Bul maqala – elimizde jaishylyqta jii aitylatyn «zań ústemdigi» uǵymynyń shyn máninde bos uranǵa ainalyp shyǵa keletinin aiǵaqtaityn aina. Keiipker – adal kásipker Nurisa Álimbek. Ol zańǵa senip, kelisimshartqa qol qoiyp, senimine synalai kirip alǵan alaiaqqa 23 890 000 teńgesin túgel aýdaryp jibergen. Biraq ózine ýáde etilgen ónimniń 12%-y ǵana jetkizilgen. Qalǵany «Qylmys quramy joq» degen prokýrorlyq mórdiń astynda ǵaiyp bolypty. Buǵan qosa, isti Aqmola oblysy Kókshetaý qalasynyń Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomikalyq soty da qarap, kásipkerdiń talabyn qanaǵattandyrmai tastap otyr. Endi amaly taýsylǵan Nurisa Álimbek apelliatsiiaǵa úmit artýǵa májbúr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Bul rette QR QK-niń 190-baby («Alaiaqtyq») men Azamattyq kodekstiń baptary salystyrmaly túrde taldanyp, zań men shynaiy ómir arasyndaǵy shyńyraý ashylǵaly tur. Jalpy, bul maqala bir ǵana kásipkerdiń ádilet úshin kúresin emes, el ishinde tutas bizneske tónip turǵan mynadai qaýipterdi kórsetedi:
- eger prokýratýra «qylmys joq» degen pozitsiiadan ainymasa, erteń kez kelgen alaiaqtyń alańsyz júre berýine jol ashylý qaýpi bar;
- sot ádilettiń ornyna qaǵazdy ǵana qorǵasa, kásipkerlik pen investitsiia kimge qajet?
- zań tek álsizge qatal bolyp, iri shemalarǵa kóz juma qarasa, memlekettiń bedeli qaida qalady?
Osy jaǵyn eskersek, biz kóterip otyrǵan másele resmi qujattar men sot materialdary negizinde jasalǵan pýblitsistikalyq aiyptaý aktisi bolady. Onyń túiini bir-aq suraqqa kelip toǵysady: Qazaqstandaǵy zań – jábirlenýshi azamatty qorǵai ma, álde alaiaqty aqtai ma?
Sonymen...
Milliondardy mise tutpaǵan mámile
Aldymen máseleniń mán-jaiyna toqtalsaq, 2024 jyldyń 26 jeltoqsany Nurisa Álimbek úshin jańa múmkindikke toly kún bolýy kerek-tin. Kásipker zańdy kelisimshart jasasyp, Aqmola oblysyndaǵy «Bolashaq Agro 19» JShS-nen zyǵyr tuqymyn satyp alýǵa sheshim qabyldaǵan. Basynda barlyǵy qujat júzinde rásimdelip, oǵan eki jaqtyń qoly qoiylady. Bul – Qazaqstanda árbir adal kásipker senetin zańdy jol. Alaida sol sengen jolda úlken bir qaqpan qurýly turǵan bolyp shyqty.
Naqtylai tússek, kásipker Nurisa Álimbektiń tólemderi túgeldei zańdy qujattarmen rásimdelgen. Aldymen ol 13,8 million teńgeni resmi tólem tapsyrmasymen bank arqyly aýdarady. Odan keiin ústinen taǵy 6,6 million teńgeni dál sondai resmi jolmen tólegen. Biraq «aýadan aqsha saýý» ádisi onymen toqtamaidy. Seriktestiktiń talaby boiynsha, 1,5 million jáne 1,99 million teńge seriktestiktiń resmi shotyna emes, tikelei direktordyń týystarynyń Kaspi-shotyna aýdarylýǵa tiis bolǵan. Iaǵni bul jerde kásipker barlyq qarjylyq mindetin tolyq oryndap otyr. Shotqa ketken shyǵynnyń jalpy somasy – 23 million 890 myń teńge! Sodan keiin ǵana tólemniń bir bóliginiń jeke adamdardyń shotyna jiberilýi mámileniń adaldyǵyna kúmán týdyrady.
Soraqysy, ýáde etilgen ónimniń ornyna kásipkerge nebári 23 tonna ǵana zyǵyr tuqymy berilgen. Bul – jalpy kelisimniń nebári 12%-yna teń. Qalǵan ónim de, aqsha da joq.
