Aqyn beinesindegi artist
Suhbattyń basynda baǵdarlama avtory ádettegidei aqynnyń «astyna kópshik» qoia otyryp, «Semei-Nevada» qozǵalysynyń qurylǵanyna 33 jyl toldy, siz Semeidegi synaq poligonyn jaýyp, ajdahanyń aýzyn artyna keltirdińiz» degen syńaida qoshamet sózder aitty. Mundai maqtaý-madaqtyń atasyn estigen Oljekeń shalqaqtap ketpese de shattanyp, kózi kúlmeńdep otyrdy. Jýyrda aqynymyz Frantsiia prezidenti Makronnyń qolynan birdeń-sirdeńe degen orden alǵan eken, «ol orden Napolen zamanynan beri bar, ony kim kóringenge bermeidi. Napolen zamanynan qalǵan ordendi omyraýyna taqqaly otyrǵan qazaqtyń alǵashqysy menmin» degendi Oljekeń omyraýlap otyryp aitty. Iá, Oljas alǵashqy, Oljas tuńǵysh, Oljas birinshi. Oljekeń qashanda alda. Bizdiń zamanymyzda osy kúnge deiin Oljekeńniń aldyna túsip kórgen adam kemde kem. Áitse de, «dúmi myqty artymen diermen taratady» demekshi, Oljekeńniń birinshiliktiń bárine áldebir qudireti kúshti qoldyń demeýimen, jeteleýimen jetip júrgenin ishimiz sezedi. Keshegi kúni ol Dinmuhammed Qonaevtyń erkesi boldy. Kúni keshege deiin Nazarbaevtyń da erkesi Oljas boldy. Já, bola bersin. Áli de bolsyn. Biraq osy O. Súleimenovtiń boiyndaǵy eki kelbet jurtty yǵyr ǵyp bitkenin endi ashyq aitýǵa týra keledi.
Baitasovtyń BaitassovLive baǵdarlamasyndaǵy sóziniń basyn aqynymyz kúńirenip otyryp KSRO-nyń kúireýine ókinish bildirýmen bastady.
«Qandai keremet memleket edi? Bizdiń kúshti ortaq otanymyz boldy. Sonyń bári Eltsinniń biilikke talasýymen byt-shyty shyqty ǵoi. Áleýeti zor memleket usaq-usaq bólikterge bólinip ketti», – dedi esimin tutas ult bolyp urandatyp júrgen ulyq aqynymyz. Biz sonda ishimizden: «Aý, baiqus-aý, sen «japtym», «joidym» dep keýdeńdi qaǵatyn Semei poligonyn basqa aimaqtan oryn tappai qazaq jerine ákelip ornalastyrǵan Máskeý emes pe edi? Máskeý seniń tóńiregine oiran salǵan ortaq otanyńnyń astanasy emes pe edi?» degindi aityp, qynjylyp otyrdyq.
Keide osy Oljastyń Semeige baryp, Abyraly, Abai aýdandarynda bolyp, synaqtardyń zardabyn tartqan halyqtyń muń-sherin bek túsingenine kúmándatanymyz da bar.
Qurmetti oqyrman! Jadyńyzda júrsin, Semei poligonynyń qasyretin et júregimen sezinip, eline jany ashyǵan, dabyl qaqqan azamat – Keshirim Boztaev. Ókinishke qarai, jyldar ótken saiyn Boztaevtai bozdaqtyń aty umytylyp barady da, esesine Oljas Súleimenovtiń shoýy kúsheiip, dańqy artyp barady.
Keshirim Boztaev kim edi? Bul suraqty aldymen Oljas Súleimenovke qoiýymyz kerek. Ol Keshirim týraly jaqsy biledi. Bilgendikten de Keshirimdi 60 jasymen quttyqtap, oǵan úshbý hat joldaǵan. Bylai dep:
«...Ývajaemyi Keshrim Boztaevich! My znaem Vas kak krýpnogo obshestvennogo i gosýdarstvennogo deiatelia, ochen mnogo sdelavshego dlia protsvetaniia naroda Kazahstana. Vsia Vasha jizn eto dobryi i nazidatelnyi primer dlia molodogo pokoleniia... V te nelegkie gody borby za prekrasheniia iadernyh ispytanii na Semipalatinskom poligone Vy proiavili stoikost boitsa za interesy naroda i mýdrost istinnogo narodnogo lidera. My znaem, chto v eti trýdnye gody Vam prishlos osobenno nelegko i na Vashý doliý vypali tiajkie ispytaniia, no Vy sýmeli naiti vernyi pýt i sdelat nemalyi lichnyi vklad v dolgojdannýiý pobedý zakrytie Semipalatinskogo iadernogo poligona. V den Vashego shestidesiatiletiia, dorogoi Keshrim Boztaevich, my vyrajaem Vam svoe glýbokoe pochtenie i govorim blagodarnoe spasibo!
