Almatynyń «jasyl qala» degen aty bir kezderi aqyn-jazýshylardyń qiialynda ǵana ómir súretindei kórinetin. Sońǵy jyldary Almaty qalasy ákimdigi «jasyl ekonomika» uǵymyna jańa kózben qarai bastady. Ekologiiany qorǵaý, klimattyń ózgerýine beiimdelý, tabiǵi resýrstardy uqypty paidalaný megapolis ómiriniń basty paradigmasyna ainaldy. Bul ózgeristerdi qarapaiym adam da, qaladaǵy kásiporyndar men halyqaralyq sarapshylar da baiqap otyr.
Eger burynǵy zamanmen salystyrsaq, Almaty sońǵy on jyldyqta ekologiia máselesin ekinshi kezekke ysyryp, eń aldymen ekonomikalyq damýǵa den qoiǵan edi. Qalada turǵyn úiler qarqyndy salynyp, avtokólik sany jyl sanap óse berdi, óndiris oryndary men qyzmet kórsetý nysandary ekologiiany esepke ala qoimaityn. Biraq ekologiialyq máseleler asqynyp, turǵyndardyń densaýlyǵyna áser ete bastaǵanda, ákimdik jasyl ekonomikany birinshi kezekke shyǵardy.
Búgingi tańda Almatyda «Jasyl Almaty» qalalyq baǵdarlamasy jumys isteitinin bilemiz. Atalǵan baǵdarlama aiasynda birneshe iri bastama qatar júzege asýda. Olar – kógaldandyrý jumystary, qoǵamdyq kólikti ekologiialyq túrge kóshirý, energiia tiimdiligin arttyrý, jańartylatyn energiia kózderin engizý, aýa sapasyn baqylaý, sý jáne qaldyqtar máselesin sheshý. Qalalyq ákimdik pen halyqaralyq uiymdardyń birlesken jobalary da bar.
Sońǵy jyldary qala ákimdigi aǵash otyrǵyzýdy, saiabaqtar men gúlzarlardy keńeitýdi basty mindetke ainaldyrdy. Qalada sońǵy úsh jyldyń ózinde 1 millionnan astam aǵash otyrǵyzylyp, 500 gektardan astam jańa jasyl aimaq paida boldy. Bul bastama ásirese Baým toǵaiyn abattandyrý, Botanika baǵy men Medeý shatqalyndaǵy jasyl beldeýdi qalpyna keltirý arqyly júzege asýda.
Búginde Almatyda 1600-den astam saiabaq pen alańqai, 8 úlken qalalyq saiabaq jáne ondaǵan shaǵyn baqtar bar. Jasyl beldeý keńeiip keledi: Medeý, Kóktóbe, Býtakovka syndy tabiǵi aýmaqtar erekshe qorǵaýda. Ár jańa turǵyn úi kesheni, biznes-ortalyq nemese memlekettik ǵimarat salynǵanda, jasyl alań, aǵash otyrǵyzý, sýarý infraqurylymy mindetti túrde eskeriledi.
Ekologiialyq ahýaldy jaqsartýdaǵy eń kúrdeli máseleniń biri – kóliktiń tozyǵy jetken parki men qalany qaptaǵan avtokólikter. Almatyda bul túiin birtindep sheshilip jatyr. Sońǵy úsh jylda qaladaǵy qoǵamdyq kóliktiń jartysyna jýyǵy jańa ekologiialyq standarttarǵa sáikestendirildi. Elektrobýs sany aitarlyqtai ósti – búginde qala kóshelerinde júzdegen elektr avtobýsy kún saiyn jolaýshy tasidy.
«Ekobýs» jobasy aiasynda dizeldi avtobýstardan bas tartyp, gazben júretin kólikter men elektrobýstarǵa kóshý keń etek alýda. Bul joba aýaǵa taralatyn ziiandy zattardy birneshe esege qysqartty. Qala ishinde velojoldar júiesi damýda: 120 shaqyrymǵa jýyq arnaiy velojol salyndy, birneshe myń velosipedti jalǵa beretin stantsiialar ashyldy. Jaiaý júrginshiler úshin de jańa alańdar, eko-marshrýttar jasaqtaldy.
