Keiingi ýaqytta qoǵamda jáne Parlament qabyrǵasynda jii talqylanyp júrgen ózekti máselelerdiń biri – elimizdegi nekelesý men ajyrasý kórsetkishteri. Májilis depýtaty, saiasattanýshy Aidos Sarym bul tendentsiiaǵa tereńirek úńilip, neke buzý faktileriniń kóbeiýine tek turmystyq qiyndyqtar emes, memleket júrgizip otyrǵan áleýmettik saiasattyń da janama áseri bar ekenin málimdedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Resmi statistika ne deidi?
Depýtattyń sózinshe, ajyrasý kórsetkishiniń eń joǵary deńgeii birneshe óńirde tirkelgen.
"Resmi derekterge sensek, ótken jyly AHAT organdary 123 myń nekeni tirkegen. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 2 paiyzǵa artyq. Ajyrasýǵa keletin bolsaq, byltyr 40 myńnan astam otbasy nekesin buzǵan. Olardyń 30 myńy nemese 74 paiyzy - qala turǵyndary. Aimaqtar arasynda Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar oblystary kósh bastap tur. Ajyrasýdyń eń tómen kórsetkishi ońtústik aimaqtarda tirkelgen. Bul shynaiy dáleldengen statistika. Alaida jaǵdaidy odan ári ýshyqtyryp, "bári bitti, bári qurydy" dep oibyǵa salatyndardyń da sany jetkilikti. Olardyń ishinde, ókinishke qarai, depýtattar men laýazymdy tulǵalar da joq emes. Saiasi upai jinaý úshin jalǵan sebep taýyp, ony týǵyzyp jatqandar da jeterlik", – deidi ol "Qazaqstan TV" arnasynyń "Múdde" baǵdarlamasynda.
Ajyrasýdy tek ekonomikalyq sebeppen túsindirý jetkiliksiz
Aidos Sarym qazirgi qoǵamda ajyrasýǵa degen kózqarastyń ózgerip kele jatqanyn atap ótti.
"Eger meniń kezimde ajyrasqan adam "qubyjyq, jalǵyzbasty ana" dep qabyldanatyn bolsa, búginde bul úirenshikti jaǵdai. Buryn otbasy úshin de ajyrasý otbasylyq kategoriiasyna kirse, búgin qoǵamdyq sana buǵan keshirimmen, túsinistikpen qaraidy. "Ólseń de ajyraspa" degen qaǵida qazir joq. Toqsanynshy jyldary odan keiin de ajyrasý sebepteri kóp zertteldi. Sol kezde ekonomikalyq faktorlar birinshi orynǵa shyqqan edi. "Bala-shaǵysyn asyrai almady, turatyn úii joq" deitin túsinikter úirenshikti jaǵdai edi", - deidi depýtat.
Onyń pikirinshe, keiingi jyldary otbasylardyń buzylýyna negizinen psihologiialyq jáne áleýmettik faktorlar sebep bolyp otyr.
"Baspana, jalaqy máseleleri de basty sebep emes. Negizgi ssebepter otbasy ishindegi zorlyq-zombylyq, lýdomaniia, ishimdik pen nashaqorlyq eken. Bul keseldermen kúres búgingi memlekettik otbasylyq saiasattyń negizgi ózegi bolyp jatqany osydan. Taǵy bir tosyn faktor bar – ajyrasý sanynyń artýyna 5-10 jyldan beri júrgizilip jatqan áleýmettik saiasattyń óz úlesi bar. Áleýmettik salaǵa ǵylymi negizsiz, esep-qisapsyz, tekserýsiz quiylǵan qarajat jalǵan neke men jalǵan ajyrasý faktoryn týdyryp otyr", - dep qosty ol.
Sonymen qatar depýtat keiingi jyldary júrgizilgen áleýmettik saiasattyń da janama túrde ajyrasý sanynyń ósýine áser etkenin alǵa tartady. Aitýynsha, keibir otbasylar memleketten járdemaqy alý úshin, páter kezegine turý maqsatynda nemese basqa áleýmettik jeńildikterge iligý úshin resmi túrde ajyrasqan.
"Jaqynda áriptesim Jarqynbek Amantaiuly depýtattyq saýal joldady. Onda mynadai faktor bar edi. Mysaly, "áleýmettik kómekke iligemin, páter kezegine turamyn, sýbsidiia alamyn" dep 2015jyly ajyrasqan juptardyń birazy keiinnen dúniege ortaq bala ákelip, ákesiniń atyn alyp jatyr eken. Iaǵni, ajyrasý memleket úshin tek formaldy túrde bolǵan. Depýtat resmi túrde ajyrasqanymen birge turyp jatqandardyń arasynda memlekettik qyzmette jáne bizneste júrgen otbasylardyń da jetip jatqanyn aitady. Tipti záýlám úilerde turyp, ataýly áleýmettik kómekti alýdan bas tartpai otyrǵandar da jeterlik. Zań turǵysynan jalǵan neke de jalǵan ajyrasý da taza alaiaqtyq. Osyndai ortada ósken balanyń quqyqtyq sanasy men qundylyqtary týraly eshteńe aitpai-aq qoialyq. Erte me kesh pe shyndyq ashylyp, biraz adam uiatty bolyp, qarjylai sanktsiiaǵa iligýi múmkin", - deidi ol.
Zańmen qalai retteledi?
