15 naýryzda Qazaqstanda jańa Konstıtýsıaǵa qatysty referendým ótpek. Ata Zańymyzǵa engiziletin ózgerister halyq arasynda qyzý talqyǵa túsip jatyr. Kópshilik kókeıinde «Endi elde qandaı ózgerister bolmaq?» degen oryndy saýal bar. Osy tusta Májilis depýtattary Samat Nurtaza men Abzal Quspan  referendýmnyń astarynda jatqan basty reformalar jaıly sóz qozǵady. Olardyń paıymynsha, atalǵan ózgerister memleket pen halyq arasyndaǵy jańa áleýmettik kelisimniń negizi bolmaq, dep habarlaıdy Dalanews.kz.

Jańa kezeńge aıaq basamyz

Májilis depýtaty Samat Nurtaza referendýmnyń basty maqsatynyń biri qoǵamdy uıystyrý ekenin atap ótti. Onyń sózinshe, 1995 jylǵy Konstıtýsıa óz kezeńinde mańyzdy mısıa atqardy jáne memlekettikti qalyptastyrýda tarıhı ról oınady.

«Ár nárseniń óz ýaqyty bolady. Adam bolsyn, zat bolsyn, qubylys bolsyn – báriniń basy men aıaǵy bar. Sondyqtan eski Konstıtýsıamen qosh aıtysatyn kez de jaqyndady. Biz jańa dáýirge qadam basyp jatyrmyz», – deıdi ol.

Depýtattyń pikirinshe, el aldynda turǵan strategıalyq mindet – ishki alaýyzdyqqa jol bermeı, ulttyq tutastyqty kúsheıtý.

«Jańa Konstıtýsıanyń preambýlasynda jazylǵandaı, biz myńjyldyq tarıhy bar elmiz. Iaǵnı bul jerde mekendegen bir memlekettiń halqy «birtutas otbasy» degen fılosofıalyq tujyrym bar», – dep qosty ol.

Samat Nurtaza jańa redaksıadaǵy Konstıtýsıa memleketshildik ustanymdy kúsheıtip, azamat pen memleket arasyndaǵy senimdi arttyrýy tıis dep esepteıdi.

Sondaı-aq depýtattyń aıtýynsha, konstıtýsıalyq ózgerister ártúrli salany qamtıdy. Ol komısıa quramynda túrli mamandyq ókilderi bolǵanyn atap ótti. Sondyqtan árqaısy ózine jaqyn baǵyttarǵa kóbirek mán bergen.

«Biri ólim jazasy taqyrybyn kóterse, endi biri ǵylym men bilimge, taǵy biri memlekettik ıdeologıaǵa qatysty normalardy alǵa tartty», – deıdi ol.

Adam – memlekettiń basty qundylyǵy

Depýttyń pikirinshe, usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń mazmunynda mańyzdy ıdeologıalyq burylys bar. Aıtýynsha, buryn el damýy kóbine tabıǵı resýrstarmen baılanystyrylyp kelse, jańa Konstıtýsıa fılosofıasynda adam kapıtaly birinshi orynǵa shyqqan.

«Árıne 95 baptyń barlyǵy da eldiń damýyna negizdelgen. Biraq ár adam tabıǵatyna jaqyn normany erekshe qabyldaıdy. Mysaly maǵan «memlekettiń birinshi baılyǵy – adam» degen tujyrym qatty unady. Biz buǵan deıin munaı men gazǵa kóbirek arqa súıep keldik. Al qazir alǵashqy orynǵa adam shyqty. Prezıdentimizdiń osy sózi bolashaq urpaqtyń eńsesin kóteredi dep oılaımyn», – dep qosty ol.

Nurtazanyń pikirinshe, naǵyz memleketshilidik – azamat pen memleket arasyndaǵy myzǵymas senimnen bastaý alady.

«Adam ózin memleketke kerek sezinýi kerek. Al memleket adamdy qorǵap otyrýy kerek. Tipti dúnıeniń kez kelgen qıyrynda qıyndyqqa tap bolsa da, «meni memleketim qutqarady!» degen asqaq senim bolýy shart. Bul – naǵyz memleketshil pozısıa», – dedi halyq qalaýlysy.

Onyń paıymynsha, tek memleketshildik máńgi qundylyq bolyp qala bermek.

«Prezıdentter aýysady, depýtattar men ákimder ózgeredi, adamdar keledi-ketedi. Bári de ýaqyt enshisinde. Al memleketshildik degenimiz – óte joǵary deńgeıdegi uǵym. Sondyqtan men bul qujatty «Memleketshil Konstıtýsıa» dep baǵalaımyn. Bolashaqta Qasym-Jomart Toqaevtan keıin keletin basshylar da osy baǵyttan aınymaı, osy qujattyń rýhymen jumys istese quba-qup», – deıdi ol.  

Vıse-prezıdent ınstıtýty

Depýtat referendým aıasynda usynylyp otyrǵan mańyzdy jańalyqtardyń biri vıse-prezıdent laýazymynyń qaıta jańǵyrýy ekenin alǵa tartty.

