اق ايتىپ بەرگەن. بٷگٸن ولار سەۋلەنٸڭ وسى جىلى بەس جٸگٸتپەن جٷرگەنٸن سٶز ەتتٸ. قۇمار بەرٸ دۇرىس بولسا, سەۋلەنٸڭ ٶزٸنە سٶزسٸز وزا الاتىنىنا ەش كٷمەن كەلتٸرمەيتٸنٸن دە ايتتى.
— دەگەنمەن, الدا جٷرۋٸڭە ساعان ەلٸ مٷمكٸندٸك بار, — دەدٸ سەۋلە جٸگٸتتٸڭ جٷزٸنە كٷلٸمدەي قاراپ, — بٷگٸن كەشكە-اق جاڭا قىزدارمەن تانىساسىڭ.
— بٸرەۋ بولا ما, ەلدە ەكەۋ بولار ما ەكەن?
— بىلتىر ماعان نە دەپ ەدٸڭ, ەسٸڭدە بار ما? بۇل ۋنيۆەرسيتەت جۇماق, قور قىزدارى تٷگەل وسىندا كەلەدٸ, جٸگٸت بٸتكەن «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن سەرٸلەر دەپ كٶپٸرگەنسٸڭ, بۇلارىڭ شىلعىي ٶتٸرٸك ەكەن, سولارىڭدى جاڭا كەلگەندەرگە تاعى ايتپاقسىڭ با?
— مەن ساعان سولاي دەپ پە ەدٸم?! نە ايتقانىم ەسٸمدە قالماپتى, بٸراق, مۇنى ايتقانىڭ جاقسى بولدى, بۇلاردىڭ بەرٸ مەڭگٸلٸك تاقىرىپتار, جازۋشىلار تابا الماي جٷر, بۇلاردى سەن, بولماسا ٶزٸم, بالقاشقا ايتىپ قويعانىمىز جٶن, جازۋشى بولماق قوي, بۇل جاعىن ول جاقسى بٸلەدٸ, بٸر بٸلسە, قادٸرٸن سول بٸلەدٸ.
— بٸراق, ول ايتقاندارىڭ تٷگەلدەي ٶتٸرٸك دەدٸم عوي.
— سٶزدە ٶتٸرٸك بولمايدى, اۋىزدان شىققان ەكەن, وندا شىندىق سٶزسٸز بولعانى, ەڭ كەمٸندە مەن ساعان بٸزدٸڭ مۇندا ماحابباتتىڭ ارزان ەكەنٸن, كٶپ جاپا شەكپەيتٸنٸڭدٸ ايتىپپىن عوي, جاڭا كەلگەندەر دە ماحابباتتقا قارىق بولسىن.
— بۇلارىڭ ماعان قاجەت ەمەس.
— ەكەۋمٸزگە قاجەت بولماعانىمەن, جاڭا كەلگەندەرگە قاجەت, بۇلاردى ولارعا ەيتەۋٸر بٸرەۋدٸڭ ايتۋى كەرەك قوي.
— ٶزگەلەردٸ قويشى, ٶزٸڭ تۋرالى ايتپايسىڭ با?
— بٸراق, بٷگٸن تٷن ٶزگەلەرگە ٶزٸمٸزدٸ ارنايتىن تٷن, ەسٸڭنەن شىعىپ كەتپەسٸن, «حالىق ٷشٸن قىزمەت ەتەمٸن» دەگەن سٶز بار, ماحابباتقا ادال بولماساق تا, ۋاقىتقا ادال بولۋىمىز كەرەك قوي.
— مەنٸڭ ەشكٸمگە ادال بولعىم كەلمەيدٸ, الايدا بٸرەۋ مەن ٷشٸن قيىلىپ تۇرسا, ول دا تەرٸس بولماس ەدٸ, بٸراق, سەن ماعان قىزمەت ەتۋدەن باس تارتىپ تۇر ەمەسسٸڭ بە?
— مەن ساعان ادال-اق قىزمەت ەتەر ەدٸم, بٸراق, بۇلاردى ساعان بىلتىر ايتىپ تاستاعانمىن.
— ەندەشە سولاردى قايتالاپ ايت.
