الماتىنىڭ «جاسىل قالا» دەگەن اتى بٸر كەزدەرٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ قييالىندا عانا ٶمٸر سٷرەتٸندەي كٶرٸنەتٸن. سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسى ەكٸمدٸگٸ «جاسىل ەكونوميكا» ۇعىمىنا جاڭا كٶزبەن قاراي باستادى. ەكولوگييانى قورعاۋ, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بەيٸمدەلۋ, تابيعي رەسۋرستاردى ۇقىپتى پايدالانۋ مەگاپوليس ٶمٸرٸنٸڭ باستى پاراديگماسىنا اينالدى. بۇل ٶزگەرٸستەردٸ قاراپايىم ادام دا, قالاداعى كەسٸپورىندار مەن حالىقارالىق ساراپشىلار دا بايقاپ وتىر.
ەگەر بۇرىنعى زامانمەن سالىستىرساق, الماتى سوڭعى ون جىلدىقتا ەكولوگييا مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ كەزەككە ىسىرىپ, ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق دامۋعا دەن قويعان ەدٸ. قالادا تۇرعىن ٷيلەر قارقىندى سالىنىپ, اۆتوكٶلٸك سانى جىل ساناپ ٶسە بەردٸ, ٶندٸرٸس ورىندارى مەن قىزمەت كٶرسەتۋ نىساندارى ەكولوگييانى ەسەپكە الا قويمايتىن. بٸراق ەكولوگييالىق مەسەلەلەر اسقىنىپ, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەر ەتە باستاعاندا, ەكٸمدٸك جاسىل ەكونوميكانى بٸرٸنشٸ كەزەككە شىعاردى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا الماتىدا «جاسىل الماتى» قالالىق باعدارلاماسى جۇمىس ٸستەيتٸنٸن بٸلەمٸز. اتالعان باعدارلاما اياسىندا بٸرنەشە ٸرٸ باستاما قاتار جٷزەگە اسۋدا. ولار – كٶگالداندىرۋ جۇمىستارى, قوعامدىق كٶلٸكتٸ ەكولوگييالىق تٷرگە كٶشٸرۋ, ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن ەنگٸزۋ, اۋا ساپاسىن باقىلاۋ, سۋ جەنە قالدىقتار مەسەلەسٸن شەشۋ. قالالىق ەكٸمدٸك پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بٸرلەسكەن جوبالارى دا بار.
سوڭعى جىلدارى قالا ەكٸمدٸگٸ اعاش وتىرعىزۋدى, ساياباقتار مەن گٷلزارلاردى كەڭەيتۋدٸ باستى مٸندەتكە اينالدىردى. قالادا سوڭعى ٷش جىلدىڭ ٶزٸندە 1 ميلليوننان استام اعاش وتىرعىزىلىپ, 500 گەكتاردان استام جاڭا جاسىل ايماق پايدا بولدى. بۇل باستاما ەسٸرەسە باۋم توعايىن اباتتاندىرۋ, بوتانيكا باعى مەن مەدەۋ شاتقالىنداعى جاسىل بەلدەۋدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ارقىلى جٷزەگە اسۋدا.
بٷگٸندە الماتىدا 1600-دەن استام ساياباق پەن الاڭقاي, 8 ٷلكەن قالالىق ساياباق جەنە ونداعان شاعىن باقتار بار. جاسىل بەلدەۋ كەڭەيٸپ كەلەدٸ: مەدەۋ, كٶكتٶبە, بۋتاكوۆكا سىندى تابيعي اۋماقتار ەرەكشە قورعاۋدا. ەر جاڭا تۇرعىن ٷي كەشەنٸ, بيزنەس-ورتالىق نەمەسە مەملەكەتتٸك عيمارات سالىنعاندا, جاسىل الاڭ, اعاش وتىرعىزۋ, سۋارۋ ينفراقۇرىلىمى مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرٸلەدٸ.
