اقىن بەينەسٸندەگٸ ارتيست
سۇحباتتىڭ باسىندا باعدارلاما اۆتورى ەدەتتەگٸدەي اقىننىڭ «استىنا كٶپشٸك» قويا وتىرىپ, «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 33 جىل تولدى, سٸز سەمەيدەگٸ سىناق پوليگونىن جاۋىپ, اجداھانىڭ اۋزىن ارتىنا كەلتٸردٸڭٸز» دەگەن سىڭايدا قوشامەت سٶزدەر ايتتى. مۇنداي ماقتاۋ-ماداقتىڭ اتاسىن ەستٸگەن ولجەكەڭ شالقاقتاپ كەتپەسە دە شاتتانىپ, كٶزٸ كٷلمەڭدەپ وتىردى. جۋىردا اقىنىمىز فرانتسييا پرەزيدەنتٸ ماكروننىڭ قولىنان بٸردەڭ-سٸردەڭە دەگەن وردەن العان ەكەن, «ول وردەن ناپولەن زامانىنان بەرٸ بار, ونى كٸم كٶرٸنگەنگە بەرمەيدٸ. ناپولەن زامانىنان قالعان وردەندٸ ومىراۋىنا تاققالى وتىرعان قازاقتىڭ العاشقىسى مەنمٸن» دەگەندٸ ولجەكەڭ ومىراۋلاپ وتىرىپ ايتتى. يە, ولجاس العاشقى, ولجاس تۇڭعىش, ولجاس بٸرٸنشٸ. ولجەكەڭ قاشاندا الدا. بٸزدٸڭ زامانىمىزدا وسى كٷنگە دەيٸن ولجەكەڭنٸڭ الدىنا تٷسٸپ كٶرگەن ادام كەمدە كەم. ەيتسە دە, «دٷمٸ مىقتى ارتىمەن ديەرمەن تاراتادى» دەمەكشٸ, ولجەكەڭنٸڭ بٸرٸنشٸلٸكتٸڭ بەرٸنە ەلدەبٸر قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ قولدىڭ دەمەۋٸمەن, جەتەلەۋٸمەن جەتٸپ جٷرگەنٸن ٸشٸمٸز سەزەدٸ. كەشەگٸ كٷنٸ ول دٸنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ ەركەسٸ بولدى. كٷنٸ كەشەگە دەيٸن نازارباەۆتىڭ دا ەركەسٸ ولجاس بولدى. جە, بولا بەرسٸن. ەلٸ دە بولسىن. بٸراق وسى و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ بويىنداعى ەكٸ كەلبەت جۇرتتى ىعىر عىپ بٸتكەنٸن ەندٸ اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ.
بايتاسوۆتىڭ BaitassovLive باعدارلاماسىنداعى سٶزٸنٸڭ باسىن اقىنىمىز كٷڭٸرەنٸپ وتىرىپ كسرو-نىڭ كٷيرەۋٸنە ٶكٸنٸش بٸلدٸرۋمەن باستادى.
«قانداي كەرەمەت مەملەكەت ەدٸ? بٸزدٸڭ كٷشتٸ ورتاق وتانىمىز بولدى. سونىڭ بەرٸ ەلتسيننٸڭ بيٸلٸككە تالاسۋىمەن بىت-شىتى شىقتى عوي. ەلەۋەتٸ زور مەملەكەت ۇساق-ۇساق بٶلٸكتەرگە بٶلٸنٸپ كەتتٸ», – دەدٸ ەسٸمٸن تۇتاس ۇلت بولىپ ۇرانداتىپ جٷرگەن ۇلىق اقىنىمىز. بٸز سوندا ٸشٸمٸزدەن: «اۋ, بايقۇس-اۋ, سەن «جاپتىم», «جويدىم» دەپ كەۋدەڭدٸ قاعاتىن سەمەي پوليگونىن باسقا ايماقتان ورىن تاپپاي قازاق جەرٸنە ەكەلٸپ ورنالاستىرعان مەسكەۋ ەمەس پە ەدٸ? مەسكەۋ سەنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە ويران سالعان ورتاق وتانىڭنىڭ استاناسى ەمەس پە ەدٸ?» دەگٸندٸ ايتىپ, قىنجىلىپ وتىردىق.
