Jaqynda Qazaqstannyń jańa Konstitýtsiiasyna sóz bostandyǵy men beibit jinalystar erkindigin shekteýge qatysty usynys aityldy. Atalǵan normalar azamattardyń pikir bildirý quqyǵyna eleýli áser etýi múmkin. Bul týraly saiasattanýshy Tolǵanai Úmbetálieva men jýrnalist, ǵalym Esengúl Kápqyzy Dalanews.kz redaktsiiasyna bergen pikirlerinde málimdedi. Aitýlarynsha, usynylǵan ózgerister demokratiialyq qaǵidattarǵa qaishy ári onyń azamattyq qoǵam úshin saldary aýyr bolýy múmkin.
Usynylǵan normalar qoǵam múddesin shekteidi - saiasattanýshy
Saiasattanýshy Tolǵanai Úmbetálieva Konstitýtsiiaǵa engizilmek ózgeristerdi qoǵam úshin qaýipti dep sanaidy.
“Usynystar qoǵam múddesine múldem sáikes kelmeidi. Bul jerde túsiniksiz normalar kóp”, – dep atap ótti Úmbetálieva.
Ásirese, “ar-namys pen qadir-qasiet” uǵymynyń keń ári anyqtamasyz qoldanylýy alańdaýshylyq týdyrady deidi saiasattanýshy.
“Ar-namys degen ne? Bul uǵymǵa óte keń maǵyna berilgen. Mundai jaǵdaida kez kelgen pikirdi osy uǵymnyń ishine kirgizip jiberýge bolady. Sonyń saldarynan jýrnalisterdiń de, jalpy qoǵamnyń da múddeleri shekteledi”, – deidi ol.
Saiasattanýshy bul ózgerister erkindikti emes, kerisinshe jazalaýshy jáne tártiptik tetikterdi kúsheitetinin aitty. Onyń paiymdaýynsha, usynystar 2022 jyly jariialanǵan demokratiialyq reformalar baǵytyna qaishy keledi.
“Eger bul ózgerister qabyldansa, Toqaevtyń saiasi baǵyty demokratiiadan alshaqtap, avtoritarlyq, tipti totalitarlyq rejimge bet burǵanyn kórsetedi. Biz qazirdiń ózinde avtoritarlyq júiede otyrsaq, endi totalitarlyq júiege qarai qadam jasap jatqandaimyz”, – dedi Úmbetálieva.
Ol usynystardyń basym bóligi totalitarlyq rejimderge tán “tártip” pen “qaýipsizdik” uǵymdaryna negizdelgenin atap ótti.
“Depýtattar aityp otyrǵan bul túsinikter – totalitarlyq júiege tán uǵymdar. Bul qoǵam úshin asa qaýipti. Mundai normalar bizdiń saiasi damýymyzǵa óte úlken ziian keltiredi. Men atalǵan usynystarmen múldem kelispeimin. Bul jerde halyqtyń, qoǵamnyń, jýrnalisterdiń múddesin kórip turǵan joqpyn. Tek bilikte otyrǵan adamdardyń óz múddelerin, óz quqyqtaryn qorǵap otyrǵanyn ǵana ańǵarýǵa bolady. Bul – áleýmettik teńsizdik pen ádiletsizdiktiń aiqyn kórinisi”,- dep qosty ol.
Aitýynsha, eger ózgerister qabyldansa, eldiń saiasi baǵyty demokratiiadan alystaidy.
“Biz totalitarlyq júieden avtoritarlyq júiege óttik, endi demokratiiaǵa qarai júremiz” dep Toqaev ýáde bergen edi. Biraq osyndai usynystar qabyldanatyn bolsa, onda “ýáde” oryndalmai jatyr degen sóz. Toqaevtyń ózi totalitarlyq júieden shyqqan adam bolǵandyqtan, sol júieniń túsinikteri oǵan jaqyn bolyp turǵandai áser qaldyrady. Eger normalar qabyldansa, Toqaev demokratiiaǵa bet burǵan prezident emes, kerisinshe avtoritarizmnen totalitarizmge qarai baǵyt alǵan prezident retinde qabyldanady”, - deidi ol.
Sondai-aq ol “ar-namys pen qadir-qasiet” máselesin zańmen emes, mádeniet pen etika arqyly retteý qajet ekenin alǵa tartty. Bul uǵymdarǵa zań júzinde naqty anyqtama berý múmkin emes, al olardy Konstitýtsiia deńgeiinde bekitý negizgi zańdy usaq máselelermen toltyrýǵa ákeledi deidi.
“Konstitýtsiia – usaq-túiek máselelerdi sheshetin qural bolmaýy kerek. Munda memlekettiń saiasi jáne quqyqtyq negizderi, iaǵni irgeli qaǵidattary ǵana jazylýy tiis. Al biz kerisinshe, bolmashy dúnielerdi kirgizip, Konstitýtsiiany qaita-qaita ózgerte beremiz. “Ar-namys pen qadir-qasiet” degen uǵymdar tek jekelegen depýtattardyń nemese bilik ókilderiniń múddesin qorǵaýǵa arnalmaýy kerek. Konstitýtsiia búkil halyqty, búkil qoǵamdy qorǵaýy tiis. Sondyqtan men mundai normalardy Konstitýtsiiaǵa engizýge úzildi-kesildi qarsymyn”, - dep túiindedi ol.
Konstitýtsiiaǵa shekteý engizý sóz erkindigine qaýipti - jýrnalist
Jýrnalist ári ǵalym Esengúl Kápqyzy da atalǵan usynystarǵa alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aitýynsha, Konstitýtsiia adamnyń negizgi quqyqtary men bostandyqtaryn shektemei, kerisinshe olardy qorǵaýǵa baǵyttalýy tiis.