— بۇل مٷمكٸن ەمەس, سەن ولاردىڭ جالعان ەكەنٸن بٸلٸپ قويدىڭ, ونى سەنبەيتٸن ادامنىڭ ەستۋٸنە بولمايدى.
— وندا مەن نەنٸ ەستٸسەم بولادى?
— ونى مەن قايدان بٸلەيٸن, مٷمكٸن, كەلەر جىلى وسى ۋاقىتتا ٶزٸڭ ايتارسىڭ, جٷرگەن جٸگٸتتەرٸڭ ماعان ۇقساپ, ونعا جەتكەندە نە ەستٸگەنٸڭدٸ ٶزٸڭ دە بٸلەتٸن بولاسىڭ.
— ەگەر, مىناۋ ۋدا-شۋ ايقايدان وڭاشا كەتەيٸكشٸ دەسەڭ, مەن قارسى بولماس ەدٸم.
— بٸراق, ول جاقتا مەن ٸزدەگەن جاس قىزدار جوق, ولارسىز مەن ەشتەڭە ٸستەي المايمىن, بٷگٸن تٷن سٶزسٸز ولاردىڭ بٸر-ەكەۋٸمەن تانىسۋىم كەرەك, ەنە, اناۋ قىز ەلدەكٸمدٸ كٷتٸپ تۇرعانعا ۇقسايدى, ٶڭٸ ەدەمٸ ەكەن, كەشٸر, ەڭگٸمەمٸز وسىمەن اياقتالسىن, قالعانىن كەيٸن ايتىسارمىز, مەنٸڭ انا جاققا بارۋىم كەرەك.
ولار مۋزىكا اياقتالماي جاتىپ بيدٸ توقتاتتى دا, قۇمار قالىڭ ادامنىڭ اراسىنا سايتانداي سٷڭگٸپ جوق بولدى. جۇرت بيلەپ جاتىر. سەۋلە بٸر مەزەت قاي جاققا بەتتەرٸن بٸلمەي, ورنىندا تۇرىپ قالدى. ول جان-جاعىنا جالتاقتاپ, بيلەمەي سىرتتا قاراپ تۇرعانداردىڭ اراسىنان ٶزٸنە تانىس ٸزدەي باستادى. بٸراق, ەشكٸمدٸ كەزٸكتٸرە المادى. جاڭا كەلگەندەر بولماسا, ٶزگەلەر ەلدەقاشان ەكٸ-ەكٸدەن جۇپتاسىپ, بۇل ارادان تايىپ تۇرعانى بەلگٸلٸ.
— اقىماق! — دەدٸ سەۋلە ٶكپەسٸن جاسىرا الماي, قۇمار كەتكەن جاققا بٸر قاراپ قويىپ, — ولاي بولسا, كٶپ ٶتپەي-اق شىنىمەن مەن سەنەن اسىپ تٷسەرمٸن.
مۋزىكا تولاستاپ, بيلەپ جٷرگەندەر الاڭنان شەگٸنگەندە, سەۋلە دە سولارمەن بٸرگە الاڭ شەتٸنە بارىپ تۇردى. وعان تانىستارى سوندا دا كەزدەسە قويمادى. ونىڭ اق جٸبەكتەن تٸگٸلگەن, سٷيرٸكتەي سٷيكٸمدٸ بويىنا قۇپ جاراسقان, ەتەگٸ جەر سىزعان كٶيلەگٸ بيلەپ جٷرسە دە, بولماسا قاراۋىتقان اعاش اراسىنداعى ورىندىقتاردا بٸرەۋمەن وتىرسا دا ەدەمٸ كٶرٸنۋگە تيٸس. ەندەشە, بٷگٸنگٸ تٷنٸ بيلەگەنٸ جەتتٸ, ەندٸ بيلەمەيدٸ. وسىمەن دوعارىپ, بۇل ورتادان اۋلاق ەكەتسە, ول كٸمگە بولسا دا رەنجٸمەس ەدٸ. دەگەنمەن, جالعىز كەتۋٸنە بولمايدى, وقۋ ورنىنىڭ ٸشٸندە اعاش اراسىن قۋالاعان تارام-تارام جولدار بار, مىناداي ايلى كەشتە, جۇلدىز جامىراعان تٷندە مەۋەلٸ اعاش اراسىندا جالعىز جٷرۋ دەگەنٸڭ ازاپ. سەۋلە بۇل جولدارمەن تٷندە جالعىز جٷرٸپ كٶرگەن ەمەس. جالعىز قالۋعا ەستە بولمايدى. كٶلەڭكەڭ بولسا دا, بٸردەمەنٸڭ سەرٸك بولعانى جٶن, بٸراق, تٷندە اعاش اراسىندا كٶلەڭكەڭ ەس بولمايدى. جۇرت بيلەپ جاتىر. قۇمار دا سەۋلەنٸڭ الدىنان بٸرنەشە مەرتە ٶتتٸ. ول قۇشاعىنا العان قىز ۋىلجىپ, اينالاسىنا شاتتانا شالقىپ قارايدى, ماعىناسىز كٷلە بەرەدٸ. قۇمار بار نازارىن قۇشاعىنداعى قىزعا اۋدارعان, ٶزٸنەن سەل الاسالاۋ وعان بٸردەڭەنٸ تىنباي ايتىپ جٷر.
