15 naýryzda Qazaqstanda jańa Konstitýtsiiaǵa qatysty referendým ótpek. Ata Zańymyzǵa engiziletin ózgerister halyq arasynda qyzý talqyǵa túsip jatyr. Kópshilik kókeiinde «Endi elde qandai ózgerister bolmaq?» degen oryndy saýal bar. Osy tusta Májilis depýtattary Samat Nurtaza men Abzal Quspan referendýmnyń astarynda jatqan basty reformalar jaily sóz qozǵady. Olardyń paiymynsha, atalǵan ózgerister memleket pen halyq arasyndaǵy jańa áleýmettik kelisimniń negizi bolmaq, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Jańa kezeńge aiaq basamyz
Májilis depýtaty Samat Nurtaza referendýmnyń basty maqsatynyń biri qoǵamdy uiystyrý ekenin atap ótti. Onyń sózinshe, 1995 jylǵy Konstitýtsiia óz kezeńinde mańyzdy missiia atqardy jáne memlekettikti qalyptastyrýda tarihi ról oinady.
«Ár nárseniń óz ýaqyty bolady. Adam bolsyn, zat bolsyn, qubylys bolsyn – báriniń basy men aiaǵy bar. Sondyqtan eski Konstitýtsiiamen qosh aitysatyn kez de jaqyndady. Biz jańa dáýirge qadam basyp jatyrmyz», – deidi ol.
Depýtattyń pikirinshe, el aldynda turǵan strategiialyq mindet – ishki alaýyzdyqqa jol bermei, ulttyq tutastyqty kúsheitý.
«Jańa Konstitýtsiianyń preambýlasynda jazylǵandai, biz myńjyldyq tarihy bar elmiz. Iaǵni bul jerde mekendegen bir memlekettiń halqy «birtutas otbasy» degen filosofiialyq tujyrym bar», – dep qosty ol.
Samat Nurtaza jańa redaktsiiadaǵy Konstitýtsiia memleketshildik ustanymdy kúsheitip, azamat pen memleket arasyndaǵy senimdi arttyrýy tiis dep esepteidi.
Sondai-aq depýtattyń aitýynsha, konstitýtsiialyq ózgerister ártúrli salany qamtidy. Ol komissiia quramynda túrli mamandyq ókilderi bolǵanyn atap ótti. Sondyqtan árqaisy ózine jaqyn baǵyttarǵa kóbirek mán bergen.
«Biri ólim jazasy taqyrybyn kóterse, endi biri ǵylym men bilimge, taǵy biri memlekettik ideologiiaǵa qatysty normalardy alǵa tartty», – deidi ol.
Adam – memlekettiń basty qundylyǵy
Depýttyń pikirinshe, usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń mazmunynda mańyzdy ideologiialyq burylys bar. Aitýynsha, buryn el damýy kóbine tabiǵi resýrstarmen bailanystyrylyp kelse, jańa Konstitýtsiia filosofiiasynda adam kapitaly birinshi orynǵa shyqqan.
«Árine 95 baptyń barlyǵy da eldiń damýyna negizdelgen. Biraq ár adam tabiǵatyna jaqyn normany erekshe qabyldaidy. Mysaly maǵan «memlekettiń birinshi bailyǵy – adam» degen tujyrym qatty unady. Biz buǵan deiin munai men gazǵa kóbirek arqa súiep keldik. Al qazir alǵashqy orynǵa adam shyqty. Prezidentimizdiń osy sózi bolashaq urpaqtyń eńsesin kóteredi dep oilaimyn», – dep qosty ol.
Nurtazanyń pikirinshe, naǵyz memleketshilidik – azamat pen memleket arasyndaǵy myzǵymas senimnen bastaý alady.
«Adam ózin memleketke kerek sezinýi kerek. Al memleket adamdy qorǵap otyrýy kerek. Tipti dúnieniń kez kelgen qiyrynda qiyndyqqa tap bolsa da, «meni memleketim qutqarady!» degen asqaq senim bolýy shart. Bul – naǵyz memleketshil pozitsiia», – dedi halyq qalaýlysy.
Onyń paiymynsha, tek memleketshildik máńgi qundylyq bolyp qala bermek.
«Prezidentter aýysady, depýtattar men ákimder ózgeredi, adamdar keledi-ketedi. Bári de ýaqyt enshisinde. Al memleketshildik degenimiz – óte joǵary deńgeidegi uǵym. Sondyqtan men bul qujatty «Memleketshil Konstitýtsiia» dep baǵalaimyn. Bolashaqta Qasym-Jomart Toqaevtan keiin keletin basshylar da osy baǵyttan ainymai, osy qujattyń rýhymen jumys istese quba-qup», – deidi ol.
Vitse-prezident institýty
Depýtat referendým aiasynda usynylyp otyrǵan mańyzdy jańalyqtardyń biri vitse-prezident laýazymynyń qaita jańǵyrýy ekenin alǵa tartty.
«Menińshe, bul memlekettiń bilik sabaqtastyǵy men turaqtylyǵyna tikelei áser etetin mańyzdy institýt. Esterińizde bolsa, bizde buryn vitse-prezident bolǵan. Mysaly, 1996 jylǵa deiin Erik Asanbaev qyzmet atqarǵan. Sondyqtan vitse-prezident – prezident óz qyzmetin atqara almai qalǵan jaǵdaida, otstavkaǵa ketkende nemese qaitys bolǵanda bilikti ýaqytsha ustap, eki ai ishinde sailaý ótkizýge mindetti tulǵa. Bir sózben aitqanda, caiasi aýmaly-tókpeli kezeńde bul institýt el ishindegi alaýyzdyqqa jol bermeitin, memlekettiń tutastyǵyn saqtaityn berik qalqan ispetti», - dep qosty ol.