كەيدە وسى ولجاستىڭ سەمەيگە بارىپ, ابىرالى, اباي اۋداندارىندا بولىپ, سىناقتاردىڭ زاردابىن تارتقان حالىقتىڭ مۇڭ-شەرٸن بەك تٷسٸنگەنٸنە كٷمەنداتانىمىز دا بار.
قۇرمەتتٸ وقىرمان! جادىڭىزدا جٷرسٸن, سەمەي پوليگونىنىڭ قاسىرەتٸن ەت جٷرەگٸمەن سەزٸنٸپ, ەلٸنە جانى اشىعان, دابىل قاققان ازامات – كەشٸرٸم بوزتاەۆ. ٶكٸنٸشكە قاراي, جىلدار ٶتكەن سايىن بوزتاەۆتاي بوزداقتىڭ اتى ۇمىتىلىپ بارادى دا, ەسەسٸنە ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ شوۋى كٷشەيٸپ, داڭقى ارتىپ بارادى.
كەشٸرٸم بوزتاەۆ كٸم ەدٸ? بۇل سۇراقتى الدىمەن ولجاس سٷلەيمەنوۆكە قويۋىمىز كەرەك. ول كەشٸرٸم تۋرالى جاقسى بٸلەدٸ. بٸلگەندٸكتەن دە كەشٸرٸمدٸ 60 جاسىمەن قۇتتىقتاپ, وعان ٷشبۋ حات جولداعان. بىلاي دەپ:
«...ۋۆاجاەمىي كەشريم بوزتاەۆيچ! مى زناەم ۆاس كاك كرۋپنوگو وبششەستۆەننوگو ي گوسۋدارستۆەننوگو دەياتەليا, وچەن منوگو سدەلاۆشەگو دليا پروتسۆەتانييا نارودا كازاحستانا. ۆسيا ۆاشا جيزن ەتو دوبرىي ي نازيداتەلنىي پريمەر دليا مولودوگو پوكولەنييا... ۆ تە نەلەگكيە گودى بوربى زا پرەكراششەنييا يادەرنىح يسپىتانيي نا سەميپالاتينسكوم پوليگونە ۆى پروياۆيلي ستويكوست بويتسا زا ينتەرەسى نارودا ي مۋدروست يستيننوگو نارودنوگو ليدەرا. مى زناەم, چتو ۆ ەتي ترۋدنىە گودى ۆام پريشلوس وسوبەننو نەلەگكو ي نا ۆاشۋ دوليۋ ۆىپالي تياجكيە يسپىتانييا, نو ۆى سۋمەلي نايتي ۆەرنىي پۋت ي سدەلات نەمالىي ليچنىي ۆكلاد ۆ دولگوجداننۋيۋ پوبەدۋ زاكرىتيە سەميپالاتينسكوگو يادەرنوگو پوليگونا. ۆ دەن ۆاشەگو شەستيدەسياتيلەتييا, دوروگوي كەشريم بوزتاەۆيچ, مى ۆىراجاەم ۆام سۆوە گلۋبوكوە پوچتەنيە ي گوۆوريم بلاگودارنوە سپاسيبو!
ولجاس سۋلەيمەنوۆ». 23-مايا, 1993گ.».
كٶردٸڭٸزدەر مە, ولجاس كەشٸرٸمدٸ مەرەيجاسىمەن قۇتتىقتاپ جازعان حاتىندا: «ۆى سۋمەلي نايتي ۆەرنىي پۋت ي سدەلات نەمالىي ليچنىي ۆكلاد ۆ دولگوجداننۋيۋ پوبەدۋ زاكرىتيە سەميپالاتينسكوگو يادەرنوگو پوليگونا» دەيدٸ. سٶيتەدٸ دە اراعا از عانا ۋاقىت سالىپ, «مەن ونداي حات جازعان جوقپىن, كەشٸرٸمنٸڭ اتىنا جازىلعان حاتقا بايقاماي قول قويا سالسام كەرەك» دەيدٸ.
قوي-ەي, كٶكە! قاتارداعى كٶپ حاتشىنىڭ بٸرٸ ەمەس, بٸرەگەيٸ, حالىقشىل تۇلعا, قازاق دالاسىندا بولىپ جاتقان يادرولىق سىناقتاردىڭ قاسىرەتٸن كسرو-نىڭ باس حاتشىسى گورباچەۆقا قۇپييا تٷردە بولسا دا جٸگەرٸ جاسىماي جەتكٸزە العان كەشٸرٸمدەي ەردٸڭ اتىنا جازىلعان ٷشبۋ حاتقا الجاس اماروۆيچتٸڭ اڭداماي قول قويا سالۋ بەيمٷمكٸن. وسى ارادا بٸر كەكٸر بار. شىندىعىندا ولجاستى كەشٸرٸمگە كٶمەكشٸ ەتٸپ تاپسىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدٸ دەيدٸ كۋەلار.