Mámile jasasqan ekinshi taraptyń alaiaq ekeniniń anyq dálelderi:
Birinshiden, «Bolashaq Agro 19» JShS QQS-pen jumys isteitin óndirýshi mekeme retinde tanystyrylǵan. Iaǵni ónimniń tikelei iesi retinde kórsetilip otyr. Al keiin belgili bolǵany, ónim turǵan qamba da, sharýashylyq alańy da, 200 tonna zyǵyr tuqymy da múlde basqa mekeme – «REABVi» JShS-ne tiesili eken. Bul fakti alaiaqtyqtyń alǵashqy izi edi.
Ekinshiden, kásipker ónimdi kórýge barǵanda, «REABVi» JShS basshylaryn «jai ǵana qambadaǵy jumysshylar» dep tanystyrǵan. Bul rette shyndyqty jasyryp, kóz aldaý úshin arnaiy stsenarii qurylǵany anyq. Iaǵni syrt kózge bárin zańdy, aq-adal etip kórsetý úshin maska kigizilgen.
Úshinshiden, «REABVi» JShS men «Bolashaq Agro 19» JShS arasynda kelisimshart bolǵan. Sol qujat boiynsha «Bolashaq Agro 19» JShS zyǵyr tuqymynyń ár kelisin 230 teńgeden satyp alǵan. Biraq sol ónimdi seriktestik JK «Álimbek Nurisaǵa» 185 teńgeden satýǵa tiis edi. Dál osy tusta qarapaiym logika da, ekonomika da joq. Tek áý basta-aq jalǵan mámile arqyly iri kólemdegi aqshany qoldy etý jospary qurylǵan. Demek aǵaiyndy Polat, Azat Qaharmanovtar jáne olarmen sybailas Janaidar birigip, kásipkerdi aldap soǵýdyń, odan barynsha úlken somany jymqyrýdyń qasaqana shemasyn iske asyrǵan.
Tórtinshiden, Polat Qaharmanovtyń atyna jáne «Bolashaq Agro 19» JShS-ne qatysty ózge de kóptegen alaiaqtyq faktileri tirkelgen. Bul – júieli qylmystyń, qaitalanǵan stsenariidiń aiqyn dáleli.
Mysal keltireiik:
- «AST AGRO COMPANY» JShS-ne qatysty sot sheshimimen 25.06.2025 j. jáne 24.06.2025 j. kúnderinen bastap, 812 500 teńge jáne 10 428 750 teńge qaitarylmaǵan qaryzy úshin shekteý qoiylǵan;
- «SK-PROMTRANS» JShS-ne 17.06.2025 j. bastap 15 945 224 teńge qaryzyn qaitarmaǵany úshin shekteý qoiylǵan;
- Polat Qaharmanovtyń jeke atyna Azar Isaoǵly Allahiarovqa 8 382 754 teńge qaryzy úshin 08.10.2018 jyldan bastap shekteý qoiylǵan;
- Polat Qaharmanovtyń jeke atyna Sergei Iýrevich Mýnnyń talaby boiynsha 13 185 000 teńge qaryzy úshin 20.06.2017 jyldan bastap shekteý qoiylǵan;
- «Kompania ShIN Line» JShS atynan «Bolashaq Agro 19» JShS-ne 1 412 336 teńge qaryzy úshin 20.05.2024 jyldan bastap shekteý qoiylǵan;
Odan bólek, «Bolashaq Agro 19» JShS áli kúnge deiin «Him Soiýz» JShS-ne 20 million teńgeni qaitarmai júr. Al «Astana Nan» Kókshetaý filialyna 1 900 000 teńge qaryzy úshin sot úderisi júrip jatyr.
Bul tizim – jai ǵana qaryzdardyń statistikasy emes, kásipkerlik ataýyn jamylǵan, shyn máninde jaýapsyzdyq pen alaiaqtyqty kásip qylǵan júieniń júgensizdigi. Osynsha kóp fakti jinalyp turǵanda, muny jai ǵana «azamattyq daý» dep sipattaý – ádiletti mazaq etý.
Taǵy bir soraqylyq, Janaidar, Polat Qaharmanov jáne Azat Qaharmanov zańnyń osal tustaryn paidalanyp, jaýapkershilikten talai márte ońai sytylyp ketken. Árine, osynyń ózi-aq olardyń «tájiribesi», qalyptasqan qylmystyq qoltańbasy bar ekenin kórsetedi.