«Menińshe, bul memlekettiń bılik sabaqtastyǵy men turaqtylyǵyna tikeleı áser etetin mańyzdy ınstıtýt. Esterińizde bolsa, bizde buryn vıse-prezıdent bolǵan. Mysaly, 1996 jylǵa deıin Erik Asanbaev qyzmet atqarǵan. Sondyqtan vıse-prezıdent – prezıdent óz qyzmetin atqara almaı qalǵan jaǵdaıda, otstavkaǵa ketkende nemese qaıtys bolǵanda bılikti ýaqytsha ustap, eki aı ishinde saılaý ótkizýge mindetti tulǵa. Bir sózben aıtqanda, caıası aýmaly-tókpeli kezeńde bul ınstıtýt el ishindegi alaýyzdyqqa jol bermeıtin, memlekettiń tutastyǵyn saqtaıtyn berik qalqan ispetti», - dep qosty ol.

Halyq qalaýlysy óńirlerdegi kezdesýlerdiń barysy jaıly da sóz qozǵady.

«Áriptesterimniń jumysyna tórelik aıta almaımyn, biraq ózime júktelgen mindet aıasynda Astana men ózge de aımaqtardy aralap júrmiz. Qoǵam baǵasyn ózi beredi. Jeke basym eshqandaı óreskeldik nemese zań buzýshylyqty baıqamadym. Ondaı jaǵdaılar oryn alsa, onymen quzyrly organdar aınalysýy tıis», – dep túsindirdi ol.

Depýtat keıingi eki aptada 50-ge jýyq kezdesý ótkizip, halyqtyń saıası belsendiligi artqanyn erekshe atap ótti.

«Jurt bizdi jyly qabyldap jatyr. Oqyrman da, tyńdarman da tereń suraqtar qoıady. Keıde jaýapty birge izdep, baıyppen túsindirýge tyrysamyz. Meniń oıymsha, ár depýtattyń, ár mınıstr men ákimniń óz maıdany bar. Ol fılosofıalyq, rýhanı jáne ıdeologıalyq maıdan. Biz munda Konstıtýsıanyń mańyzy men oń tustaryn halyqqa jetkizýdi paryz sanap júrmiz», – dep túıindedi ol.

Abzal Quspan pikiri

Buǵan deıin Májilis depýtaty Abzal Quspan da «Amanat» partıasynyń Batys Qazaqstan oblystyq fılılyna bergen pikirinde óńir jurtshylyǵymen júzdeskenin jetkizgen edi.

Onyń aıtýynsha, aldaǵy saıası naýqan eldiń quqyqtyq damý baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy qadamdardyń biri. Depýtat qoǵamda bul máselege baılanysty qyzý pikirtalas júrgenin zańdy qubylys dep sanaıdy. Ol muny el azamattarynyń Ata zańǵa beıjaı qaramaıtynyn kórinisi ekenin atap ótti.

«Byltyrdan beri kóptegen usynys qaraldy. Bıyl komısıa jumysy óte ashyq rejımde júrgizildi. Barlyq usynys jan-jaqty taldanyp, talqylandy. Qazir joba túbegeıli bekitildi. Endi osy jobaǵa daýys berý ǵana qalyp tur», – dedi ol.

Depýtattyń pikirinshe, qazirgi geosaıası ózgerister men sıfrlyq transformasıa jaǵdaıynda negizgi zańdy jańartý – ýaqyt talaby.

«Konstıtýsıaǵa engizilip jatqan qujat – múldem jańa Konstıtýsıa. Óıtkeni qazirgi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty qoǵam úlken ózgerister men transformasıa kezeńin bastan ótkerip jatyr. Sonymen qatar sıfrlyq álem adamzat ómirine aıtarlyqtaı áser ete bastady. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty jańa Konstıtýsıa qabyldaý qajettiligi týyndady.

Eń basty jańalyqtardyń biri – Konstıtýsıanyń adamǵa baǵyttalǵandyǵy. Salystyrmaly túrde aıtsaq, 1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Konstıtýsıa negizinen memlekettik bılik ınstıtýttaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan edi. Al qabyldanǵaly otyrǵan jańa Konstıtýsıa qarapaıym azamattardyń, eńbek adamdarynyń quqyqtaryn kúsheıtýge baǵyttalyp otyr», – dep qosty ol.

Quspan Konstıtýsıanyń preambýlasynda «Zań men tártip» jáne «Ádiletti Qazaqstan» qaǵıdattarynyń kórinis tabýyn osy baǵyttyń dáleli retinde atady. Aıtýynsha, negizgi baptardyń basym bóligi adam quqyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtýdi kózdeıdi.

«Máselen, halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan «Mıranda quqyǵy» qaǵıdattary bar. Iaǵnı qandaı da bir kúdikti ustalǵan jaǵdaıda oǵan eń aldymen negizgi quqyqtary túsindirilýi tıis: ózine qarsy jaýap bermeý quqyǵy, advokat jaldaý quqyǵy, qajet bolǵan jaǵdaıda tegin advokat talap etý quqyǵy. Bulardyń barlyǵy – bazalyq quqyqtar», – dedi ol.

Sondaı-aq depýtat 30 jyl boıy zańgerler qaýymy armandaǵan advokatýra mártebesiniń Konstıtýsıa deńgeıinde bekitilýin tarıhı ádildik dep baǵalady.

«Advokatýra ınstıtýtynyń Ata Zańnan kórinis tabýy – kópten kútken másele.  Bul prokýratýra men advokatýranyń prosestik múmkindikterin teńestirýge jol ashady. Iaǵnı, sot zalynda eki taraptyń da quqyqtyq pármeni birdeı bolady. Men osy mańyzdy ózgerister úshin Batys Qazaqstan oblysynyń jurtshylyǵyn referendýmǵa belsendi qatysýǵa shaqyramyn», – dedi Abzal Quspan.