جاقىندا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىنا سٶز بوستاندىعى مەن بەيبٸت جينالىستار ەركٸندٸگٸن شەكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىس ايتىلدى. اتالعان نورمالار ازاماتتاردىڭ پٸكٸر بٸلدٸرۋ قۇقىعىنا ەلەۋلٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل تۋرالى ساياساتتانۋشى تولعاناي ٷمبەتەليەۆا مەن جۋرناليست, عالىم ەسەنگٷل كەپقىزى Dalanews.kz رەداكتسيياسىنا بەرگەن پٸكٸرلەرٸندە مەلٸمدەدٸ. ايتۋلارىنشا, ۇسىنىلعان ٶزگەرٸستەر دەموكراتييالىق قاعيداتتارعا قايشى ەرٸ ونىڭ ازاماتتىق قوعام ٷشٸن سالدارى اۋىر بولۋى مٷمكٸن.
ۇسىنىلعان نورمالار قوعام مٷددەسٸن شەكتەيدٸ - ساياساتتانۋشى
ساياساتتانۋشى تولعاناي ٷمبەتەليەۆا كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلمەك ٶزگەرٸستەردٸ قوعام ٷشٸن قاۋٸپتٸ دەپ سانايدى.
“ۇسىنىستار قوعام مٷددەسٸنە مٷلدەم سەيكەس كەلمەيدٸ. بۇل جەردە تٷسٸنٸكسٸز نورمالار كٶپ”, – دەپ اتاپ ٶتتٸ ٷمبەتەليەۆا.
ەسٸرەسە, “ار-نامىس پەن قادٸر-قاسيەت” ۇعىمىنىڭ كەڭ ەرٸ انىقتاماسىز قولدانىلۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
“ار-نامىس دەگەن نە? بۇل ۇعىمعا ٶتە كەڭ ماعىنا بەرٸلگەن. مۇنداي جاعدايدا كەز كەلگەن پٸكٸردٸ وسى ۇعىمنىڭ ٸشٸنە كٸرگٸزٸپ جٸبەرۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان جۋرناليستەردٸڭ دە, جالپى قوعامنىڭ دا مٷددەلەرٸ شەكتەلەدٸ”, – دەيدٸ ول.
ساياساتتانۋشى بۇل ٶزگەرٸستەر ەركٸندٸكتٸ ەمەس, كەرٸسٸنشە جازالاۋشى جەنە تەرتٸپتٸك تەتٸكتەردٸ كٷشەيتەتٸنٸن ايتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ۇسىنىستار 2022 جىلى جارييالانعان دەموكراتييالىق رەفورمالار باعىتىنا قايشى كەلەدٸ.
“ەگەر بۇل ٶزگەرٸستەر قابىلدانسا, توقاەۆتىڭ ساياسي باعىتى دەموكراتييادان الشاقتاپ, اۆتوريتارلىق, تٸپتٸ توتاليتارلىق رەجيمگە بەت بۇرعانىن كٶرسەتەدٸ. بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە اۆتوريتارلىق جٷيەدە وتىرساق, ەندٸ توتاليتارلىق جٷيەگە قاراي قادام جاساپ جاتقاندايمىز”, – دەدٸ ٷمبەتەليەۆا.
ول ۇسىنىستاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ توتاليتارلىق رەجيمدەرگە تەن “تەرتٸپ” پەن “قاۋٸپسٸزدٸك” ۇعىمدارىنا نەگٸزدەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“دەپۋتاتتار ايتىپ وتىرعان بۇل تٷسٸنٸكتەر – توتاليتارلىق جٷيەگە تەن ۇعىمدار. بۇل قوعام ٷشٸن اسا قاۋٸپتٸ. مۇنداي نورمالار بٸزدٸڭ ساياسي دامۋىمىزعا ٶتە ٷلكەن زييان كەلتٸرەدٸ. مەن اتالعان ۇسىنىستارمەن مٷلدەم كەلٸسپەيمٸن. بۇل جەردە حالىقتىڭ, قوعامنىڭ, جۋرناليستەردٸڭ مٷددەسٸن كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. تەك بيلٸكتە وتىرعان ادامداردىڭ ٶز مٷددەلەرٸن, ٶز قۇقىقتارىن قورعاپ وتىرعانىن عانا اڭعارۋعا بولادى. بۇل – ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك پەن ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ”,- دەپ قوستى ول.
ايتۋىنشا, ەگەر ٶزگەرٸستەر قابىلدانسا, ەلدٸڭ ساياسي باعىتى دەموكراتييادان الىستايدى.