— كەشٸرٸڭٸز, سٸزبەن بيلەۋگە بولا ما? — دەپ ەلدەكٸم سەۋلەنٸڭ قارسى الدىنا كەلٸپ تۇرا قالدى.
كٷندٸزدەي جارقىراعان شىراق نۇرىنىڭ استىندا سەۋلە ٶزٸنە جاسقانباي قاراعان جٸگٸتتٸ كٶردٸ. كيگەن كيٸمٸ سەۋلەگە بٸردەن ۇناعان جوق. سودان-اق ول قارسىسىندا تۇرعان ادامنىڭ بۇل ورتاعا جاڭا كەلگەن ادام ەكەنٸن سەزە قويدى. جٸگٸتتٸڭ ەسەرلٸ ەرٸ جاعىمدى داۋسى ونى ٶزٸنە تارتتى.
— بيلەسەك, بيلەيٸك, — دەدٸ سەۋلە.
ولار بيگە قوسىلىپ, توپتىڭ ورتاسىنا ەنٸپ كەتە بەردٸ. جٸگٸتتٸڭ اياق الىسى ٶزٸنە قاراعاندا جاتىق ەكەنٸن اڭعاردى. ەكەۋٸنٸڭ بويلارى دا شامالاس. جانارلارى تٷيٸسە بەردٸ. سەۋلە ٶزٸنە كٸرپٸك قاقپاستان قاراعان جاناردان بۇرىنعى تانىستارىن ٸزدەدٸ. سەۋلە جٸگٸتتەردٸڭ ٶزٸنەن سەل-پەل بيٸك كەلۋٸنە, ٶزٸنە اڭساۋلى جانارمەن قاراعان قارا, قوڭىر, شەگٸر كٶزدەردٸڭ بٸرٸنە قاراعىسى كەلسە, بٸرٸنە قاراماۋعا, ٶزگەنٸڭ ٶزٸنە ەمٸنە قاراعان قاراسىن بايقاماعانداي ەلەۋسٸز قالدىرۋعا ٷيرەنگەن ەدٸ. بۇل جولى ولاي ٸستەۋٸنە بولمادى.
— سٸزدٸ بۇرىن كٶرمەگەن ەكەنمٸن, — دەدٸ جٸگٸت.
— مەن دە سەنٸ كٶرمەگەن سيياقتىمىن, — دەدٸ سەۋلە.
— مەنٸ كٶرمەيتٸن جٶنٸڭٸز بار, مەن ۋنيۆەرسيتەتكە ەندٸ كەلٸپ تۇرمىن عوي.
— سەن بٸرٸنشٸ كۋرستانسىڭ با?
— يە, جاڭا ستۋدەنتپٸن, حيمييا, بولماسا فيزيكا وقيتىن شىعارمىن, ەدەبيەت بولسا دا بولا بەرەدٸ.
— سوندا نە, قانداي ماماندىق وقيتىنىڭدى ٶزٸڭ دە بٸلمەيسٸڭ بە?