«جالپى ولجاستىڭ سەمەيگە العاش بارۋى, ول جاقتان كسرو حالىق دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋى بىلاي: ول الماتى قالاسىنىڭ كالينين اۋدانىنان كسرو حالىق دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولدى. ۋچاستوككە جازۋشىلار وداعىنان «پروستور» جورنالىنىڭ بٸر قىزمەتكەرٸ ەكەۋٸمٸز باقىلاۋشىلىققا جٸبەرٸلدٸك. داۋىس بەرۋ, بيۋللەتەن ساناۋ تازا اتقارىلدى. اقىن ۇتىلىپ قالدى.
ەرتەڭٸندە جۇمىسقا كەلسەم, بٸرٸنشٸ حاتشىنىڭ كابينەتٸ الدىندا قىزمەتكەرلەرٸمٸزدٸڭ تٶرتەۋ-بەسەۋٸ تۇر. «ولجاستىڭ كابينەتٸندە كونتسەرت بولىپ جاتىر» دەيدٸ. بارسام, بٸر توپ كٸسٸنٸڭ ورتاسىندا ماعان بەيتانىس تاپالداۋ كەلٸنشەك تابانىمەن شوق باسىپ العانداي تىپىرلاپ, ەرٸنٸ سٷيرەڭدەپ, شاڭق-شاڭق ەتەدٸ. «...باقىلاۋشىلارىڭ سايلاۋ ۋچاستوگٸندە بولعان جوق! ولاردى جازالاۋ كەرەك!..» دەيدٸ. مەن قىپ-قىزىل جالاعا قاتتى اشۋلانىپ, پارتكومىمىزدىڭ حاتشىسىنا دەرەۋ مەلٸمدەمە جازىپ, سايلاۋ ۋچاستوگٸندە بٸزدٸڭ بولعان-بولماعانىمىزدى تەكسەرۋدٸ, كٶرگەنسٸز ٶسەكشٸنٸڭ جالاسىنان قورعاۋدى تالاپ ەتتٸم. بٸراق تالابىم ەسكەرٸلمەدٸ.
سول كەزەڭدە نە بولعانىن كەشٸرٸم «سەمەي پوليگونى» كٸتابىندا اشىق جازعان: «الماتىدا داۋىسقا تٷسكەن ولجاس قيىندىققا ۇشىراپتى. مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ن. ە. نازارباەۆ ماعان تەلەفون شالىپ, جاعدايدى ايتىپ, و. سٷلەيمەنوۆتٸ سەمەي وبلىسىنان دەپۋتاتتىققا ٶتكٸزۋٸمٸزدٸ ٶتٸندٸ. «سٷلەيمەنوۆ سٸزگە كٶمەكتەسەدٸ. پوليگونعا قارسى كٷرەستە جاقسى جەردەمشٸ بولادى», دەدٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى. ەرتەڭٸندە گ. ۆ. كولبين تەلەفون سوعىپ, ول دا سونداي تٸلەك ايتتى». ول تٸلەكتەر, ەرينە, قابىل بولدى».
(عابباس قابىۇشلى. «ٶز ۇلتىن «جابايى» كٶرگەن ولجاس بٷگٸنگٸنٸڭ «ابايى» بولا الا ما?» https://abai.kz/post/6684).
رەسپۋبليكالىق جاساندى وداقتاردىڭ جاعدايىن ٸشتەي جاقسى تٷسٸنگەن, ەرٸ نوبەل سىيلىعانان دەمەلٸ گورباەچەۆ تە سەمەيدەگٸ سىناق پوليگوندارىنىڭ جۇمىسىن تەجەۋگە (ەرينە, مٷلدەم توقاتۋعا ەمەس!) بەيٸلدٸ ەكەنٸن اقىندىق تٷيسٸكپەن ۇعا قويعان ولجەكەڭ انتييادرولىق ۇراندى سٶزدەر جازىلعان شٷبەرەكتٸ دەرەۋ شەكەگە تاڭىپ الىپ توپ باستاي جٶنەلەدٸ. قوزعالىس قۇرىپ, قوزعالىستىڭ بارلىق قيمىل ەرەكەتٸن شوۋعا اينالدىرىپ تا ٷلگەرەدٸ. جاقسىلارىم, بٸلە بٸلسەڭٸزدەر بٸزدٸڭ ەلدەگٸ شوۋ مەن شۋ ولجەكەڭنٸڭ «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنان باستالعان-دى. شوۋدىڭ اياعى شولاق سايدىڭ تاسىپ باسىلعان سۋى سيياقتى ەمەس پە, باستالادى... بٸتتٸ, جالعاسپايدى.