Oljas Sýleimenov». 23-maia, 1993g.».
Kórdińizder me, Oljas Keshirimdi mereijasymen quttyqtap jazǵan hatynda: «Vy sýmeli naiti vernyi pýt i sdelat nemalyi lichnyi vklad v dolgojdannýiý pobedý zakrytie Semipalatinskogo iadernogo poligona» deidi. Sóitedi de araǵa az ǵana ýaqyt salyp, «men ondai hat jazǵan joqpyn, Keshirimniń atyna jazylǵan hatqa baiqamai qol qoia salsam kerek» deidi.
Qoi-ei, kóke! Qatardaǵy kóp hatshynyń biri emes, biregeii, halyqshyl tulǵa, qazaq dalasynda bolyp jatqan iadrolyq synaqtardyń qasyretin KSRO-nyń Bas hatshysy Gorbachevqa qupiia túrde bolsa da jigeri jasymai jetkize alǵan Keshirimdei erdiń atyna jazylǵan úshbý hatqa Aljas Amarovichtiń ańdamai qol qoia salý beimúmkin. Osy arada bir kákir bar. Shyndyǵynda Oljasty Keshirimge kómekshi etip tapsyrǵan Nursultan Nazarbaev edi deidi kýálar.
«Jalpy Oljastyń Semeige alǵash barýy, ol jaqtan KSRO halyq depýtaty bolyp sailanýy bylai: ol Almaty qalasynyń Kalinin aýdanynan KSRO halyq depýtattyǵyna kandidat boldy. Ýchastokke Jazýshylar odaǵynan «Prostor» jornalynyń bir qyzmetkeri ekeýimiz baqylaýshylyqqa jiberildik. Daýys berý, biýlleten sanaý taza atqaryldy. Aqyn utylyp qaldy.
Erteńinde jumysqa kelsem, birinshi hatshynyń kabineti aldynda qyzmetkerlerimizdiń tórteý-beseýi tur. «Oljastyń kabinetinde kontsert bolyp jatyr» deidi. Barsam, bir top kisiniń ortasynda maǵan beitanys tapaldaý kelinshek tabanymen shoq basyp alǵandai typyrlap, erini súireńdep, shańq-shańq etedi. «...Baqylaýshylaryń sailaý ýchastoginde bolǵan joq! Olardy jazalaý kerek!..» deidi. Men qyp-qyzyl jalaǵa qatty ashýlanyp, partkomymyzdyń hatshysyna dereý málimdeme jazyp, sailaý ýchastoginde bizdiń bolǵan-bolmaǵanymyzdy tekserýdi, kórgensiz ósekshiniń jalasynan qorǵaýdy talap ettim. Biraq talabym eskerilmedi.
Sol kezeńde ne bolǵanyn Keshirim «Semei poligony» kitabynda ashyq jazǵan: «Almatyda daýysqa túsken Oljas qiyndyqqa ushyrapty. Ministrler Keńesiniń tóraǵasy N. Á. Nazarbaev maǵan telefon shalyp, jaǵdaidy aityp, O. Súleimenovti Semei oblysynan depýtattyqqa ótkizýimizdi ótindi. «Súleimenov sizge kómektesedi. Poligonǵa qarsy kúreste jaqsy járdemshi bolady», dedi Nursultan Ábishuly. Erteńinde G. V. Kolbin telefon soǵyp, ol da sondai tilek aitty». Ol tilekter, árine, qabyl boldy».
(Ǵabbas Qabyushly. «Óz ultyn «jabaiy» kórgen Oljas búginginiń «Abaiy» bola ala ma?» https://abai.kz/post/6684).