Aidos Sarym elde "Neke jáne otbasy" týraly zańdy qaita qarap, zamanaýi talaptarǵa beiimdeý qajettigin aitady. Sonymen qatar ár otbasynyń áleýmettik jaǵdaiyn zerdeleitin jáne memleket tarapynan bólinetin qarjylai kómekterdi qadaǵalaityn tsifrlyq baqylaý quraldaryn engizý qajet ekenin atap ótti.
"Mundai quraldar jasalyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta onyń da jumysy týraly áńgime qylamyz", - dep túiindedi ol.
Eske salaiyq, buǵan deiin Májilis depýtaty Ardaq Nazarovtyń ajyrasý kórsetkishterine qatty alańdaitynyn aityp, ajyrasqan azamattarǵa tabys salyǵyn kóterý usynysyn aitýy qoǵamda úlken rezonans týdyrǵan edi. Bul usynysty saiasattanýshy Ǵaziz Ábishev óziniń saraptamalyq jazbasynda synǵa alyp, ony bizdiń qoǵamdaǵy "mahabbatqa májbúrleý mádenietiniń" taǵy bir kórinisi retinde sipattady.
Ábishev Nazarovtyń usynysyna qatysty pikir bildirdi.
"Bul — tabiǵi áleýmettik qubylysty zorlyq-zombylyq tásilderi arqyly baqylaýǵa tyrysýdyń kezekti mysaly. Iaǵni, adamdardyń jeke tańdaýymen bailanysty jaǵdaidy alamyz da, onyń ishinen qoǵam úshin “qaýipti” elementti bólip alyp, ony ulǵaityp, máseleni sheshýdiń eń ońai jolyn usynamyz: “Súi dep májbúrleiik”.
Sarapshy mundai tásildiń tek salyq saiasaty arqyly emes, qalyńdyq urlaý, burynǵy áieldi ańdý, tilge qysym jasaý, radikaldy dini úgit, tipti ýltraliberaldyq ideologiiadaǵy shekten shyǵý formasynda da kórinis tabatynyn atap ótti. Onyń aitýynsha, bul qubylystardyń barlyǵynda da adamdardan óz erkimen jaqsy kórýi talap etiledi. Nátijesinde mahabbatty kúshtep nyǵaitamyz-mys. “Unasa da, unamasa da, tóze ber, sulýym” degen ustanym sol — ǵasyrlar qoinaýynan jetken mádeni shtamp.
"Bul — adamnyń tabiǵatyn qarabaiyr túsiný. Al áleýmettik qatynastarǵa totalitarlyq kózqaras tanytý", — deidi Ábishev.
Onyń pikirinshe, eger eki adam birge ómir súrgisi kelmese, bul — olardyń tańdaýy. Eger olar ajyrassa, bul áreket basqa adamdardyń, basqa otbasylardyń nemese tutas memlekettiń quqyǵyn esh buzbaidy.
"Onda olar ne úshin kóbirek salyq tóleýi kerek? Bul — ajyrasqandardy áleýmettik turǵydan kemsitý áreketi emes pe?" – deidi ol.
Ǵaziz Ábishev ajyrasqan erler men áielder úilenbegen, turmysqa shyqpaǵan ne otbasyly adamdardan esh kem emes ekenin atap ótti.
"Olarǵa qosymsha salyq salý — olardyń Konstitýtsiialyq jáne jalpyadamzattyq quqyqtaryn shekteý" dep kesip aitty saiasattanýshy.
Ol, tipti, bul usynystyń belgili bir jaǵdaida adamdardy ajyrasýdan ustap qalýy múmkin ekenin de joqqa shyǵarmaidy. Alaida mundai jaǵdaidyń ózin teris dep baǵalaidy: "Meili, biren-saran jaǵdaida bul qysym jumys istesin delik. Biraq mundai jaǵdaida nekeni qalai “normaldy otbasy” dep aita alamyz? Eger bir adam otbasynda zorlyq kórsetse, ne opasyzdyq jasasa, ne jalqaý, jaýapsyz bolsa, al ekinshi adam buǵan tózgisi kelmese — tek tózbegeni úshin salyq tóleýi kerek pe?"
Ol mundai tásildi «ýltrakonservatorlar úshin úirenshikti dúnie» dep sipattaidy.
"Qysym jasaý, májbúrleý, syndyryp, baǵyndyrý — olar úshin tabiǵi dúnie. Bul — kádimgi ortaǵasyrlyq tásil. Biraq bul qazirgi zamannyń normasy bolmaýy kerek", — deidi saiasattanýshy.
Onyń oiynsha, usynystyń taǵy bir qaýipti jaǵy — jastardyń neke qiiýdan bas tartýyna túrtki bolýy múmkin.
"Eger ajyrasýdyń saldary — qarjylai jaza bolsa, jastar: “Ne úshin úilenemin, keiin salyq tóleitin bolsam?” dep oilaidy. Sóitip, neke qoǵamdaǵy senimdi institýt retinde álsirei bastaidy", — dep atap ótti ol.
Sarapshy Ardaq Nazarov ajyrasqan adamdardy jazalaý arqyly otbasyn saqtap qalýdy emes, qazaq qoǵamyndaǵy otbasy institýtynyń damýyn tejeitin qadam usynyp otyr dep esepteidi. Mundai májbúrleý – otbasyny saqtaý emes, kerisinshe, onyń tabiǵi damýyn tejeý.