قايبٸر جىلى ولجاس سٷلەيمەنوۆ جاپونيياعا باردى. جاپوندار ونى ارقاعا قاعىپ, ارانىن اشقان اجداھامەن كٷرەسكەن دارا باتىر ەسەبٸندە قۇرمەت كٶرسەتتٸ. ال سول جاپوندار 70-80 جىلدان بەرٸ ناگاسكاي مەن حيروسيمانىڭ سۇمدىعىن ۇمىتپاي, حالقىنا بارىنشا جاعداي جاساپ, دٷنيەگە كەلگەن سەبيٸنٸڭ دەنساۋلىعىن مۇقييات زەرتتەپ, قاداعالاپ تىنىم تاپپاي كەلەدٸ. وسىنداي يگٸلٸكتٸ ٸستەرگە مۇرىندىق بولۋعا تيٸس بٸزدٸڭ ەيگٸلٸ اقىنىمىز شەكەسٸنە تاڭعان شىتىن شەشكەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە سەمەي حالقىن ۇمىتتى. «تروياكا» اتالعان ەۋرازييالىق توپتاعى ٷش ميللياردەر دوسىنا (شوديەۆ-يبراگيموۆ-ماشكەۆيچ) قارجى بٶلدٸرٸپ, شقو-نىڭ يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن اۋداندارىنىڭ بٸرٸنە قامقورلىق جاساۋعا ونىڭ قۇدٸرەتٸ جەتەتٸن ەدٸ, بٸراق ونداي جاعىمدى جاڭالىقتى قۇلاعىمىز ەستٸگەن جوق. ەگەر سونداي كٶمەك-جەردەمٸن اقىن جارييا ەتپەي جاساعان بولسا, كەشٸرٸم سۇراۋعا دايىنمىن. ەي, قايدام!.. اتاعىنان ات ٷركەتٸن ولجاستان قىتايدان كەلگەن قانداسىمىز, مارقۇم اسقار جاكۋلين ەلدەقايدا ەر ەكەن. وتانشىل, حالىقشىل ەكەن. ول سەمەيدەگٸ اۋرۋحانالارعا, مەكتەپتەرگە جيعان-تەرگەن قاراجاتىن بەرٸپ وتىرۋدى ٶسيەت ەتٸپ قالدىرعان-دى. سٶزدٸڭ ورايىنا قاراي ايتىپ ٶتكەنٸمٸز جٶن, اسقار جاكۋلين اتىنداعى قور سەمەيدەگٸ كەلەلٸ ٸستەردٸڭ بەرٸنە ٷزبەي دەمەۋشٸلٸك جاساپ كەلەدٸ. جاساي دا بەرمەك!