Respýblikalyq jasandy odaqtardyń jaǵdaiyn ishtei jaqsy túsingen, ári Nobel syilyǵanan dámeli Gorbaechev te Semeidegi synaq poligondarynyń jumysyn tejeýge (árine, múldem toqatýǵa emes!) beiildi ekenin aqyndyq túisikpen uǵa qoiǵan Oljekeń antiiadrolyq urandy sózder jazylǵan shúberekti dereý shekege tańyp alyp top bastai jóneledi. Qozǵalys quryp, qozǵalystyń barlyq qimyl áreketin shoýǵa ainaldyryp ta úlgeredi. Jaqsylarym, bile bilseńizder bizdiń eldegi shoý men shý Oljekeńniń «Nevada-Semei» qozǵalysynan bastalǵan-dy. Shoýdyń aiaǵy sholaq saidyń tasyp basylǵan sýy siiaqty emes pe, bastalady... bitti, jalǵaspaidy.
Qaibir jyly Oljas Súleimenov Japoniiaǵa bardy. Japondar ony arqaǵa qaǵyp, aranyn ashqan ajdahamen kúresken dara batyr esebinde qurmet kórsetti. Al sol japondar 70-80 jyldan beri Nagaskai men Hirosimanyń sumdyǵyn umytpai, halqyna barynsha jaǵdai jasap, dúniege kelgen sábiiniń densaýlyǵyn muqiiat zerttep, qadaǵalap tynym tappai keledi. Osyndai igilikti isterge muryndyq bolýǵa tiis bizdiń áigili aqynymyz shekesine tańǵan shytyn sheshken kúnniń erteńinde Semei halqyn umytty. «Troiaka» atalǵan eýraziialyq toptaǵy úsh milliarder dosyna (Shodiev-Ibragimov-Mashkevich) qarjy bóldirip, ShQO-nyń iadrolyq synaqtardan zardap shekken aýdandarynyń birine qamqorlyq jasaýǵa onyń qudireti jetetin edi, biraq ondai jaǵymdy jańalyqty qulaǵymyz estigen joq. Eger sondai kómek-járdemin aqyn jariia etpei jasaǵan bolsa, keshirim suraýǵa daiynmyn. Ái, qaidam!.. Ataǵynan at úrketin Oljastan Qytaidan kelgen qandasymyz, marqum Asqar Jakýlin áldeqaida er eken. Otanshyl, halyqshyl eken. Ol Semeidegi aýrýhanalarǵa, mektepterge jiǵan-tergen qarajatyn berip otyrýdy ósiet etip qaldyrǵan-dy. Sózdiń oraiyna qarai aityp ótkenimiz jón, Asqar Jakýlin atyndaǵy qor Semeidegi keleli isterdiń bárine úzbei demeýshilik jasap keledi. Jasai da bermek!
Oljasty bireýler «Az i Ia»-sy úshin qurmet tutyp, quraq ushady. Álgilerge «Oljekeńniń osysy qalai ózi?» dei qalsań, jaǵańnan alyp, jaǵyńdy ýatýǵa bar. Sóitsek, olar úshin Oljastan asqan ultshyl, qaharman, batyr da batyl adam joq eken. Meiili, solai-aq bolsyn. Biletinder Oljastyń «Az i Ia»-synan kóp til bilgen poliglot, asqan bilimdar Azat Súleevtiń qoltańbasyn kóredi. «Kitaptyń negizi mazmunyn, daýly sózder men sózderdiń shyǵý tórkinin naqtylap jazǵan Azat Biláluly edi» deidi kýáler. Al kitapqa óleńmen rýh bergen, árine, aqynnyń ózi. Oǵan eshkimniń daýy joq. Keshirimniń esimin aýzyna almaityny siiaqty osy kúni Oljas Súleimenov Azat atty intellektýal dosynyń bolaǵanyn da tis jaryp aitpaidy. Demek, abroi da, ataq ta óziniki. Aqyn sony qalaidy. Taǵy da qaitalaimyz, meili solai-aq bolsyn! Biraq «Az i Ia»-nyń avtory qazaq dese, qazaqtyń tili dese, jiyrylyp shyǵa keletini nesi?.. Ásilinde «Sóz tórkinine» úńiletin qalamger sóite me eken? Bizdińshe Oljas – orystildi qazaqtardyń kósemi. Óz tilin bilmeitin, óz tilinen jirenetin, qarapaiym qazaqtan ózin joǵary qoiatyn, ózderin elita sanaityn orystildi nigilsit qazaqtar ǵana Oljastyń jazǵandaryn oqyp, ony pir tutady. Oljas ta, olar da qazaqtyń rýhani jańǵyrýyn, jasampaz ultqa ainalýyn qalamaidy. Qalamaǵanyńyz ne, tis-tyrnaǵymen qarsy. Ádildiktiń jolynan taimaǵan, kimge de bolsa, qasqaiyp turyp aqiqatty aita bilgen ardaqty Aldan Aiymbetov aqsaqal búi deidi:
