– گٷلنارا حاميتوۆنا, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار مەن جەتٸم بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتىرسىز?
جەتٸم بالالار مەن اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار – حالىقتىڭ ەڭ ەلسٸز توپتارىنىڭ بٸرٸ. ولار ٷشٸن مەملەكەت كەپٸلدٸگٸ اسا ماڭىزدى: تۇرعىن ٷي الۋ قۇقىعى, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, بٸلٸمگە قولجەتٸمدٸلٸك جەنە, ەرينە, وتباسىندا تەربيەلەنۋ مٷمكٸندٸگٸ. اقمولا وبلىسىندا, ەلٸمٸزدٸڭ باسقا ٶڭٸرلەرٸندەگٸدەي, زاڭنامالىق بازا بار, قولداۋ تەتٸكتەرٸ كٶزدەلگەن جەنە وسى قۇقىقتاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار جۇمىس ٸستەيدٸ.
سونىمەن قاتار, ٶكٸنٸشكە قاراي, ٸس جٷزٸندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار ەلٸ دە كەزدەسەدٸ. اقمولا وبلىسى بويىنشا ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ٶكٸلدٸگٸ اتالعان ساناتتاعى بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸنٸڭ ساقتالۋىنا تالداۋ جٷرگٸزدٸ.
2025 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا ٶڭٸردە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان جەنە جەتٸم 1 177 بالا تٸركەلگەن. ولاردىڭ ٸشٸندە:
• 1 004 بالا – وتباسىلاردا (قامقورشىلىق, قورعانشىلىق, قابىلداۋشى وتباسىلاردا),
• 173 بالا – بالالار ٷيٸ مەكەمەلەرٸندە تەربيەلەنۋدە.
– جەتٸم بالالاردىڭ كوممۋنالدىق تۇرعىن ٷي قورىنان باسپانا الۋ قۇقىقتارى قالاي ساقتالىپ جاتىر?
«تۇرعىن ٷي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭنىڭ 67, 68, 73 جەنە 74-باپتارىنا سەيكەس, جەتٸم بالالار كوممۋنالدىق تۇرعىن ٷي قورىنان 29 جاسقا دەيٸن باسپانا الۋعا بٸرٸنشٸ كەزەكتە قۇقىلى. ولار تۇرعىن ٷي بەرٸلگەنگە دەيٸن كەزەكتەن الىنباۋى تيٸس.
زاڭناماعا سەيكەس, بەرٸلەتٸن جالپى تۇرعىن ٷي كٶلەمٸنٸڭ كەمٸندە 20%-ى دەل وسى ساناتتاعى بالالارعا بٶلٸنۋٸ تيٸس. الايدا, شىنايى جاعداي ەرقالاي:
• 2020 ج.: 212 پەتەر بەرٸلدٸ, ونىڭ ٸشٸندە جەتٸم بالالارعا — 37 (17,4%);
• 2021 ج.: 305 پەتەر, بالالارعا — 56 (18,3%);
• 2023 ج.: 424 پەتەر, بالالارعا — 90 (21,2%);
• 2024 ج.: 417 پەتەر, بالالارعا — 105 (25,1%).
سوڭعى جىلدارى كۆوتا ارتىعىمەن ورىندالىپ كەلەدٸ, بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدە وڭ سەرپٸن بەرەدٸ. دەگەنمەن, 389 بالا 5 جىلدان استام, ال 99 بالا 10 جىلدان استام ۋاقىت بويى تۇرعىن ٷي كەزەگٸندە تۇر. 144 بالا 18 جاسقا تولعانشا تۇرعىن ٷي الا المادى. سوعان قاراماستان, كەزەككە قويۋ تەرتٸبٸ بۇزىلعان فاكتٸلەر انىقتالعان جوق.
– اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار ٷشٸن اليمەنت ٶندٸرۋ بويىنشا قانداي جۇمىس اتقارىلۋدا?
254 بالاعا قاتىستى اتا-انالار اتا-انا قۇقىعىنان شەكتەلگەن نەمەسە ايىرىلعان. الايدا, قر «نەكە (ەرلٸ-زايىپتىلىق) جەنە وتباسى تۋرالى» كودەكسٸنٸڭ 77 جەنە 80-باپتارىنا سەيكەس, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلۋ اليمەنتتٸك مٸندەتتەمەلەردەن بوساتپايدى.
سوعان قاراماستان, بالالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اليمەنت المايدى. اقمولا وبلىسى ەدٸلەت دەپارتامەنتٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا:
• 105 بالا اليمەنت المايدى, جالپى بەرەشەك — 178,9 ملن تەڭگە;
• 413 اتا-انانىڭ تەك 9-ى ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان;
• 43 اتقارۋ قۇجاتى قامقورشىلاردىڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا توقتاتىلعان.