ولجاستى بٸرەۋلەر «از ي يا»-سى ٷشٸن قۇرمەت تۇتىپ, قۇراق ۇشادى. ەلگٸلەرگە «ولجەكەڭنٸڭ وسىسى قالاي ٶزٸ?» دەي قالساڭ, جاعاڭنان الىپ, جاعىڭدى ۋاتۋعا بار. سٶيتسەك, ولار ٷشٸن ولجاستان اسقان ۇلتشىل, قاھارمان, باتىر دا باتىل ادام جوق ەكەن. مەيٸلٸ, سولاي-اق بولسىن. بٸلەتٸندەر ولجاستىڭ «از ي يا»-سىنان كٶپ تٸل بٸلگەن پوليگلوت, اسقان بٸلٸمدار ازات سٷلەەۆتٸڭ قولتاڭباسىن كٶرەدٸ. «كٸتاپتىڭ نەگٸزٸ مازمۇنىن, داۋلى سٶزدەر مەن سٶزدەردٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸن ناقتىلاپ جازعان ازات بٸلەلۇلى ەدٸ» دەيدٸ كۋەلەر. ال كٸتاپقا ٶلەڭمەن رۋح بەرگەن, ەرينە, اقىننىڭ ٶزٸ. وعان ەشكٸمنٸڭ داۋى جوق. كەشٸرٸمنٸڭ ەسٸمٸن اۋزىنا المايتىنى سيياقتى وسى كٷنٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆ ازات اتتى ينتەللەكتۋال دوسىنىڭ بولاعانىن دا تٸس جارىپ ايتپايدى. دەمەك, ابروي دا, اتاق تا ٶزٸنٸكٸ. اقىن سونى قالايدى. تاعى دا قايتالايمىز, مەيلٸ سولاي-اق بولسىن! بٸراق «از ي يا»-نىڭ اۆتورى قازاق دەسە, قازاقتىڭ تٸلٸ دەسە, جيىرىلىپ شىعا كەلەتٸنٸ نەسٸ?.. ەسٸلٸندە «سٶز تٶركٸنٸنە» ٷڭٸلەتٸن قالامگەر سٶيتە مە ەكەن? بٸزدٸڭشە ولجاس – ورىستٸلدٸ قازاقتاردىڭ كٶسەمٸ. ٶز تٸلٸن بٸلمەيتٸن, ٶز تٸلٸنەن جيرەنەتٸن, قاراپايىم قازاقتان ٶزٸن جوعارى قوياتىن, ٶزدەرٸن ەليتا سانايتىن ورىستٸلدٸ نيگيلسيت قازاقتار عانا ولجاستىڭ جازعاندارىن وقىپ, ونى پٸر تۇتادى. ولجاس تا, ولار دا قازاقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن, جاسامپاز ۇلتقا اينالۋىن قالامايدى. قالاماعانىڭىز نە, تٸس-تىرناعىمەن قارسى. ەدٸلدٸكتٸڭ جولىنان تايماعان, كٸمگە دە بولسا, قاسقايىپ تۇرىپ اقيقاتتى ايتا بٸلگەن ارداقتى الدان ايىمبەتوۆ اقساقال بٷي دەيدٸ:
«...يا, وكازالوس, زانيال مەستو پريامو ناپروتيۆ و. سۋلەيمەنوۆا. زا نەسكولكو دنەي دو ەتوگو نام بىلي روزدانى تەزيسى پروگراممى بۋدۋششەي پارتيي. منە دوستالسيا ناتسيونالنىي ۆوپروس. ماتەريال گوتوۆيل وچەن سەرەزنىي, كاك منە كازالوس, نە ۋستۋپايۋششيي «كوممانيفەستۋ» ماركسا ي ەنگەلسا. نو كوگدا دوشەل دو تەزيسا «ۆوزروجدەنيە كازاحسكوي ناتسيي», سۋلەيمەنوۆ پودنيالسيا, نەمنوگو پوليۋبوۆالسيا سوبويۋ, زاتەم ديرەكتيۆنىم تونوم پوترەبوۆال ۋبرات «ۆوزروجدەنيە كازاحسكوي ناتسيي». يا ۆپەرۆىە وكازالسيا ۆ تاكوي بليزوستي وت «ۆەليكوگو چەلوۆەكا». نو پرەودولەل روبوست ي پوچتي زاورال نا نەگو: «كاكوگو چەرتا مى سوبيراەمسيا ۆ پارتييۋ?! يا بۋدۋ بوروتسيا پروتيۆ انتيكازاحسكوي پارتيي!»
(الدان ايىمبەتوۆ. «ولجاسا سۋلەيمەنوۆا كاك انتيكازاحا يا راسكۋسيل سرازۋ, ەششە توگدا», گازەتا «كازاحسكايا پراۆدا», №17, سەنتيابر, 2005 گ.).
بٸر نەرسەنٸ ايتۋمىز كەرەك. ولجاس – پۋبليكانىڭ كٶڭٸل-كٷيٸندە ويناي بٸلەتٸن ادام. ول – اقىن بەينەسٸندەگٸ ارتيست. «ولجاس! ولجاس!» دەپ ۇرانداتىپ جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنا كەلگەن جەلتوقسانشىل جاستاردى كٶرٸپ بۇعىپ قالعان باتىر كٶتەرٸلٸس باسىلعان سوڭ, قازمۋ-دە كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, «الاڭعا پارتييا قايراتكەرلەرٸ شىعىپ كەتتٸ, نەگٸزٸ تريبۋنادا بٸز, اقىندار تۇرۋىمىز كەرەك ەدٸ, بٸزگە مٷمكٸندٸك بەرٸلمەدٸ» دەپ سوققان كٶرٸنەدٸ. وسىنداي سٶزدەن كەيٸن البىرت تا, اڭعال جاستار ولجەكەڭە قالاي تابىنباسىن?!. ەرينە, تابىنادى. ال ولجاس ميىعىنان كٷلٸپ قويىپ قازاقتىڭ مٷددەسٸن سىرتىنان ساتىپ جٷرە بەرەدٸ. وسىدان كەيٸن ولجاستى قالايشا اقىن بەينەسٸندەگٸ ارتيست دەمەيسٸڭ?