“Jalpy, Konstitýtsiia adamnyń sóz bostandyǵyna nemese basqa da quqyqtaryna shekteý qoimaǵany abzal. Bul jerdegi “shekteý” degen sózdiń ózi durys emes”, – deidi ol.
Kápqyzy Konstitýtsiiada sóz bostandyǵyna kepildik berilgenimen, is júzinde ony shekteitin zańdardyń onsyz da kóp ekenin atap ótti.
“Bizde sóz bostandyǵyn shekteitin zańdar jeterlik. Máselen, qazaq tilinde sóileýdi talap etemin degen adamdy tórt jylǵa sottap jiberdi. Al endi sol shekteýlerdi Konstitýtsiianyń ózine engizsek, onsyz da halyq seniminen aiyrylǵan aqparat quraldary múlde demala almai qalatyn sekildi”, – deidi jýrnalist.
Onyń aitýynsha, bul ózgerister tek medianyń ǵana emes, tutas azamattyq qoǵamnyń pikir bildirý erkindigine nuqsan keltiredi. Esengúl Kápqyzy sheneýnikterdiń ar-namys pen iskerlik bedeldi qorǵaý syltaýymen jýrnalisterdi sotqa jii bergenin de eske saldy.
“Endi oǵan qoǵamnyń qundylyqtar júiesi degen tirkes qosylmaqshy. Qoǵamnyń rýhani-adamgershilik qundylyqtar júiesi degenimiz ne? Oǵan qai jerde, qandai anyqtama berilgen? Adamdar qandai kezde ar-namysy men qadir-qasietine nuqsan keldi dep esepteidi. Buǵan naqty kriterii qoiylmaǵan”, – deidi ol.
Jýrnalistiń pikirinshe, mundai belgisiz tujyrymdar kez kelgen bilikke unamaityn pikirdi shekteýge jol ashýy múmkin. Sondai-aq halyqaralyq adam quqyqtary standarttaryna da qaishy keledi.
“Zańda mundai uǵymdar naqty ári obektivti túrde anyqtalýy kerek. Áitpese, olar syn men oppozitsiialyq pikirlerdi negizsiz shekteý úshin paidalanylýy múmkin”, – dedi Kápqyzy.
Sonymen qatar ol beibit sherýlerge qoiylatyn shekteýlerdiń de qaýipti ekenine nazar aýdardy.
“Halyqaralyq tájiribede narazylyq aktsiialary kóbine dál osy “qaýipsizdik” pen “qundylyqtar” degen negizderge qarsy baǵyttalady. Mundai shekteýler proportsionaldy bolmaýy múmkin. Bul – beibit jinalystar quqyǵyn shekteýge alyp keletin óte qaýipti usynys”, – dep túiindedi ol.
Buǵan deiin
Eske salaiyq, jaqynda Konstitýtsiialyq keńestiń ekinshi otyrysynda Qazaqstannyń jańa Konstitýtsiiasynda sóz bostandyǵy men beibit jinalystar erkindigin shekteýge qatysty usynys aityldy.
Konstitýtsiialyq reforma aiasynda usynylǵan túzetýlerdi Májilis depýtaty Snejana Imasheva tanystyrdy. Onyń aitýynsha, Konstitýtsiiaǵa qosymsha shekteýler engizý kózdelip otyr.
"Qosymsha konstitýtsiialyq shekteý engiziledi. Sóz bostandyǵy ózge adamdardyń ar-namysy men qadir-qasietine, qoǵamnyń rýhani-adamgershilik qundylyqtar júiesine jáne qoǵamdyq tártipke nuqsan keltirmeýi tiis. Sondai-aq zorlyq-zombylyqty, soǵysty jáne alaýyzdyqty nasihattaý men oǵan arandatýǵa tyiym salý tizimi keńeitiledi. Tsenzýraǵa tyiym salý derbes konstitýtsiialyq kepildik retinde saqtalady", – dedi depýtat.
Sonymen qatar beibit mitingilerdi uiymdastyrýdan bas tartýǵa negiz bolatyn sebepterdiń tizimin keńeitý máselesi de qarastyrylyp jatyr.
"Azamattardyń beibit jinalystarǵa quqyǵy týraly bapqa naqtylaýlar usynylady. Bul quqyqty zańmen shekteýge bolatyn negizder keńeitiledi. Maqsattar tizimine konstitýtsiialyq qurylystyń negizderin qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne qoǵamnyń rýhani-adamgershilik qundylyqtar júiesin saqtaý engiziledi", – dedi Imasheva.
Depýtattyń pikirinshe, bul ózgerister beibit jinalys bostandyǵyn qoǵamdyq jáne memlekettik múddelermen teńestirý kezinde quqyqtyq aiqyndyqty kúsheitýge baǵyttalǵan.
Sondai-aq Konstitýtsiia normalaryn naqtylaý arqyly adamnyń qadir-qasietimen qatar, onyń ar-namysy, iaǵni jaqsy aty men qoǵamdyq bedelin qorǵaý da kózdelip otyr.
"Zańmen qorǵalady" degen sózderdiń qosylýy bul normany praktikalyq deńgeige shyǵarady. Bul jai ǵana qaǵida emes, memlekettiń adamdy, onyń qadir-qasieti men ar-namysyn tiimdi qorǵaýdy qamtamasyz etý jónindegi tikelei mindeti", – dep túiindedi depýtat.
