15 ناۋرىزدا قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيياعا قاتىستى رەفەرەندۋم ٶتپەك. اتا زاڭىمىزعا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر حالىق اراسىندا قىزۋ تالقىعا تٷسٸپ جاتىر. كٶپشٸلٸك كٶكەيٸندە «ەندٸ ەلدە قانداي ٶزگەرٸستەر بولماق?» دەگەن ورىندى ساۋال بار. وسى تۇستا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى سامات نۇرتازا مەن ابزال قۇسپان رەفەرەندۋمنىڭ استارىندا جاتقان باستى رەفورمالار جايلى سٶز قوزعادى. ولاردىڭ پايىمىنشا, اتالعان ٶزگەرٸستەر مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى جاڭا ەلەۋمەتتٸك كەلٸسٸمنٸڭ نەگٸزٸ بولماق, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جاڭا كەزەڭگە اياق باسامىز
مەجٸلٸس دەپۋتاتى سامات نۇرتازا رەفەرەندۋمنىڭ باستى ماقساتىنىڭ بٸرٸ قوعامدى ۇيىستىرۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, 1995 جىلعى كونستيتۋتسييا ٶز كەزەڭٸندە ماڭىزدى ميسسييا اتقاردى جەنە مەملەكەتتٸكتٸ قالىپتاستىرۋدا تاريحي رٶل وينادى.
«ەر نەرسەنٸڭ ٶز ۋاقىتى بولادى. ادام بولسىن, زات بولسىن, قۇبىلىس بولسىن – بەرٸنٸڭ باسى مەن اياعى بار. سوندىقتان ەسكٸ كونستيتۋتسييامەن قوش ايتىساتىن كەز دە جاقىندادى. بٸز جاڭا دەۋٸرگە قادام باسىپ جاتىرمىز», – دەيدٸ ول.
دەپۋتاتتىڭ پٸكٸرٸنشە, ەل الدىندا تۇرعان ستراتەگييالىق مٸندەت – ٸشكٸ الاۋىزدىققا جول بەرمەي, ۇلتتىق تۇتاستىقتى كٷشەيتۋ.
«جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىندا جازىلعانداي, بٸز مىڭجىلدىق تاريحى بار ەلمٸز. ياعني بۇل جەردە مەكەندەگەن بٸر مەملەكەتتٸڭ حالقى «بٸرتۇتاس وتباسى» دەگەن فيلوسوفييالىق تۇجىرىم بار», – دەپ قوستى ول.
سامات نۇرتازا جاڭا رەداكتسيياداعى كونستيتۋتسييا مەملەكەتشٸلدٸك ۇستانىمدى كٷشەيتٸپ, ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنٸمدٸ ارتتىرۋى تيٸس دەپ ەسەپتەيدٸ.
سونداي-اق دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر ەرتٷرلٸ سالانى قامتيدى. ول كوميسسييا قۇرامىندا تٷرلٸ ماماندىق ٶكٸلدەرٸ بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. سوندىقتان ەرقايسى ٶزٸنە جاقىن باعىتتارعا كٶبٸرەك مەن بەرگەن.
«بٸرٸ ٶلٸم جازاسى تاقىرىبىن كٶتەرسە, ەندٸ بٸرٸ عىلىم مەن بٸلٸمگە, تاعى بٸرٸ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياعا قاتىستى نورمالاردى العا تارتتى», – دەيدٸ ول.
ادام – مەملەكەتتٸڭ باستى قۇندىلىعى
دەپۋتتىڭ پٸكٸرٸنشە, ۇسىنىلىپ وتىرعان ٶزگەرٸستەردٸڭ مازمۇنىندا ماڭىزدى يدەولوگييالىق بۇرىلىس بار. ايتۋىنشا, بۇرىن ەل دامۋى كٶبٸنە تابيعي رەسۋرستارمەن بايلانىستىرىلىپ كەلسە, جاڭا كونستيتۋتسييا فيلوسوفيياسىندا ادام كاپيتالى بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققان.
«ەرينە 95 باپتىڭ بارلىعى دا ەلدٸڭ دامۋىنا نەگٸزدەلگەن. بٸراق ەر ادام تابيعاتىنا جاقىن نورمانى ەرەكشە قابىلدايدى. مىسالى ماعان «مەملەكەتتٸڭ بٸرٸنشٸ بايلىعى – ادام» دەگەن تۇجىرىم قاتتى ۇنادى. بٸز بۇعان دەيٸن مۇناي مەن گازعا كٶبٸرەك ارقا سٷيەپ كەلدٸك. ال قازٸر العاشقى ورىنعا ادام شىقتى. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ وسى سٶزٸ بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەڭسەسٸن كٶتەرەدٸ دەپ ويلايمىن», – دەپ قوستى ول.