«...Ia, okazalos, zanial mesto priamo naprotiv O. Sýleimenova. Za neskolko dnei do etogo nam byli rozdany tezisy programmy býdýshei partii. Mne dostalsia natsionalnyi vopros. Material gotovil ochen sereznyi, kak mne kazalos, ne ýstýpaiýshii «Kommanifestý» Marksa i Engelsa. No kogda doshel do tezisa «vozrojdenie kazahskoi natsii», Sýleimenov podnialsia, nemnogo poliýbovalsia soboiý, zatem direktivnym tonom potreboval ýbrat «vozrojdenie kazahskoi natsii». Ia vpervye okazalsia v takoi blizosti ot «velikogo cheloveka». No preodolel robost i pochti zaoral na nego: «Kakogo cherta my sobiraemsia v partiiý?! Ia býdý borotsia protiv antikazahskoi partii!»
(Aldan Aiymbetov. «Oljasa Sýleimenova kak antikazaha ia raskýsil srazý, eshe togda», gazeta «Kazahskaia pravda», №17, sentiabr, 2005 g.).
Bir nárseni aitýmyz kerek. Oljas – pýblikanyń kóńil-kúiinde oinai biletin adam. Ol – aqyn beinesindegi artist. «Oljas! Oljas!» dep urandatyp Jazýshylar odaǵynyń aldyna kelgen jeltoqsanshyl jastardy kórip buǵyp qalǵan batyr kóterilis basylǵan soń, QazMý-de kezdesý ótkizip, «alańǵa partiia qairatkerleri shyǵyp ketti, negizi tribýnada biz, aqyndar turýymyz kerek edi, bizge múmkindik berilmedi» dep soqqan kórinedi. Osyndai sózden keiin albyrt ta, ańǵal jastar Oljekeńe qalai tabynbasyn?!. Árine, tabynady. Al Oljas miyǵynan kúlip qoiyp qazaqtyń múddesin syrtynan satyp júre beredi. Osydan keiin Oljasty qalaisha aqyn beinesindegi artist demeisiń?
Oljas Súleimenov Nursultan Nazarbaevtyń biligine de qyzmet etti. Qyzmet etkende ult muraty, halyq múddesi turǵysynan qyzmet etti dep aita alamyz ba? Joq. Ol barynsha dekoloniiazatsiia saiasatyna qarsy boldy. Qazaq tiliniń Konstitýtsiiadaǵy memlekettik mártebesine laiyq qurmettelýi men qoldanylýyna da qarsylyǵy árkez bilinip turatyn. Ol osyndai kertartpa piǵylymen Nazarbaevtyń ulttqa bet bura qalǵan isterine kedergi keltirip, kesirin tigizip te júrgenin ishimiz sezetin. Biraq Oljasty ólip-óship kózsiz súigen kópke ne dep bolasyń?.. Qazaqta «kópte es joq...» degendi Abai ǵana aita alǵan. Apyr-aý, deisiń keide, adamdy jaqsy kórýge bolady. Biraq onyń teris baqqan, tetir isine nege syn aitýǵa bolmaidy? Bizdiń kóp osyny eskermeidi. Halqynyń osyndai sábi minezin, ańǵaldyǵyn jaqsy biletin Oljas eki tylda oinaýdan jalyǵar emes. Jasy qazir seksennen mol asty, áli solai. Men oqyrmanǵa Oljas aǵańyzdy súi, qurmette, baǵala, biraq, súiseń de, baǵalasań da ádil súi, ádil baǵala degendi aitqym keledi. Biz balalyq oidan arylýymyz kerek. Eseiýimiz kerek. Kimniń kim ekendigin tanyp, bilýimiz kerek. Qazir ótken otyz jyldaǵynyń bárin jappai mansuqtaýǵa kóship jatyrmyz. Olai bolmaidy. Ótkeniń qasyretti bolsa da qasietti tarihyńnyń betinde tańbalanyp qalýy tiis. Nazarbaevtyń biligi... ol da jyldar ótken soń ýaqyt tarazysynyń tabaǵyna tartylatyn bolady. Sol ýaqytta birinshi orynǵa Oljekeńderdiń oiyny emes, halyqtyń qaisar rýhy, erligi, tózimdiligi, kónbistigi, kúte bilgendigi aldyńǵy orynǵa shyǵady. Sol kezde biz, «bárine kináli shapyrashtylar» dep rýly elge topyraq shasha salǵan aqynnyń sózin asylyq dep tanyrymyz aqiqat.
