– Gúlnara Hamitovna, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar men jetim balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý boiynsha qandai jumystar júrgizip jatyrsyz?
Jetim balalar men ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar – halyqtyń eń álsiz toptarynyń biri. Olar úshin memleket kepildigi asa mańyzdy: turǵyn úi alý quqyǵy, áleýmettik qoldaý, bilimge qoljetimdilik jáne, árine, otbasynda tárbielený múmkindigi. Aqmola oblysynda, elimizdiń basqa óńirlerindegidei, zańnamalyq baza bar, qoldaý tetikteri kózdelgen jáne osy quqyqtardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etetin ýákiletti memlekettik organdar jumys isteidi.
Sonymen qatar, ókinishke qarai, is júzinde zań buzýshylyqtar áli de kezdesedi. Aqmola oblysy boiynsha Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń ókildigi atalǵan sanattaǵy balalardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń saqtalýyna taldaý júrgizdi.
2025 jylǵy derekter boiynsha óńirde ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan jáne jetim 1 177 bala tirkelgen. Olardyń ishinde:
• 1 004 bala – otbasylarda (qamqorshylyq, qorǵanshylyq, qabyldaýshy otbasylarda),
• 173 bala – balalar úii mekemelerinde tárbielenýde.
– Jetim balalardyń kommýnaldyq turǵyn úi qorynan baspana alý quqyqtary qalai saqtalyp jatyr?
«Turǵyn úi qatynastary týraly» zańnyń 67, 68, 73 jáne 74-baptaryna sáikes, jetim balalar kommýnaldyq turǵyn úi qorynan 29 jasqa deiin baspana alýǵa birinshi kezekte quqyly. Olar turǵyn úi berilgenge deiin kezekten alynbaýy tiis.
Zańnamaǵa sáikes, beriletin jalpy turǵyn úi kóleminiń keminde 20%-y dál osy sanattaǵy balalarǵa bólinýi tiis. Alaida, shynaiy jaǵdai árqalai:
• 2020 j.: 212 páter berildi, onyń ishinde jetim balalarǵa — 37 (17,4%);
• 2021 j.: 305 páter, balalarǵa — 56 (18,3%);
• 2023 j.: 424 páter, balalarǵa — 90 (21,2%);
• 2024 j.: 417 páter, balalarǵa — 105 (25,1%).
Sońǵy jyldary kvota artyǵymen oryndalyp keledi, bul máseleni sheshýde oń serpin beredi. Degenmen, 389 bala 5 jyldan astam, al 99 bala 10 jyldan astam ýaqyt boiy turǵyn úi kezeginde tur. 144 bala 18 jasqa tolǵansha turǵyn úi ala almady. Soǵan qaramastan, kezekke qoiý tártibi buzylǵan faktiler anyqtalǵan joq.
– Ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar úshin aliment óndirý boiynsha qandai jumys atqarylýda?
254 balaǵa qatysty ata-analar ata-ana quqyǵynan shektelgen nemese aiyrylǵan. Alaida, QR «Neke (erli-zaiyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksiniń 77 jáne 80-baptaryna sáikes, ata-ana quqyǵynan aiyrylý alimenttik mindettemelerden bosatpaidy.
Soǵan qaramastan, balalardyń jartysyna jýyǵy aliment almaidy. Aqmola oblysy Ádilet departamentiniń derekteri boiynsha:
• 105 bala aliment almaidy, jalpy bereshek — 178,9 mln teńge;
• 413 ata-ananyń tek 9-y ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan;
• 43 atqarý qujaty qamqorshylardyń ótinishi boiynsha toqtatylǵan.
Sonymen birge, 123, 124 jáne 132-4-baptarynyń 4-tarmaǵyna sáikes, qabyldaýshy otbasylarǵa berilgen balalar alimentke, áleýmettik tólemderge jáne járdemaqylarǵa quqyly bolyp qala beredi.
– Júrgizilgen taldaý nátijesinde qandai sharalar qabyldandy?
Biz tiisti organdarǵa usynymdar joldadyq, qazirgi tańda kelesi sharalar iske asyryldy:
• Aliment boiynsha 13 mln teńge bereshek óteldi;
• 11 boryshker ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy (QR ÁQBtK-niń 669-baby);
• 5 is boiynsha jalaqydan ustap qalý sharalary qabyldandy;
• 34 boryshkerge shetelge shyǵýǵa tyiym salyndy jáne esepshottaryna tyiym salyndy;
• 15 adam jumysqa ornalastyryldy;
• 6 is boryshkerlerge izdeý jariialanýyna bailanysty toqtatyldy;
• Bilim basqarmasymen birlese otyryp, buryn qamqorshylardyń ótinishimen toqtatylǵan 43 atqarý isi qaita jandandy.
Ádilet departamenti jekemenshik sot oryndaýshylaryna kelesi tapsyrmalar berdi:
• Boryshkerlerdiń ornalasqan jerin anyqtaý;
• Aliment óndirý boiynsha sharalar qabyldaý;
• Jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etý;
• Atqarý óndirisiniń barysy týraly ai saiyn esep berý.
– Qandai negizgi problemalar ózekti bolyp otyr?
Kóptegen jumystar atqarylǵanyna qaramastan, kelesi máseleler áli de ótkir:
• Turǵyn úi kezeginde uzaq kútý;
• Alimentterdiń tólenbeýi;
• Ata-analardyń tómen jaýapkershiligi.
Biz vedomstvoaralyq ózara is-qimyldy kúsheitýdi, qamqorshylyq organdarynyń jumys tiimdiligin arttyrýdy jáne qabyldaýshy otbasylar institýtyn damytýdy qajet dep sanaimyz. Ata-anasyz qalǵan bala ózin memleket úshin eleýsiz sezinbeýi tiis. Onyń quqyqtaryn qamtamasyz etý — barshamyzdyń ortaq mindetimiz.
– Qorytyndylai kele, qoǵam men balalarmen jumys isteitin mamandarǵa ne aitar edińiz?
Eń aldymen, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń taǵdyryna beijai qaramaityn barlyq azamattarǵa alǵysymdy bildirgim keledi. Bul balalarǵa zańmen qorǵalý ǵana emes, sonymen qatar adamdyq jylý, kóńil men túsinistik qajet.
Qoǵamǵa – meiirimdilik, tózimdilik jáne áleýmettik jaýapkershilik tileimin. Árqaisymyz úles qosa alamyz: volonter, qabyldaýshy ata-ana nemese jai ǵana balaǵa jyly sóz aityp, qoldaý bildire alatyn azamat retinde.
Qamqorshylyq, bilim berý, ádilet salasynda jumys isteitin mamandarǵa kásibi yntasyn joǵaltpai, árbir esep pen derektiń artynda naqty balanyń taǵdyry turǵanyn umytpaýyn tileimin. Tek birlese áreket etý arqyly biz balalardyń quqyqtarynyń tolyqqandy júzege asýyn qamtamasyz etip, olar úshin qaýipsiz, qamqor jáne ádiletti orta qalyptastyra alamyz.
Bala quqyqtaryn qorǵaý – bir rettik shara emes, turaqty jáne júieli jumys. Bul baǵyttaǵy árbir qadam – mańyzdy.
– Gúlnara Hamitovna, ashyq áńgimeńizge jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaýdaǵy jumysyńyz úshin alǵys bildiremiz. Kásibi jetistikterińiz ózińizge shabyt, qoǵamǵa paida ákelsin. Aldaǵy ýaqytta da yntymaqtastyǵymyz jalǵasady degen úmittemiz. Taǵy da rahmet!