— مەنٸ ماتەماتيكا ماماندىعىنا قابىلداپتى, ولار ماعان كەلگەندە جاڭىلىپ قالعان, مەنٸ سٶزسٸز باسقا ماماندىققا اۋىستىراتىن بولادى.
— نەگە?
— ورتا مەكتەپتە مۇعالٸم ساباعىما 4 پەن 5 دەپ باعا قويعاندا, تەك ماتەماتيكا ساباعىما عانا 2 دەگەن باعا قويعان. مەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ سىناعىنان دا دەل سول 2 دەگەن باعا الدىم.
— ولار سەنٸ ماتەماتيكا ماماندىعىنا قابىلداپ پا?
— ولار مەنٸ بٸرٸنشٸ ەتٸپ قابىلداعان تٷرٸ بار, جۋرنالدان وقىتۋشى اتىمدى بٸرٸنشٸ بولىپ شاقىردى.
— ماماندىق اۋىستىرۋ تۋرالى تالاپ ەتسەڭ بولادى.
— ولار ماعان «ماتەماتيكادان جوعارى باعا الىپ كٶرمەدٸم» دەپ ٶتٸنٸش جاز, سودان كەيٸن ماماندىعىڭدى الماستىرامىز دەيدٸ.
— وندا جازبايسىڭ با?
— جىندى بولماسام, نەگە جازامىن?! 2 دەگەن باعا الۋ قىلمىس ەمەس قوي, ولار سول قىلمىستى ماعان ارقالا دەيدٸ.
— وندا ماماندىعىڭدى اۋىستىرا المايسىڭ.
— قاي كٷنٸ اۋىستىرعانشا وقي بەرەمٸن, ولار بەرٸبٸر مەنٸ اۋىستىرادى.
— ولار سەنٸ اۋىستىرماي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەن قۋىپ جٸبەرەدٸ.
— نەگە?
— سەبەبٸ, سەن سىناقتا سٷرٸنە بەرەسٸڭ عوي.
— ولار مەنٸڭ بۇل ماماندىقتا 2-دەن جوعارى باعا الىپ كٶرمەگەنٸمدٸ بٸلٸپ تۇرسا, نەگە قۋادى?
— ۋنۆەرسيتەتتە 2 دەگەن باعا قويىلمايتىنى سيياقتى, 5 دەگەن باعا دا قويىلمايدى, بٸراق, جۇرتتىڭ بەرٸ 3 الىپ, الشاڭداي باسادى, ال سەن 2 الاسىڭ عوي, ولار سەنٸ ەكٸلەنبەي-اق قۋىپ جٸبەرەدٸ.
— مەن بەرٸبٸر ٶتٸنٸش جازبايمىن.
— وندا وقىتۋشىعا ٶزٸڭنٸڭ 3 الاتىنىڭدى بٸلدٸرۋٸڭ كەرەك.
— بٸراق, مەن ٶزٸمنٸڭ 3 الا المايتىنىمدى جاقسى بٸلەمٸن.
— الايدا, ونى وقىتۋشى بٸلمەيدٸ عوي, مۇندا كٸمنٸڭ بولسا دا 3 دەگەن باعا الۋىنا بولادى, ولار ساعان دا سول باعانى بەرە سالادى.
— بۇنىسى جاقسى ەكەن, مەن وسىنداي وقۋ ورنىن جاقسى كٶرەمٸن.
— قالايدا 3 دەگەن باعا الامىن دەۋٸڭ كەرەك.
— مەن ەستە 4 الامىن دەمەيمٸن, 3 الامىن.
— وندا 3 الاسىڭ.
سەۋلە بيلەپ جٷرگەن جٸگٸتتٸ باقىتتى سانادى. ول زەرەك, زەرەكتٸگٸمەن قويماي, العىر ەكەن. ٶمٸردە جاڭا بٸر ەسٸكتٸ اشقان كەزدە كەزدەسەتٸن سٶزسٸز بٸلۋگە تيٸستٸ تەورەمانى تەز-اق بٸلٸپ الدى. بيلەگەندە العاشقى قادامىن قالاي سەتتٸ السا, بۇل قادامىن دا سونداي جاتىق باستى. سەۋلە جٸگٸتتٸ ۇناتىپ قالعانىن اڭعاردى. سول سەتتە مۋزىكا تولاستادى دا, ولار الاڭنىڭ شەتٸنە بارىپ تۇردى.