Alaiaqtyq shemalardyń betperdesi
Eger kelisim adal bolsa, nege aqshanyń bir bóligi jeke adamdardyń Kaspi-shotyna aýdarylýy kerek? Bul jai ǵana kezdeisoqtyq pa, álde aldyn ala oilastyrylǵan «qaltalyq jospar» ma? Bul suraqqa ázirge jaýap tappasa da Nurisa Álimbek únsiz qalmaq emes. Ol politsiiaǵa aryzdandy, prokýratýraǵa júgindi, sotqa bardy... Qysqasy, basyn taýǵa da urdy, tasqa da soqty. Biraq baiaǵy jartas – sol jartas, istiń aqiqaty áli ashylmai tur. Adal eńbegimen tapqan 24 million teńgesinen airylǵan azamatty quzyrly organdar zań júzinde qorǵap shyǵýǵa múddelilik tanytpaitynǵa uqsaidy. Bul oqiǵa – Qazaqstandaǵy árbir kásipker úshin úlken sabaq. Erteń sizdiń biznesińizdiń de dál osylai qurban bolmaitynyna kim kepil?
Sonymen, kásipker aqshasyn tólep bolǵan soń, «Bolashaq Agro 19» JShS-niń ókilderi – aǵaiyndy Qaharmanovtar men olardyń seriktesi Janaidar bir sátte joq boldy. Telefondary óshti, ýádeler úzildi. Bul jai ǵana deldaldardyń qateligi emes, josparly túrde uiymdastyrylǵan únsizdik edi.
Nurisa Álimbek Almatydan arnaiy Astanaǵa ushyp kelip, atalǵan adamdarmen betpe-bet sóileskisi kelgen. Biraq kezdesýlerdiń bári – bir stsenarii: «Azdan soń bárin qaitaryp beremiz», «Jaqyn arada sheshiledi» degen jalǵan jubatý, kómeski úmit. Ýaqyt sozyldy, nátije shyqpady. Aqyrynda olardan kúderi úzilgen kásipker zańǵa júginýge májbúr bolǵan.
Tergeý nátijesi: «Qylmys quramy joq»
Kelesi kezekte kásipker shyǵynyn qaitarý úshin Zerendi aýdandyq politsiiasyna resmi aryz jazyp, sonyń negizinde sotqa deiingi tergeý isi bastaldy. Ókinishke qarai, kóp uzamai bári tosyn ári túsiniksiz aiaqtalǵan.
Aldymen prokýror Baijanov qaýly shyǵaryp, isti QR QPK-niń 35-baby 1-bóliginiń 2-tarmaǵy («Qylmys quramynyń bolmaýy») negizinde toqtatyp tastaǵan. Keiin bul sheshimdi Aqmola oblysynyń prokýratýrasy da bekitti. Al Bas prokýratýra, tipti, shaǵymdy qaraýdan bas tartqan. Sonyń saldarynan sońǵy úmit sot júiesine artylady. Biraq Zerendi aýdandyq jáne Aqmola oblystyq soty da Nurisa Álimbektiń jeke shaǵymyn qanaǵattandyrmai, isti sol baiaǵy toqtatylǵan kúiinde qaldyrǵan. Osylaisha, resmi qorytyndy qaita-qaita ainalyp kelip, «Qylmys quramy joq» degen bir-aq sóilemge kelip tirele berdi. Al beiresmi aqiqat tym ashy: kásipker 23 890 000 teńgeni túgel tólegenmen, qolyna tigeni – nebári 23 tonna zyǵyr. Onyń senimine kirgender ádeii ýaqytty sozý úshin 5 million teńgeni ǵana qaitarady. Sodan Zerendi aýdandyq prokýratýrasy qylmystyq isti toqtatqannan keiin qalǵan 16 million teńgeniń qaitarylmaǵanyna jylǵa jýyq ýaqyt ótip ketken.
Sot sheshimi jáne apelliatsiia
2025 jylǵy 25 shildede bul isti Aqmola oblysy Kókshetaý qalasynyń Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomikalyq soty qaraǵan. Biraq onyń da sheshimi kásipker Nurisa Álimbektiń úmitin aqtamady.
Sot QR Azamattyq kodeksiniń 160-babyna jáne 2016 jylǵy 7 shildedegi №6 QR Joǵarǵy sotynyń normativtik qaýlysyna silteme jasaýmen shektelip, alaiaqtyq áreketterdi eskermegen. Kásipker alǵa tartqan «200 tonna zyǵyr tuqymyn bóten qoimada óziniki dep kórsetip aldaý» faktisi jáne «quqyqtyq saldar jasaý nietinsiz mámile jasaldy» degen dálel nazardan tys qalǵan.
Sonymen qatar, jábirlenýshiniń Zerendi aýdandyq politsiia basqarmasyna jeke uiǵarym shyǵarý týraly ótinishi qaralmai, protsessýaldyq quqyqtar buzylyp otyr. Tipti, sot otyrysynda memlekettik tildi jetkilikti deńgeide qoldanbaý da zańdyq kemshilik retinde ataldy.