سونىمەن بٸرگە, 123, 124 جەنە 132-4-باپتارىنىڭ 4-تارماعىنا سەيكەس, قابىلداۋشى وتباسىلارعا بەرٸلگەن بالالار اليمەنتكە, ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەرگە جەنە جەردەماقىلارعا قۇقىلى بولىپ قالا بەرەدٸ.
– جٷرگٸزٸلگەن تالداۋ نەتيجەسٸندە قانداي شارالار قابىلداندى?
بٸز تيٸستٸ ورگاندارعا ۇسىنىمدار جولدادىق, قازٸرگٸ تاڭدا كەلەسٸ شارالار ٸسكە اسىرىلدى:
• اليمەنت بويىنشا 13 ملن تەڭگە بەرەشەك ٶتەلدٸ;
• 11 بورىشكەر ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى (قر ەقبتك-نٸڭ 669-بابى);
• 5 ٸس بويىنشا جالاقىدان ۇستاپ قالۋ شارالارى قابىلداندى;
• 34 بورىشكەرگە شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالىندى جەنە ەسەپشوتتارىنا تىيىم سالىندى;
• 15 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى;
• 6 ٸس بورىشكەرلەرگە ٸزدەۋ جارييالانۋىنا بايلانىستى توقتاتىلدى;
• بٸلٸم باسقارماسىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, بۇرىن قامقورشىلاردىڭ ٶتٸنٸشٸمەن توقتاتىلعان 43 اتقارۋ ٸسٸ قايتا جانداندى.
ەدٸلەت دەپارتامەنتٸ جەكەمەنشٸك سوت ورىنداۋشىلارىنا كەلەسٸ تاپسىرمالار بەردٸ:
• بورىشكەرلەردٸڭ ورنالاسقان جەرٸن انىقتاۋ;
• اليمەنت ٶندٸرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ;
• جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ;
• اتقارۋ ٶندٸرٸسٸنٸڭ بارىسى تۋرالى اي سايىن ەسەپ بەرۋ.
– قانداي نەگٸزگٸ پروبلەمالار ٶزەكتٸ بولىپ وتىر?
كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانىنا قاراماستان, كەلەسٸ مەسەلەلەر ەلٸ دە ٶتكٸر:
• تۇرعىن ٷي كەزەگٸندە ۇزاق كٷتۋ;
• اليمەنتتەردٸڭ تٶلەنبەۋٸ;
• اتا-انالاردىڭ تٶمەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
بٸز ۆەدومستۆوارالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدى كٷشەيتۋدٸ, قامقورشىلىق ورگاندارىنىڭ جۇمىس تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدى جەنە قابىلداۋشى وتباسىلار ينستيتۋتىن دامىتۋدى قاجەت دەپ سانايمىز. اتا-اناسىز قالعان بالا ٶزٸن مەملەكەت ٷشٸن ەلەۋسٸز سەزٸنبەۋٸ تيٸس. ونىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ — بارشامىزدىڭ ورتاق مٸندەتٸمٸز.
– قورىتىندىلاي كەلە, قوعام مەن بالالارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندارعا نە ايتار ەدٸڭٸز?
ەڭ الدىمەن, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىن بارلىق ازاماتتارعا العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. بۇل بالالارعا زاڭمەن قورعالۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامدىق جىلۋ, كٶڭٸل مەن تٷسٸنٸستٸك قاجەت.
قوعامعا – مەيٸرٸمدٸلٸك, تٶزٸمدٸلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك تٸلەيمٸن. ەرقايسىمىز ٷلەس قوسا الامىز: ۆولونتەر, قابىلداۋشى اتا-انا نەمەسە جاي عانا بالاعا جىلى سٶز ايتىپ, قولداۋ بٸلدٸرە الاتىن ازامات رەتٸندە.
قامقورشىلىق, بٸلٸم بەرۋ, ەدٸلەت سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندارعا كەسٸبي ىنتاسىن جوعالتپاي, ەربٸر ەسەپ پەن دەرەكتٸڭ ارتىندا ناقتى بالانىڭ تاعدىرى تۇرعانىن ۇمىتپاۋىن تٸلەيمٸن. تەك بٸرلەسە ەرەكەت ەتۋ ارقىلى بٸز بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ تولىققاندى جٷزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, ولار ٷشٸن قاۋٸپسٸز, قامقور جەنە ەدٸلەتتٸ ورتا قالىپتاستىرا الامىز.
بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ – بٸر رەتتٸك شارا ەمەس, تۇراقتى جەنە جٷيەلٸ جۇمىس. بۇل باعىتتاعى ەربٸر قادام – ماڭىزدى.
– گٷلنارا حاميتوۆنا, اشىق ەڭگٸمەڭٸزگە جەنە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جۇمىسىڭىز ٷشٸن العىس بٸلدٸرەمٸز. كەسٸبي جەتٸستٸكتەرٸڭٸز ٶزٸڭٸزگە شابىت, قوعامعا پايدا ەكەلسٸن. الداعى ۋاقىتتا دا ىنتىماقتاستىعىمىز جالعاسادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز. تاعى دا راحمەت!