— اتىڭدى سۇراماپپىن عوي? — دەدٸ سەۋلە قاسىندا تۇرعان جٸگٸتكە بۇرىلىپ ەلدەنەنٸ ەسٸنە سالعانداي.
— ەدٸل, سٸزدٸڭ اتىڭىز?
— سەۋلە.
— اتىڭىز ەدەمٸ ەكەن.
— راحمەت,
— اناۋ سٸزدٸڭ جٸگٸتٸڭٸز بە? — دەدٸ ەدٸل الاڭنىڭ قارسى جاعىن يەگٸمەن نۇسقاپ.
سەۋلە قارسى جاقتان قۇماردى كٶردٸ. ول ەلگٸندەگٸ قىزبەن تۇر. ولار ٶتە تاتۋ, بٸرٸن-بٸرٸ ەجەلدەن بٸلەتٸن ادامدار سيياقتى, مىنا بي كەشٸ دە تٸپتٸ بٸر سولار ٷشٸن ٶتكٸزٸلٸپ جاتقانداي. ەكەۋٸنٸڭ مۋزىكانىڭ باستالۋىن سابىرسىزدانا كٷتٸپ تۇرعانى بايقالادى.
— ول مەنٸڭ جٸگٸتٸم ەمەس.
— مەن جٸگٸتٸڭٸز بە دەپ قالىپ ەدٸم, — دەدٸ ەدٸل.
مۋزىكا باستالدى دا, جٸگٸت سەۋلەنٸ تاعى بيگە شاقىردى.
— ول جٸگٸت ەلگٸندە سٸزبەن بٸرگە ەدٸ, ەندٸ مەن ۇناتىپ قالعان قىزدى اينالدىرىپ ەكەتتٸ.
— سەن دە ول قىزدى ۇناتىپ قالىپ پا ەدٸڭ?
— سولاي سيياقتى ەدٸ, بٸراق, بٸلمەيمٸن, سٸزدٸڭ كٶزٸڭٸز كٸمدٸ بولسا دا ٷيٸرٸپ ەكەتەدٸ ەكەن.
— بۇل سٶزٸڭە راحمەت ايتادى دەپ دەمەلەنبەي-اق قوي, بٸراق, مەن ونىڭ قىزى ەمەسپٸن.
— كەشٸرٸڭٸز, — دەدٸ ەدٸل, — سٸز قاتە ويلاپ قالدىڭىز, مەن قىزعانىشقا بوي الدىراتىن جان ەمەسپٸن, قىزعانىش دەگەن جاقسى عوي, بٸراق, جاڭا ماحاببات ودان دا جاقسى, مەن سٸزدٸ سٷيٸپ قالدىم دەسەم, سٸز نە دەر ەدٸڭٸز?
— مەن ەشتەڭە دەمەيمٸن.
— سولاي دە.
— مەن دە سەنٸ سٷيەتٸن شىعارمىن.
— وندا مىناۋ ورتادان كەتەيٸك.
— مەنٸڭ كەتكٸم كەلٸپ تۇرعانىمدى قايدان بٸلٸپ قويدىڭ?
— ونى بٸلۋ وڭاي, — دەدٸ ەدٸل سەۋلەگە كٷلٸمسٸرەي قاراپ, — عاشىقتار قاشاندا وڭاشالانۋدى قاجەت ەتٸپ تۇرادى.
— بۇنىڭ بەرٸن قايدان بٸلٸپ جٷرسٸڭ...
ولار بيدٸ توقتاتىپ, جۇرت اراسىنان سىتىلىپ شىقتى دا, قاراۋىتقان باققا قاراي بەتتەدٸ. سەۋلە جٸگٸتتٸڭ ٶزٸن قىپشا بەلٸنەن قاۋسىرا قۇشاقتاپ الۋىنا كەت ەرٸ دەگەن جوق. ولار بەتتەگەن اعاش اراسىندا ورىندىقتار بار ەدٸ. بۇنى ەدٸل بٸلمەگەنٸمەن, سەۋلە بٸلەتٸن.