Aitpaqshy, atasy jaqsy jurtqa arasha túsken sóz qazirdiń ózinde aitylyp ta jatyr. Biz sol sózben maqalamyzdy qortyndylaǵandy abzal kórdik:
«Qańtar qandy oqiǵasy «men qazaq» deitin árbir azamattyń júreginde tikenshe qadalyp turǵany haq. Uiymdastyrýshy kim? Kim kináli? Árkim ártúrli jaýap izdep sabylýda.
Iýtýb kanaldyń birinen halyqaralyq arenadaǵy abyroily azamatymyz Oljas Súleimenov sóiledi. «Shapyrashtylar kináli», – dep óziniń bariton daýysymen basyp kep qaldy ol. Meniń zárem zár túbine ketti. Qazaq rýshyldyǵy jaiynda oiladym.
1932 j. alapat ashtyqqa bas sebepker qazaq. 1937 j. qazaqtan kóp atylǵan ózge ult joq. Qazaqstan basshylyǵyna kelgen P.K.Ponomarenko (1954-55 j.) bir jylda Q.Sátpaev, B.Kenjebaev, Q.Jumaliev, E.Ysmaiylov, E.Bekmahanov, Q.Muhanbethanov sekildi qazaqtyń qaimaǵyn túrmeden shyǵardy. Qazaqtyń ziialysyn túrmege tyqqan eki óńirdegi klan jaiynda Saiasi biýronyń arnaiy sheshimin alýǵa májbúr boldy. Ol qazaq basshylarynyń Máskeýge quiryǵyn tyǵyp alyp, birin-biri respýblikada qulatýyna, jala jaýyp aidatýyna qarsy sheshim edi. Qazaqtyń tutastyǵyn sóitip, ýkrain basshy saiasi sheshim shyǵaryp, saqtap qalýǵa tyrysqan. Biraq, Ponomarenkonyń qazaq ultyna jany ashýy Moskvaǵa jaqpady da, bir jyl ister-istemeste Qazaqstan basshysyn Úndistanǵa elshisi etip, aidap jiberdi. KPSS-tiń jazylmaǵan zańy. Tólegen Tájibaevty keńesshi etip, P.K.Ponomarenko birge ala ketken. Bul da onyń qazaq halqyna degen qurmeti bolsa kerek.
... Al, Oljas Súleimenovtiń «Qańtar oqiǵasyn shapyrashtylar uiymdastyrdy», – deýi uiat-aq boldy. Tárbiesin kórgen, qyzmettes bolǵan qalamger raiynda aitaiyn, bul Oljas Súleimenov qazaqtyń rýshyldyǵyna qarsy sóilep júrgen (Qonaevtyń qamqorlyǵyn kórgen) burynǵy Oljasqa uqsamaidy. Óziniń orys dostary aityp júrgendei «Aljastyń» aljasqan sózi bolyp shyqty. Oljas aitty eken dep, nemene biz bar kináni Shapyrashty rýyna artyp, Shapyrashty rýymen kúresemiz be? Bul qazaqtyń yntymaǵyna, birligine nuqsan keltiretin sóz, qatelesý!».
(Ádbietshi-ǵalym, professor Qulbek Ergóbektiń WhaTsab jelsinen taraǵan jazbasynan úzindi).
Nurlan Baitas
Abai.kz