ولجاس سٷلەيمەنوۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيلٸگٸنە دە قىزمەت ەتتٸ. قىزمەت ەتكەندە ۇلت مۇراتى, حالىق مٷددەسٸ تۇرعىسىنان قىزمەت ەتتٸ دەپ ايتا الامىز با? جوق. ول بارىنشا دەكولونييازاتسييا ساياساتىنا قارسى بولدى. قازاق تٸلٸنٸڭ كونستيتۋتسيياداعى مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸنە لايىق قۇرمەتتەلۋٸ مەن قولدانىلۋىنا دا قارسىلىعى ەركەز بٸلٸنٸپ تۇراتىن. ول وسىنداي كەرتارتپا پيعىلىمەن نازارباەۆتىڭ ۇلتتقا بەت بۇرا قالعان ٸستەرٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, كەسٸرٸن تيگٸزٸپ تە جٷرگەنٸن ٸشٸمٸز سەزەتٸن. بٸراق ولجاستى ٶلٸپ-ٶشٸپ كٶزسٸز سٷيگەن كٶپكە نە دەپ بولاسىڭ?.. قازاقتا «كٶپتە ەس جوق...» دەگەندٸ اباي عانا ايتا العان. اپىر-اۋ, دەيسٸڭ كەيدە, ادامدى جاقسى كٶرۋگە بولادى. بٸراق ونىڭ تەرٸس باققان, تەتٸر ٸسٸنە نەگە سىن ايتۋعا بولمايدى? بٸزدٸڭ كٶپ وسىنى ەسكەرمەيدٸ. حالقىنىڭ وسىنداي سەبي مٸنەزٸن, اڭعالدىعىن جاقسى بٸلەتٸن ولجاس ەكٸ تىلدا ويناۋدان جالىعار ەمەس. جاسى قازٸر سەكسەننەن مول استى, ەلٸ سولاي. مەن وقىرمانعا ولجاس اعاڭىزدى سٷي, قۇرمەتتە, باعالا, بٸراق, سٷيسەڭ دە, باعالاساڭ دا ەدٸل سٷي, ەدٸل باعالا دەگەندٸ ايتقىم كەلەدٸ. بٸز بالالىق ويدان ارىلۋىمىز كەرەك. ەسەيۋٸمٸز كەرەك. كٸمنٸڭ كٸم ەكەندٸگٸن تانىپ, بٸلۋٸمٸز كەرەك. قازٸر ٶتكەن وتىز جىلداعىنىڭ بەرٸن جاپپاي مانسۇقتاۋعا كٶشٸپ جاتىرمىز. ولاي بولمايدى. ٶتكەنٸڭ قاسىرەتتٸ بولسا دا قاسيەتتٸ تاريحىڭنىڭ بەتٸندە تاڭبالانىپ قالۋى تيٸس. نازارباەۆتىڭ بيلٸگٸ... ول دا جىلدار ٶتكەن سوڭ ۋاقىت تارازىسىنىڭ تاباعىنا تارتىلاتىن بولادى. سول ۋاقىتتا بٸرٸنشٸ ورىنعا ولجەكەڭدەردٸڭ ويىنى ەمەس, حالىقتىڭ قايسار رۋحى, ەرلٸگٸ, تٶزٸمدٸلٸگٸ, كٶنبٸستٸگٸ, كٷتە بٸلگەندٸگٸ الدىڭعى ورىنعا شىعادى. سول كەزدە بٸز, «بەرٸنە كٸنەلٸ شاپىراشتىلار» دەپ رۋلى ەلگە توپىراق شاشا سالعان اقىننىڭ سٶزٸن اسىلىق دەپ تانىرىمىز اقيقات.
