Úlkenge qurmet, kishige izet kórsetýde aldaryna jan salmaityn sheshenderdiń qanǵa sińgen qasietteri jaiynda Almaty oblystyq sheshen-ingýsh ortalyǵynyń múshesi, Eńbekshi qazaq aýdanyna qarasty Aqshi aýylynyń turǵyny Beksultan Dýdýev áńgimelep berdi.
– Dástúr men eldiktin tutqasy úlkender, iaǵni, aqsaqaldar ekenin qazaqtar jaqsy biledi. Óitkeni qazaqtar úlkenniń aldyn kiyp etpeitin halyq qoi. Óz basym úlkendi qurmetteýde qazaq pen sheshendei halyqty kergenim joq. O sheti men bu shetine deiin qus qanaty talyp, tulpardyń tuiaǵy tozatyn saiyn dala tósin meken etken qazaqtarda zyndan, túrme degen atymen bolmaǵanyn tarihtan bilemiz.
Keńes zamanynyń ózinde sheshender oilanbai ot basqan jastardy aralarynda tártipke salyp, oǵan jaza kesip, túrmege jibermeýge kúsh salǵan. Túrmege bir otyryp kelgen adamnyń oi-sanasy ózgerip, túzelýi qiyn bolatyny jasyryn emes. Sondyqtan sheshen aqsaqaldary mundai buzyqtarǵa jumys istetip, aǵattyqqa barǵanyn uǵyndarǵan.
Mundai dastúr qazaq halqynda da bar ekenin bilemiz. Qazaqtar shekten shyǵyp, ospadarlyqqa barǵan tentegin óz arasynda tiyp, qatarǵa qosqan ǵoi. Iaǵni, tutas bir aýyl úshin aqsaqaldyń sózi zań bolǵan.
Ylkenniń lebizine qulaq asqan Qazaq halqy búginde Qudaidyn meiirim-shapaǵatyna bólenip, osyndai keń saharany baýyryna basyp otyr emes pe?! Eger bereke-birligi bolmasa, mundai ulan-ǵaiyr jer qazirgi urpaqqa miras bolyp qalar ma edi? Ái, qaidam. Sondyqtan aqsaqal, abyzdy syilaý qazaqtyń qanyna sińgen qasiet dep oilaimyn.
Men qazaq topyraǵyna aiaq basqanda ońy men solyn tanymaǵan 4 jastaǵy bala edim. Áke-sheshemiz Stalinniń jandaishaptary sheshenderdi júk poiyzyna tiep, Qazaqstannyń poiyz jol baratyn aýmaqtaryna ákelip, zat siiaqty tógip tastaǵanyn aityp otyratyn. Aýyr joldy kótere almai qanshama adam mert boldy deseńizshi... Sondai qiyn kezeńde sheshenniń kópti kórgen shaldary jas urpaqtyń bolashaǵyn oilap, sheshen halkynyń basyna túsken qasiretke tasty jaryp shyqqan qaraǵaidai qaisarlyq tanytqanyn aitýǵa tiispin.
Sheshenderdi Qazaqstanǵa kúshtep qonystandyrǵanda Stalinniń qolshoqparlary «bular adamnyń etin jeitin halyq» dep jergilikti qazaqtarǵa syrtymyzdan jamandapty. O zamanda, bu zaman tutas bir halyqtyń adam etin jepti degenin estimegen qazaqtar olardyń sózine qulaq aspaǵan. Qaita sheshenniń shaldarynyń namazǵa jyǵylyp, sájdege bas qoiyp jatqanyn kórip, munyń arandatý úshin ádeii aitylǵan sóz ekenin túsinedi.
Osydan keiin qazaqtar bizdi qushaq jaia qarsy alǵanyn áke-sheshemiz jyr qylyp aityp otyrýshy edi. Sol kezde jergilikti qazaqtardyń jaǵdaiy máz emes edi. Biraq soǵan qaramastan qolyndaǵy baryn bizben bóliskenin qalai umytýǵa bolady.
Bizder 1943 jyly aqpannyń saqyldaǵan sary aiazynda qazaq topyraǵyna taban tiredik. Sol kezde kúshtep qonys aýdarylǵandardyń deni shal-kempir, bala-shaǵa men áielder bolatyn. Al er azamattardyń kópshiligi soǵysqa ketken edi. Qystyń kózi qyraýda sonaý Kavkazdan Qazaqstanǵa qonys aýdarý, adamdy ajalǵa itermelegenmen birdei ǵoi.
Kúshtep kóshirilgen sheshenderdiń sol kezde aldy kuz, arty jar, bolashaǵy bulyńǵyr bolǵan edi. Jany jaraly kóshti bastap kelgen sheshen shaldarynyń sol kezeńdegi qaisarlyǵyna áli kúnge deiin tánti bolamyn. Kindikten taraǵan balalary maidan dalasynda ot keship júrse, ómiriniń jalǵasy urpaqtary taǵdyr tálkegine ushyrap, bóten elge bosyp barady. Sheshen aqsaqaldary alasapyran zamanda sheshen halqynyń otyn óshirmeýdi basty mindet sanady. Olar bul mindetti abyroimen atqarǵany anyq.