Osynyń bárin negizge alǵan kásipker Nurisa Álimbektiń bul joly shendilerge apelliatsiialyq shaǵym túsirýine týra kelgen. Ol qazir alǵashqy sot sheshiminiń kúshin joiýdy jáne talap-aryzdy tolyq qanaǵattandyrý jóninde jańa sheshim qabyldaýdy surap otyr.
Zań tili ne deidi?
QR Qylmystyq kodeksiniń 190-baby («Alaiaqtyq») «Alaiaqtyq – bótenniń múlkin nemese oǵan quqyqty aldaý nemese senimdi teris paidalaný arqyly iemdený» dep sóilep tur. Bul anyqtamaǵa kásipker Nurisa Álimbektiń basynan ótken jaǵdai aina-qatesiz sáikes keledi. Birinshiden, aldaý boldy. Aǵaiyndy Qaharmanovtar men olardyń seriktesi tolyq ónim jetkizýdi ýáde etti. Biraq kelisilgen taýardyń tek onnan biri ǵana berildi. Qalǵany joq. Ekinshiden, senimdi teris paidalaný boldy. Eki tarap resmi kelisimshartqa qol qoidy, tólemder banktik júie arqyly ótti. Tipti bir bóliginiń resmi emes Kaspi-shottarǵa jiberilgeni de zańdy ainalyp ótýge jasalǵan aila ekenin kórsetedi. Úshinshiden, bótenniń múlkin iemdený faktisi bar. Kásipkerdiń 23 890 000 teńgesi qarsy taraptyń qolynda qaldy. Iaǵni múlik iesi aqshasynan aiyryldy, al ýáde etken tarap ózine tiesili emes qarjyny ielenip otyr.
Mine, Qylmystyq kodeks baptarynyń dispozitsiiasy osylai ashyq aiqailap tur. Bul – azamattyq-quqyqtyq daýdan góri qylmystyq quramǵa tolyq sáikes keletin klassikalyq alaiaqtyq. Alaida osynyń bárin kózge shuqyp kórsetkendei dálelder tursa da prokýratýra isti «Qylmys quramy joq» dep toqtata saldy. Al sottar ol sheshimdi bekitip berdi. Bul jerde zań men ómirdiń arasyndaǵy qaishylyq aiqyndala túsedi. Zań boiynsha alaiaqtyq bar, ómirde aqshasy joǵalǵan kásipker bar. Biraq resmi qorytyndy – «qylmys joq».
Endi osyny qarapaiym logikaǵa salsaq: aqsha bar + taýar joq = qylmys. Biraq bizdiń quqyq qorǵaý júiesiniń logikasy basqasha: aqsha bar + taýar joq = azamattyq daý. Dúkennen bir bólke nan urlasań, ol – qylmys. Al 23 890 000 teńgeni qaltaǵa bassań, ol – «quqyqtyq mámile». Toqeteri – ádilettiń iri qylmysqa kóz juma qarap, usaq qylmyspen ainalysýy. Buny tek bir kásipkerdiń emes, tutas quqyqtyq júieniń daǵdarysy dersiń. Eger osyndai jaǵdaida da QR QK-niń 190-baby jumys istemese, onda ol bap kim úshin jazylǵan?..
Zańdyq taldaý: mámile me, alaiaqtyq pa?
Bul klassikalyq azamattyq daý emes, qylmystyq shemanyń aina-qatesiz úlgisi bolsa kerek. Óitkeni Azamattyq kodekstiń 147, 151-baptary mámile jaramsyz bolsa, onyń zańdyq kúshi joq dep kórsetedi. Biraq munda jai «jaramsyz mámile» emes, qasaqana aldaý, josparlanǵan áreket bar. Sondyqtan isti tek azamattyq-quqyqtyq planda qarastyrý – qylmystyq jaýapkershilikten jaltarýdyń bir joly ǵana.
Osynyń bárin qoryta aitqanda, ádilet qaida? Álbette, mundai jaǵdaida memlekettik zań qylmysty aiqyndamai, ádiletti qorǵamai tursa, senim qulaidy. Senim qulaǵan jerde biznes te, investitsiia da, azamattyq kelisim de ómir súre almaidy. Qazaqstan biligi jii aitatyn «Jańa, ádiletti Qazaqstan» urany dál osyndai isterde synalady. Eger 30 million teńgelik alaiaqtyq «qylmys emes» dep tanylsa, onda «ádilet» degenniń qaǵazdaǵy ádemi sózder ǵana bolyp kórineri haq.
Erkeǵali BEISENOV