Halyq qalaýlysy óńirlerdegi kezdesýlerdiń barysy jaily da sóz qozǵady.
«Áriptesterimniń jumysyna tórelik aita almaimyn, biraq ózime júktelgen mindet aiasynda Astana men ózge de aimaqtardy aralap júrmiz. Qoǵam baǵasyn ózi beredi. Jeke basym eshqandai óreskeldik nemese zań buzýshylyqty baiqamadym. Ondai jaǵdailar oryn alsa, onymen quzyrly organdar ainalysýy tiis», – dep túsindirdi ol.
Depýtat keiingi eki aptada 50-ge jýyq kezdesý ótkizip, halyqtyń saiasi belsendiligi artqanyn erekshe atap ótti.
«Jurt bizdi jyly qabyldap jatyr. Oqyrman da, tyńdarman da tereń suraqtar qoiady. Keide jaýapty birge izdep, baiyppen túsindirýge tyrysamyz. Meniń oiymsha, ár depýtattyń, ár ministr men ákimniń óz maidany bar. Ol filosofiialyq, rýhani jáne ideologiialyq maidan. Biz munda Konstitýtsiianyń mańyzy men oń tustaryn halyqqa jetkizýdi paryz sanap júrmiz», – dep túiindedi ol.
Abzal Quspan pikiri
Buǵan deiin Májilis depýtaty Abzal Quspan da «Amanat» partiiasynyń Batys Qazaqstan oblystyq fililyna bergen pikirinde óńir jurtshylyǵymen júzdeskenin jetkizgen edi.
Onyń aitýynsha, aldaǵy saiasi naýqan eldiń quqyqtyq damý baǵytyn aiqyndaityn mańyzdy qadamdardyń biri. Depýtat qoǵamda bul máselege bailanysty qyzý pikirtalas júrgenin zańdy qubylys dep sanaidy. Ol muny el azamattarynyń Ata zańǵa beijai qaramaitynyn kórinisi ekenin atap ótti.
«Byltyrdan beri kóptegen usynys qaraldy. Biyl komissiia jumysy óte ashyq rejimde júrgizildi. Barlyq usynys jan-jaqty taldanyp, talqylandy. Qazir joba túbegeili bekitildi. Endi osy jobaǵa daýys berý ǵana qalyp tur», – dedi ol.
Depýtattyń pikirinshe, qazirgi geosaiasi ózgerister men tsifrlyq transformatsiia jaǵdaiynda negizgi zańdy jańartý – ýaqyt talaby.
«Konstitýtsiiaǵa engizilip jatqan qujat – múldem jańa Konstitýtsiia. Óitkeni qazirgi geosaiasi jaǵdaiǵa bailanysty qoǵam úlken ózgerister men transformatsiia kezeńin bastan ótkerip jatyr. Sonymen qatar tsifrlyq álem adamzat ómirine aitarlyqtai áser ete bastady. Osy jaǵdailarǵa bailanysty jańa Konstitýtsiia qabyldaý qajettiligi týyndady.
Eń basty jańalyqtardyń biri – Konstitýtsiianyń adamǵa baǵyttalǵandyǵy. Salystyrmaly túrde aitsaq, 1995 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Konstitýtsiia negizinen memlekettik bilik institýttaryn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan edi. Al qabyldanǵaly otyrǵan jańa Konstitýtsiia qarapaiym azamattardyń, eńbek adamdarynyń quqyqtaryn kúsheitýge baǵyttalyp otyr», – dep qosty ol.
Quspan Konstitýtsiianyń preambýlasynda «Zań men tártip» jáne «Ádiletti Qazaqstan» qaǵidattarynyń kórinis tabýyn osy baǵyttyń dáleli retinde atady. Aitýynsha, negizgi baptardyń basym bóligi adam quqyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheitýdi kózdeidi.
«Máselen, halyqaralyq deńgeide moiyndalǵan «Miranda quqyǵy» qaǵidattary bar. Iaǵni qandai da bir kúdikti ustalǵan jaǵdaida oǵan eń aldymen negizgi quqyqtary túsindirilýi tiis: ózine qarsy jaýap bermeý quqyǵy, advokat jaldaý quqyǵy, qajet bolǵan jaǵdaida tegin advokat talap etý quqyǵy. Bulardyń barlyǵy – bazalyq quqyqtar», – dedi ol.
Sondai-aq depýtat 30 jyl boiy zańgerler qaýymy armandaǵan advokatýra mártebesiniń Konstitýtsiia deńgeiinde bekitilýin tarihi ádildik dep baǵalady.
«Advokatýra institýtynyń Ata Zańnan kórinis tabýy – kópten kútken másele. Bul prokýratýra men advokatýranyń protsestik múmkindikterin teńestirýge jol ashady. Iaǵni, sot zalynda eki taraptyń da quqyqtyq pármeni birdei bolady. Men osy mańyzdy ózgerister úshin Batys Qazaqstan oblysynyń jurtshylyǵyn referendýmǵa belsendi qatysýǵa shaqyramyn», – dedi Abzal Quspan.