نۇرتازانىڭ پٸكٸرٸنشە, ناعىز مەملەكەتشٸلٸدٸك – ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى مىزعىماس سەنٸمنەن باستاۋ الادى.
«ادام ٶزٸن مەملەكەتكە كەرەك سەزٸنۋٸ كەرەك. ال مەملەكەت ادامدى قورعاپ وتىرۋى كەرەك. تٸپتٸ دٷنيەنٸڭ كەز كەلگەن قيىرىندا قيىندىققا تاپ بولسا دا, «مەنٸ مەملەكەتٸم قۇتقارادى!» دەگەن اسقاق سەنٸم بولۋى شارت. بۇل – ناعىز مەملەكەتشٸل پوزيتسييا», – دەدٸ حالىق قالاۋلىسى.
ونىڭ پايىمىنشا, تەك مەملەكەتشٸلدٸك مەڭگٸ قۇندىلىق بولىپ قالا بەرمەك.
«پرەزيدەنتتەر اۋىسادى, دەپۋتاتتار مەن ەكٸمدەر ٶزگەرەدٸ, ادامدار كەلەدٸ-كەتەدٸ. بەرٸ دە ۋاقىت ەنشٸسٸندە. ال مەملەكەتشٸلدٸك دەگەنٸمٸز – ٶتە جوعارى دەڭگەيدەگٸ ۇعىم. سوندىقتان مەن بۇل قۇجاتتى «مەملەكەتشٸل كونستيتۋتسييا» دەپ باعالايمىن. بولاشاقتا قاسىم-جومارت توقاەۆتان كەيٸن كەلەتٸن باسشىلار دا وسى باعىتتان اينىماي, وسى قۇجاتتىڭ رۋحىمەن جۇمىس ٸستەسە قۇبا-قۇپ», – دەيدٸ ول.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى
دەپۋتات رەفەرەندۋم اياسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ەكەنٸن العا تارتتى.
«مەنٸڭشە, بۇل مەملەكەتتٸڭ بيلٸك ساباقتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ماڭىزدى ينستيتۋت. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بٸزدە بۇرىن ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعان. مىسالى, 1996 جىلعا دەيٸن ەرٸك اسانباەۆ قىزمەت اتقارعان. سوندىقتان ۆيتسە-پرەزيدەنت – پرەزيدەنت ٶز قىزمەتٸن اتقارا الماي قالعان جاعدايدا, وتستاۆكاعا كەتكەندە نەمەسە قايتىس بولعاندا بيلٸكتٸ ۋاقىتشا ۇستاپ, ەكٸ اي ٸشٸندە سايلاۋ ٶتكٸزۋگە مٸندەتتٸ تۇلعا. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, cاياسي اۋمالى-تٶكپەلٸ كەزەڭدە بۇل ينستيتۋت ەل ٸشٸندەگٸ الاۋىزدىققا جول بەرمەيتٸن, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن بەرٸك قالقان ٸسپەتتٸ», - دەپ قوستى ول.
حالىق قالاۋلىسى ٶڭٸرلەردەگٸ كەزدەسۋلەردٸڭ بارىسى جايلى دا سٶز قوزعادى.
«ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ جۇمىسىنا تٶرەلٸك ايتا المايمىن, بٸراق ٶزٸمە جٷكتەلگەن مٸندەت اياسىندا استانا مەن ٶزگە دە ايماقتاردى ارالاپ جٷرمٸز. قوعام باعاسىن ٶزٸ بەرەدٸ. جەكە باسىم ەشقانداي ٶرەسكەلدٸك نەمەسە زاڭ بۇزۋشىلىقتى بايقامادىم. ونداي جاعدايلار ورىن السا, ونىمەن قۇزىرلى ورگاندار اينالىسۋى تيٸس», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
دەپۋتات كەيٸنگٸ ەكٸ اپتادا 50-گە جۋىق كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ ارتقانىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
«جۇرت بٸزدٸ جىلى قابىلداپ جاتىر. وقىرمان دا, تىڭدارمان دا تەرەڭ سۇراقتار قويادى. كەيدە جاۋاپتى بٸرگە ٸزدەپ, بايىپپەن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسامىز. مەنٸڭ ويىمشا, ەر دەپۋتاتتىڭ, ەر مينيستر مەن ەكٸمنٸڭ ٶز مايدانى بار. ول فيلوسوفييالىق, رۋحاني جەنە يدەولوگييالىق مايدان. بٸز مۇندا كونستيتۋتسييانىڭ ماڭىزى مەن وڭ تۇستارىن حالىققا جەتكٸزۋدٸ پارىز ساناپ جٷرمٸز», – دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
ابزال قۇسپان پٸكٸرٸ
بۇعان دەيٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان دا «امانات» پارتيياسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليلىنا بەرگەن پٸكٸرٸندە ٶڭٸر جۇرتشىلىعىمەن جٷزدەسكەنٸن جەتكٸزگەن ەدٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ساياسي ناۋقان ەلدٸڭ قۇقىقتىق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قادامداردىڭ بٸرٸ. دەپۋتات قوعامدا بۇل مەسەلەگە بايلانىستى قىزۋ پٸكٸرتالاس جٷرگەنٸن زاڭدى قۇبىلىس دەپ سانايدى. ول مۇنى ەل ازاماتتارىنىڭ اتا زاڭعا بەيجاي قارامايتىنىن كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«بىلتىردان بەرٸ كٶپتەگەن ۇسىنىس قارالدى. بيىل كوميسسييا جۇمىسى ٶتە اشىق رەجيمدە جٷرگٸزٸلدٸ. بارلىق ۇسىنىس جان-جاقتى تالدانىپ, تالقىلاندى. قازٸر جوبا تٷبەگەيلٸ بەكٸتٸلدٸ. ەندٸ وسى جوباعا داۋىس بەرۋ عانا قالىپ تۇر», – دەدٸ ول.
دەپۋتاتتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ گەوساياسي ٶزگەرٸستەر مەن تسيفرلىق ترانسفورماتسييا جاعدايىندا نەگٸزگٸ زاڭدى جاڭارتۋ – ۋاقىت تالابى.
«كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلٸپ جاتقان قۇجات – مٷلدەم جاڭا كونستيتۋتسييا. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى قوعام ٷلكەن ٶزگەرٸستەر مەن ترانسفورماتسييا كەزەڭٸن باستان ٶتكەرٸپ جاتىر. سونىمەن قاتار تسيفرلىق ەلەم ادامزات ٶمٸرٸنە ايتارلىقتاي ەسەر ەتە باستادى. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋتسييا قابىلداۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى.
ەڭ باستى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ – كونستيتۋتسييانىڭ ادامعا باعىتتالعاندىعى. سالىستىرمالى تٷردە ايتساق, 1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسييا نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك بيلٸك ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ەدٸ. ال قابىلدانعالى وتىرعان جاڭا كونستيتۋتسييا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ قۇقىقتارىن كٷشەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر», – دەپ قوستى ول.
قۇسپان كونستيتۋتسييانىڭ پرەامبۋلاسىندا «زاڭ مەن تەرتٸپ» جەنە «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قاعيداتتارىنىڭ كٶرٸنٸس تابۋىن وسى باعىتتىڭ دەلەلٸ رەتٸندە اتادى. ايتۋىنشا, نەگٸزگٸ باپتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋدٸ كٶزدەيدٸ.
«مەسەلەن, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان «ميراندا قۇقىعى» قاعيداتتارى بار. ياعني قانداي دا بٸر كٷدٸكتٸ ۇستالعان جاعدايدا وعان ەڭ الدىمەن نەگٸزگٸ قۇقىقتارى تٷسٸندٸرٸلۋٸ تيٸس: ٶزٸنە قارسى جاۋاپ بەرمەۋ قۇقىعى, ادۆوكات جالداۋ قۇقىعى, قاجەت بولعان جاعدايدا تەگٸن ادۆوكات تالاپ ەتۋ قۇقىعى. بۇلاردىڭ بارلىعى – بازالىق قۇقىقتار», – دەدٸ ول.
سونداي-اق دەپۋتات 30 جىل بويى زاڭگەرلەر قاۋىمى ارمانداعان ادۆوكاتۋرا مەرتەبەسٸنٸڭ كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلۋٸن تاريحي ەدٸلدٸك دەپ باعالادى.
«ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ اتا زاڭنان كٶرٸنٸس تابۋى – كٶپتەن كٷتكەن مەسەلە. بۇل پروكۋراتۋرا مەن ادۆوكاتۋرانىڭ پروتسەستٸك مٷمكٸندٸكتەرٸن تەڭەستٸرۋگە جول اشادى. ياعني, سوت زالىندا ەكٸ تاراپتىڭ دا قۇقىقتىق پەرمەنٸ بٸردەي بولادى. مەن وسى ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر ٷشٸن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىن رەفەرەندۋمعا بەلسەندٸ قاتىسۋعا شاقىرامىن», – دەدٸ ابزال قۇسپان.