ەكولوگييالىق احۋالدى جاقسارتۋداعى ەڭ كٷردەلٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – كٶلٸكتٸڭ توزىعى جەتكەن پاركٸ مەن قالانى قاپتاعان اۆتوكٶلٸكتەر. الماتىدا بۇل تٷيٸن بٸرتٸندەپ شەشٸلٸپ جاتىر. سوڭعى ٷش جىلدا قالاداعى قوعامدىق كٶلٸكتٸڭ جارتىسىنا جۋىعى جاڭا ەكولوگييالىق ستاندارتتارعا سەيكەستەندٸرٸلدٸ. ەلەكتروبۋس سانى ايتارلىقتاي ٶستٸ – بٷگٸندە قالا كٶشەلەرٸندە جٷزدەگەن ەلەكتر اۆتوبۋسى كٷن سايىن جولاۋشى تاسيدى.
«ەكوبۋس» جوباسى اياسىندا ديزەلدٸ اۆتوبۋستاردان باس تارتىپ, گازبەن جٷرەتٸن كٶلٸكتەر مەن ەلەكتروبۋستارعا كٶشۋ كەڭ ەتەك الۋدا. بۇل جوبا اۋاعا تارالاتىن زيياندى زاتتاردى بٸرنەشە ەسەگە قىسقارتتى. قالا ٸشٸندە ۆەلوجولدار جٷيەسٸ دامۋدا: 120 شاقىرىمعا جۋىق ارنايى ۆەلوجول سالىندى, بٸرنەشە مىڭ ۆەلوسيپەدتٸ جالعا بەرەتٸن ستانتسييالار اشىلدى. جاياۋ جٷرگٸنشٸلەر ٷشٸن دە جاڭا الاڭدار, ەكو-مارشرۋتتار جاساقتالدى.
الماتى ەكٸمدٸگٸ تاكسي مەن جەڭٸل اۆتوكٶلٸك يەلەرٸن ەلەكتروكارعا كٶشۋگە ىنتالاندىرۋ ٷشٸن ارنايى باعدارلامالار دايىنداپ جاتىر. قالادا ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانتسييالارى سانى جىلدان جىلعا كٶبەيٸپ, ەلەكتروكٶلٸكتٸ پايدالانۋ قولجەتٸمدٸ بولا باستادى.
جاسىل ەكونوميكادا ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸ – ەنەرگييانى تيٸمدٸ پايدالانۋ. الماتىدا جاڭا قۇرىلىستاردا جەنە ەسكٸ عيماراتتاردى جاڭعىرتۋ بارىسىندا ەنەرگييا ٷنەمدەۋگە, جىلۋ وقشاۋلاۋ جٷيەلەرٸنە, جارىقتاندىرۋدى اۆتوماتتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلۋدا. مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردە, اۋرۋحانالاردا LED-جارىقتاندىرۋ, اقىلدى تەرموستات جٷيەلەرٸ ەنگٸزٸلۋدە.
قالاداعى بٸرنەشە ٸرٸ نىساندا كٷن پانەلدەرٸ مەن شاعىن جەل ستانتسييالارى جۇمىس ٸستەپ تۇر. بۇل – جالپى ەنەرگييا تۇتىنۋدى ازايتىپ, قالانىڭ كٶمٸرتەك ٸزٸن تٶمەندەتۋگە سەپ بولادى. قالانىڭ ەنەرگەتيكالىق جٷيەسٸندە «جاسىل ەنەرگييا» ٷلەسٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق بانكتەر مەن دونورلاردىڭ قولداۋىمەن جاڭا جوبالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
الماتىداعى باستى ەكولوگييالىق تٷيتكٸل – اۋانىڭ لاستانۋى. 2018 جىلدان بەرٸ قالادا ارنايى مونيتورينگتٸك جٷيە ٸسكە قوسىلدى. 50-گە جۋىق باقىلاۋ ستانتسيياسى قالاداعى اۋا ساپاسىن تەۋلٸك بويى ٶلشەپ, مەلٸمەتتٸ real time رەجيمٸندە كٶرسەتەدٸ. «Airkaz.org», «Kazhydromet» پلاتفورمالارىندا تۇرعىندار ٶز اۋداندارىنداعى اۋانىڭ لاستانۋ دەڭگەيٸن باقىلاي الادى. بۇل اشىقتىق پەن قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جاڭا دەۋٸرٸن باستادى.