Syrt jerde júrsek te ana tilimiz ben salt-dástúrimizdi umytqan joqpyz. Quima qulaq sheshen shaldary bárin sanamyzǵa quiyp berdi. Bizdiń baqytymyzǵa qarai qazaq halqy meiirimdilik tanytyp, baýyrmaldyq kórsetýi bizdiń ósip-ónip el qataryna qosylýymyzǵa úlken demeý bolǵanyn aitýǵa tiispin.
Qazir taiaqqa súiengen shaldardyń izin basyp, sol aqsaqaldyq jasqa biz de keldik. Keide sonaý náýbet kezińdegi aqsaqaldardyń jaǵdaiy qazirgi bizdiń hal-kúiimizden jaqsy boldy-aý dep oiǵa shomatyn kezderim bolady. Óitkeni sol kezde taǵdyr-tálkegine ushyraǵan tutas bir halyqtyń arman-tilegi boldy. Al qazir beibit zaman, bizdi eshkim túrtpektep jatqan joq. Árkim qalaýynsha ómir súredi. Bireýge birdeńe dep aqyl aitýdyń ózi qiyn. El, jer bolǵan soń qyzýqandy jastar bir-birimen kelispei jatatyn kezderi bolady. Sol kezde bylaiǵy jurt «bul aýyldyń tentegine tyiym salatyn aqsaqaly joq pa?» dep aitady emes pe? Sondyqtan qazirgi aqsaqaldardyń da qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi bir mysqalda kemigen jok desem artyq aitqandyq bolmas edi.
Mundaida danagói qazaq halqy «qadirin bilip ukpasa, naqyl aitqan sóz ǵarip» demei me? Qazirgi tańda jastardyń nazaryn ózine aýdaryp, teris jolǵa jeteleitin jaittar óte kóp. Sondyqtan kóptegen jastar úlkenniń sózine qulaq aspai, ózinshe áreket istep, opyq jep qalatyny jasyryn emes.
Úlkendi tyńdaý birtindep qalyp bara jatqandai... Osy rette Ykimettiń jergilikti jerlerde aqsaqaldar alqasyn quryp, jastarǵa tálim-tárbie berý máselesine kóńil bólip otyrǵanyn óte oryndy dep esepteimin.
Qazirgi tańda aýylymyzdaǵy aqsaqaldar jastardy qazaq-sheshen dep bólmei, aqyl-keńesimizdi aityp turamyz. Al sheshen aqsaqaldary jastaryn qalai tárbieleidi degen suraqqa jaýap bersem. Bizder birinshi kezekte jastardy adaldyqqa tárbieleimiz. Jastarǵa «eshkimniń ala jibin attamańdar» dep únemi aityp otyramyz.
Kópshilik sheshender jaiynda sóz etkende «Taý zańy» tóńireginde túrli alypqashpa áńgime aitatyny jasyryn emes. Menińshe, «Taý zańy» sheshen halqynyń erjúrektigi men adaldyǵyn tanytatyn dástúr. «Taý zańy» jekpe-jekke shyqqan eki jigittiń teń jaǵdaida kúsh synasýyn kózdeidi. Qazaqtar «dástúrdiń ozyǵy men tozyǵy bar» deidi ǵoi. Sondyqtan óz basym «Taý zańy» qazirgi zaman aǵymynan qalyp bara jatqan dástúr dep esepteimin.
Budan basqa bizde áke balasyn qolyna alyp kóterip, emirenip mandaiynan iiskemeitin dástúr bar. Jaýgershilik zamanda mundai dástúr qajet bolǵan shyǵar. Al qazir áke men bala arasyn bulaisha alshaqtatýǵa bolmaidy. Qazir bilim men biliktiń zamany ǵoi. Sondyqtan bizder jastarymyzdyń bilim alyp, ortaq Otanymyz Qazaqstannyń ósip-órkendeýine óz úlesterindi qosyńdar dep únemi aityp otyramyz.
Zańǵar taýlardy meken etken sheshen halqy álmisaqtan mal ósirýdi basty kásibi dep bilgeni belgili. «Mal baqpasań mandymassyń» dep sońyna ósiet qaldyrǵan qazaq pen sheshenniń turmystyq ómirinde osyndai uqsastyqtar óte kóp. Qazir Úkimet halyqqa mal ósirip, egin salyńdar dep qoldan kelgen kómegin kórsetýde. Bizder osy múmkindikti paidalanýymyz kerek. Qazir aýylda júrgen jastar nesibesin jerden terip jeýdi úirendi. Aldaǵy ýaqytta bárimiz Qazaqstandy aýylsharýashylyǵy órkendegen memleketke ainaldyrýymyz kerek.
Ainur Jumahan