Almaty ákimdigi taksi men jeńil avtokólik ielerin elektrokarǵa kóshýge yntalandyrý úshin arnaiy baǵdarlamalar daiyndap jatyr. Qalada elektr qýattaý stantsiialary sany jyldan jylǵa kóbeiip, elektrokólikti paidalaný qoljetimdi bola bastady.
Jasyl ekonomikada mańyzdy basymdyqtardyń biri – energiiany tiimdi paidalaný. Almatyda jańa qurylystarda jáne eski ǵimarattardy jańǵyrtý barysynda energiia únemdeýge, jylý oqshaýlaý júielerine, jaryqtandyrýdy avtomattandyrýǵa basa nazar aýdarylýda. Memlekettik mekemeler men mektepterde, aýrýhanalarda LED-jaryqtandyrý, aqyldy termostat júieleri engizilýde.
Qaladaǵy birneshe iri nysanda kún panelderi men shaǵyn jel stantsiialary jumys istep tur. Bul – jalpy energiia tutynýdy azaityp, qalanyń kómirtek izin tómendetýge sep bolady. Qalanyń energetikalyq júiesinde «jasyl energiia» úlesin arttyrý maqsatynda halyqaralyq bankter men donorlardyń qoldaýymen jańa jobalar júzege asyrylýda.
Almatydaǵy basty ekologiialyq túitkil – aýanyń lastanýy. 2018 jyldan beri qalada arnaiy monitoringtik júie iske qosyldy. 50-ge jýyq baqylaý stantsiiasy qaladaǵy aýa sapasyn táýlik boiy ólshep, málimetti real time rejiminde kórsetedi. «Airkaz.org», «Kazhydromet» platformalarynda turǵyndar óz aýdandaryndaǵy aýanyń lastaný deńgeiin baqylai alady. Bul ashyqtyq pen qoǵamdyq baqylaýdyń jańa dáýirin bastady.
Qaladaǵy JEO-2 (Jylý elektr ortalyǵy) jańǵyrtý jáne gazǵa kóshirý – megapolistiń aýasyn jaqsartýdaǵy strategiialyq qadam. Eski qazandyqtar men peshterdi gazdandyrý arqyly da ziiandy bólshekter mólsheri edáýir azaidy. Aldaǵy jyldary JEO-3-ti de tolyq jańǵyrtý, jekemenshik sektordaǵy kómirdi gazǵa aýystyrý baǵdarlamasy bastalmaq.
Qalanyń ekologiialyq jańǵyrýy – tek biliktiń, ákimdiktiń sharýasy emes. Almatyda sońǵy jyldary azamattyq qoǵam, eriktiler qozǵalysy, ekologiialyq uiymdar belsendi áreketke kóshti. «Taza qala», «EcoAlmaty», «Jasyl mektep», «Clean Air» siiaqty qozǵalystar myńdaǵan almatylyqty biriktirdi. Erik-jigeri bar jastar, mektep oqýshylary, qoǵamdyq uiymdar senbilikter, eko-aktsiialar uiymdastyryp keledi.
Qalada ekologiialyq mádeniet qalyptasyp kele jatyr: tabiǵatty qorǵaý, sý men jaryqty únemdeý, qoqysty suryptaý, aǵash otyrǵyzý kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligine ainaldy. Jergilikti BAQ, áleýmettik jeliler, blogerler ekologiialyq aǵartý jumystaryn júieli júrgizip keledi.
2023 jyly Almaty álemdik «Jasyl qala» indeksine alǵash ret endi. Bul – megapolistiń tabiǵi ortaǵa, aýaǵa, sýǵa, jasyl aimaqqa degen erekshe qamqorlyǵynyń kórinisi. Jyl saiyn Almaty halyqaralyq sarapshylar reitinginde ekologiialyq reformalar júrgizý boiynsha Ortalyq Aziiadaǵy kóshbasshy qala atanýda.
Jasyl ekonomikaǵa bet burý búkil megapolistiń ómir súrý filosofiiasyna, mádenietine, kúndelikti tájiribesine ainalǵan jańa baǵyt. Qalanyń ekologiialyq jańǵyrýy naqty nátije berip otyr: aýanyń sapasy jaqsardy, jasyl aimaqtar kóbeidi, sý resýrstary men qaldyqtar basqarylýda, qoǵamdyq kólik pen energetikada revoliýtsiia jasaldy.