قالاداعى جەو-2 (جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى) جاڭعىرتۋ جەنە گازعا كٶشٸرۋ – مەگاپوليستٸڭ اۋاسىن جاقسارتۋداعى ستراتەگييالىق قادام. ەسكٸ قازاندىقتار مەن پەشتەردٸ گازداندىرۋ ارقىلى دا زيياندى بٶلشەكتەر مٶلشەرٸ ەدەۋٸر ازايدى. الداعى جىلدارى جەو-3-تٸ دە تولىق جاڭعىرتۋ, جەكەمەنشٸك سەكتورداعى كٶمٸردٸ گازعا اۋىستىرۋ باعدارلاماسى باستالماق.
قالانىڭ ەكولوگييالىق جاڭعىرۋى – تەك بيلٸكتٸڭ, ەكٸمدٸكتٸڭ شارۋاسى ەمەس. الماتىدا سوڭعى جىلدارى ازاماتتىق قوعام, ەرٸكتٸلەر قوزعالىسى, ەكولوگييالىق ۇيىمدار بەلسەندٸ ەرەكەتكە كٶشتٸ. «تازا قالا», «EcoAlmaty», «جاسىل مەكتەپ», «Clean Air» سيياقتى قوزعالىستار مىڭداعان الماتىلىقتى بٸرٸكتٸردٸ. ەرٸك-جٸگەرٸ بار جاستار, مەكتەپ وقۋشىلارى, قوعامدىق ۇيىمدار سەنبٸلٸكتەر, ەكو-اكتسييالار ۇيىمداستىرىپ كەلەدٸ.
قالادا ەكولوگييالىق مەدەنيەت قالىپتاسىپ كەلە جاتىر: تابيعاتتى قورعاۋ, سۋ مەن جارىقتى ٷنەمدەۋ, قوقىستى سۇرىپتاۋ, اعاش وتىرعىزۋ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. جەرگٸلٸكتٸ باق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, بلوگەرلەر ەكولوگييالىق اعارتۋ جۇمىستارىن جٷيەلٸ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.
2023 جىلى الماتى ەلەمدٸك «جاسىل قالا» يندەكسٸنە العاش رەت ەندٸ. بۇل – مەگاپوليستٸڭ تابيعي ورتاعا, اۋاعا, سۋعا, جاسىل ايماققا دەگەن ەرەكشە قامقورلىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ. جىل سايىن الماتى حالىقارالىق ساراپشىلار رەيتينگٸندە ەكولوگييالىق رەفورمالار جٷرگٸزۋ بويىنشا ورتالىق ازيياداعى كٶشباسشى قالا اتانۋدا.
جاسىل ەكونوميكاعا بەت بۇرۋ بٷكٸل مەگاپوليستٸڭ ٶمٸر سٷرۋ فيلوسوفيياسىنا, مەدەنيەتٸنە, كٷندەلٸكتٸ تەجٸريبەسٸنە اينالعان جاڭا باعىت. قالانىڭ ەكولوگييالىق جاڭعىرۋى ناقتى نەتيجە بەرٸپ وتىر: اۋانىڭ ساپاسى جاقساردى, جاسىل ايماقتار كٶبەيدٸ, سۋ رەسۋرستارى مەن قالدىقتار باسقارىلۋدا, قوعامدىق كٶلٸك پەن ەنەرگەتيكادا رەۆوليۋتسييا جاسالدى.