ايتپاقشى, اتاسى جاقسى جۇرتقا اراشا تٷسكەن سٶز قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايتىلىپ تا جاتىر. بٸز سول سٶزبەن ماقالامىزدى قورتىندىلاعاندى ابزال كٶردٸك:
«قاڭتار قاندى وقيعاسى «مەن قازاق» دەيتٸن ەربٸر ازاماتتىڭ جٷرەگٸندە تٸكەنشە قادالىپ تۇرعانى حاق. ۇيىمداستىرۋشى كٸم? كٸم كٸنەلٸ? ەركٸم ەرتٷرلٸ جاۋاپ ٸزدەپ سابىلۋدا.
يۋتۋب كانالدىڭ بٸرٸنەن حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويلى ازاماتىمىز ولجاس سٷلەيمەنوۆ سٶيلەدٸ. «شاپىراشتىلار كٸنەلٸ», – دەپ ٶزٸنٸڭ باريتون داۋىسىمەن باسىپ كەپ قالدى ول. مەنٸڭ زەرەم زەر تٷبٸنە كەتتٸ. قازاق رۋشىلدىعى جايىندا ويلادىم.
1932 ج. الاپات اشتىققا باس سەبەپكەر قازاق. 1937 ج. قازاقتان كٶپ اتىلعان ٶزگە ۇلت جوق. قازاقستان باسشىلىعىنا كەلگەن پ.ك.پونومارەنكو (1954-55 ج.) بٸر جىلدا ق.سەتپاەۆ, ب.كەنجەباەۆ, ق.جۇماليەۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ە.بەكماحانوۆ, ق.مۇحانبەتحانوۆ سەكٸلدٸ قازاقتىڭ قايماعىن تٷرمەدەن شىعاردى. قازاقتىڭ زييالىسىن تٷرمەگە تىققان ەكٸ ٶڭٸردەگٸ كلان جايىندا ساياسي بيۋرونىڭ ارنايى شەشٸمٸن الۋعا مەجبٷر بولدى. ول قازاق باسشىلارىنىڭ مەسكەۋگە قۇيرىعىن تىعىپ الىپ, بٸرٸن-بٸرٸ رەسپۋبليكادا قۇلاتۋىنا, جالا جاۋىپ ايداتۋىنا قارسى شەشٸم ەدٸ. قازاقتىڭ تۇتاستىعىن سٶيتٸپ, ۋكراين باسشى ساياسي شەشٸم شىعارىپ, ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان. بٸراق, پونومارەنكونىڭ قازاق ۇلتىنا جانى اشۋى موسكۆاعا جاقپادى دا, بٸر جىل ٸستەر-ٸستەمەستە قازاقستان باسشىسىن ٷندٸستانعا ەلشٸسٸ ەتٸپ, ايداپ جٸبەردٸ. كپسس-تٸڭ جازىلماعان زاڭى. تٶلەگەن تەجٸباەۆتى كەڭەسشٸ ەتٸپ, پ.ك.پونومارەنكو بٸرگە الا كەتكەن. بۇل دا ونىڭ قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتٸ بولسا كەرەك.
... ال, ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ «قاڭتار وقيعاسىن شاپىراشتىلار ۇيىمداستىردى», – دەۋٸ ۇيات-اق بولدى. تەربيەسٸن كٶرگەن, قىزمەتتەس بولعان قالامگەر رايىندا ايتايىن, بۇل ولجاس سٷلەيمەنوۆ قازاقتىڭ رۋشىلدىعىنا قارسى سٶيلەپ جٷرگەن (قوناەۆتىڭ قامقورلىعىن كٶرگەن) بۇرىنعى ولجاسقا ۇقسامايدى. ٶزٸنٸڭ ورىس دوستارى ايتىپ جٷرگەندەي «الجاستىڭ» الجاسقان سٶزٸ بولىپ شىقتى. ولجاس ايتتى ەكەن دەپ, نەمەنە بٸز بار كٸنەنٸ شاپىراشتى رۋىنا ارتىپ, شاپىراشتى رۋىمەن كٷرەسەمٸز بە? بۇل قازاقتىڭ ىنتىماعىنا, بٸرلٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن سٶز, قاتەلەسۋ!».
(ەدبيەتشٸ-عالىم, پروفەسسور قۇلبەك ەرگٶبەكتٸڭ WhaTsab جەلسٸنەن تاراعان جازباسىنان ٷزٸندٸ).
نۇرلان بايتاس
Abai.kz