“بٸز توتاليتارلىق جٷيەدەن اۆتوريتارلىق جٷيەگە ٶتتٸك, ەندٸ دەموكراتيياعا قاراي جٷرەمٸز” دەپ توقاەۆ ۋەدە بەرگەن ەدٸ. بٸراق وسىنداي ۇسىنىستار قابىلداناتىن بولسا, وندا “ۋەدە” ورىندالماي جاتىر دەگەن سٶز. توقاەۆتىڭ ٶزٸ توتاليتارلىق جٷيەدەن شىققان ادام بولعاندىقتان, سول جٷيەنٸڭ تٷسٸنٸكتەرٸ وعان جاقىن بولىپ تۇرعانداي ەسەر قالدىرادى. ەگەر نورمالار قابىلدانسا, توقاەۆ دەموكراتيياعا بەت بۇرعان پرەزيدەنت ەمەس, كەرٸسٸنشە اۆتوريتاريزمنەن توتاليتاريزمگە قاراي باعىت العان پرەزيدەنت رەتٸندە قابىلدانادى”, - دەيدٸ ول.
سونداي-اق ول “ار-نامىس پەن قادٸر-قاسيەت” مەسەلەسٸن زاڭمەن ەمەس, مەدەنيەت پەن ەتيكا ارقىلى رەتتەۋ قاجەت ەكەنٸن العا تارتتى. بۇل ۇعىمدارعا زاڭ جٷزٸندە ناقتى انىقتاما بەرۋ مٷمكٸن ەمەس, ال ولاردى كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتۋ نەگٸزگٸ زاڭدى ۇساق مەسەلەلەرمەن تولتىرۋعا ەكەلەدٸ دەيدٸ.
“كونستيتۋتسييا – ۇساق-تٷيەك مەسەلەلەردٸ شەشەتٸن قۇرال بولماۋى كەرەك. مۇندا مەملەكەتتٸڭ ساياسي جەنە قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ, ياعني ٸرگەلٸ قاعيداتتارى عانا جازىلۋى تيٸس. ال بٸز كەرٸسٸنشە, بولماشى دٷنيەلەردٸ كٸرگٸزٸپ, كونستيتۋتسييانى قايتا-قايتا ٶزگەرتە بەرەمٸز. “ار-نامىس پەن قادٸر-قاسيەت” دەگەن ۇعىمدار تەك جەكەلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ نەمەسە بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋعا ارنالماۋى كەرەك. كونستيتۋتسييا بٷكٸل حالىقتى, بٷكٸل قوعامدى قورعاۋى تيٸس. سوندىقتان مەن مۇنداي نورمالاردى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزۋگە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسىمىن”, - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
كونستيتۋتسيياعا شەكتەۋ ەنگٸزۋ سٶز ەركٸندٸگٸنە قاۋٸپتٸ - جۋرناليست
جۋرناليست ەرٸ عالىم ەسەنگٷل كەپقىزى دا اتالعان ۇسىنىستارعا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييا ادامنىڭ نەگٸزگٸ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەمەي, كەرٸسٸنشە ولاردى قورعاۋعا باعىتتالۋى تيٸس.
“جالپى, كونستيتۋتسييا ادامنىڭ سٶز بوستاندىعىنا نەمەسە باسقا دا قۇقىقتارىنا شەكتەۋ قويماعانى ابزال. بۇل جەردەگٸ “شەكتەۋ” دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ دۇرىس ەمەس”, – دەيدٸ ول.
كەپقىزى كونستيتۋتسييادا سٶز بوستاندىعىنا كەپٸلدٸك بەرٸلگەنٸمەن, ٸس جٷزٸندە ونى شەكتەيتٸن زاڭداردىڭ ونسىز دا كٶپ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“بٸزدە سٶز بوستاندىعىن شەكتەيتٸن زاڭدار جەتەرلٸك. مەسەلەن, قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋدٸ تالاپ ەتەمٸن دەگەن ادامدى تٶرت جىلعا سوتتاپ جٸبەردٸ. ال ەندٸ سول شەكتەۋلەردٸ كونستيتۋتسييانىڭ ٶزٸنە ەنگٸزسەك, ونسىز دا حالىق سەنٸمٸنەن ايىرىلعان اقپارات قۇرالدارى مٷلدە دەمالا الماي قالاتىن سەكٸلدٸ”, – دەيدٸ جۋرناليست.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ٶزگەرٸستەر تەك مەديانىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ازاماتتىق قوعامنىڭ پٸكٸر بٸلدٸرۋ ەركٸندٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ. ەسەنگٷل كەپقىزى شەنەۋنٸكتەردٸڭ ار-نامىس پەن ٸسكەرلٸك بەدەلدٸ قورعاۋ سىلتاۋىمەن جۋرناليستەردٸ سوتقا جيٸ بەرگەنٸن دە ەسكە سالدى.
“ەندٸ وعان قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸ دەگەن تٸركەس قوسىلماقشى. قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار جٷيەسٸ دەگەنٸمٸز نە? وعان قاي جەردە, قانداي انىقتاما بەرٸلگەن? ادامدار قانداي كەزدە ار-نامىسى مەن قادٸر-قاسيەتٸنە نۇقسان كەلدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇعان ناقتى كريتەريي قويىلماعان”, – دەيدٸ ول.
جۋرناليستٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي بەلگٸسٸز تۇجىرىمدار كەز كەلگەن بيلٸككە ۇنامايتىن پٸكٸردٸ شەكتەۋگە جول اشۋى مٷمكٸن. سونداي-اق حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىنا دا قايشى كەلەدٸ.
“زاڭدا مۇنداي ۇعىمدار ناقتى ەرٸ وبەكتيۆتٸ تٷردە انىقتالۋى كەرەك. ەيتپەسە, ولار سىن مەن وپپوزيتسييالىق پٸكٸرلەردٸ نەگٸزسٸز شەكتەۋ ٷشٸن پايدالانىلۋى مٷمكٸن”, – دەدٸ كەپقىزى.
سونىمەن قاتار ول بەيبٸت شەرۋلەرگە قويىلاتىن شەكتەۋلەردٸڭ دە قاۋٸپتٸ ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
“حالىقارالىق تەجٸريبەدە نارازىلىق اكتسييالارى كٶبٸنە دەل وسى “قاۋٸپسٸزدٸك” پەن “قۇندىلىقتار” دەگەن نەگٸزدەرگە قارسى باعىتتالادى. مۇنداي شەكتەۋلەر پروپورتسيونالدى بولماۋى مٷمكٸن. بۇل – بەيبٸت جينالىستار قۇقىعىن شەكتەۋگە الىپ كەلەتٸن ٶتە قاۋٸپتٸ ۇسىنىس”, – دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
بۇعان دەيٸن
ەسكە سالايىق, جاقىندا كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ ەكٸنشٸ وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىندا سٶز بوستاندىعى مەن بەيبٸت جينالىستار ەركٸندٸگٸن شەكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىس ايتىلدى.
كونستيتۋتسييالىق رەفورما اياسىندا ۇسىنىلعان تٷزەتۋلەردٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى سنەجانا يماشەۆا تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيياعا قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
"قوسىمشا كونستيتۋتسييالىق شەكتەۋ ەنگٸزٸلەدٸ. سٶز بوستاندىعى ٶزگە ادامداردىڭ ار-نامىسى مەن قادٸر-قاسيەتٸنە, قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار جٷيەسٸنە جەنە قوعامدىق تەرتٸپكە نۇقسان كەلتٸرمەۋٸ تيٸس. سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتى, سوعىستى جەنە الاۋىزدىقتى ناسيحاتتاۋ مەن وعان ارانداتۋعا تىيىم سالۋ تٸزٸمٸ كەڭەيتٸلەدٸ. تسەنزۋراعا تىيىم سالۋ دەربەس كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸك رەتٸندە ساقتالادى", – دەدٸ دەپۋتات.
سونىمەن قاتار بەيبٸت ميتينگٸلەردٸ ۇيىمداستىرۋدان باس تارتۋعا نەگٸز بولاتىن سەبەپتەردٸڭ تٸزٸمٸن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلىپ جاتىر.
"ازاماتتاردىڭ بەيبٸت جينالىستارعا قۇقىعى تۋرالى باپقا ناقتىلاۋلار ۇسىنىلادى. بۇل قۇقىقتى زاڭمەن شەكتەۋگە بولاتىن نەگٸزدەر كەڭەيتٸلەدٸ. ماقساتتار تٸزٸمٸنە كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىستىڭ نەگٸزدەرٸن قورعاۋ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جەنە قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتار جٷيەسٸن ساقتاۋ ەنگٸزٸلەدٸ", – دەدٸ يماشەۆا.
دەپۋتاتتىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ٶزگەرٸستەر بەيبٸت جينالىس بوستاندىعىن قوعامدىق جەنە مەملەكەتتٸك مٷددەلەرمەن تەڭەستٸرۋ كەزٸندە قۇقىقتىق ايقىندىقتى كٷشەيتۋگە باعىتتالعان.
سونداي-اق كونستيتۋتسييا نورمالارىن ناقتىلاۋ ارقىلى ادامنىڭ قادٸر-قاسيەتٸمەن قاتار, ونىڭ ار-نامىسى, ياعني جاقسى اتى مەن قوعامدىق بەدەلٸن قورعاۋ دا كٶزدەلٸپ وتىر.
"زاڭمەن قورعالادى" دەگەن سٶزدەردٸڭ قوسىلۋى بۇل نورمانى پراكتيكالىق دەڭگەيگە شىعارادى. بۇل جاي عانا قاعيدا ەمەس, مەملەكەتتٸڭ ادامدى, ونىڭ قادٸر-قاسيەتٸ مەن ار-نامىسىن تيٸمدٸ قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ تٸكەلەي مٸندەتٸ", – دەپ تٷيٸندەدٸ دەپۋتات.
