15 ناۋرىزدا قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋسياعا قاتىستى رەفەرەندۋم وتپەك. اتا زاڭىمىزعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر حالىق اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر. كوپشىلىك كوكەيىندە «ەندى ەلدە قانداي وزگەرىستەر بولماق؟» دەگەن ورىندى ساۋال بار. وسى تۇستا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى سامات نۇرتازا مەن ابزال قۇسپان رەفەرەندۋمنىڭ استارىندا جاتقان باستى رەفورمالار جايلى ءسوز قوزعادى. ولاردىڭ پايىمىنشا، اتالعان وزگەرىستەر مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى جاڭا الەۋمەتتىك كەلىسىمنىڭ نەگىزى بولماق، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جاڭا كەزەڭگە اياق باسامىز
ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات نۇرتازا رەفەرەندۋمنىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى قوعامدى ۇيىستىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، 1995 جىلعى كونستيتۋسيا ءوز كەزەڭىندە ماڭىزدى ميسسيا اتقاردى جانە مەملەكەتتىكتى قالىپتاستىرۋدا تاريحي ءرول وينادى.
«ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى. ادام بولسىن، زات بولسىن، قۇبىلىس بولسىن – ءبارىنىڭ باسى مەن اياعى بار. سوندىقتان ەسكى كونستيتۋسيامەن قوش ايتىساتىن كەز دە جاقىندادى. ءبىز جاڭا داۋىرگە قادام باسىپ جاتىرمىز»، – دەيدى ول.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، ەل الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق مىندەت – ىشكى الاۋىزدىققا جول بەرمەي، ۇلتتىق تۇتاستىقتى كۇشەيتۋ.
«جاڭا كونستيتۋسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا جازىلعانداي، ءبىز مىڭجىلدىق تاريحى بار ەلمىز. ياعني بۇل جەردە مەكەندەگەن ءبىر مەملەكەتتىڭ حالقى «ءبىرتۇتاس وتباسى» دەگەن فيلوسوفيالىق تۇجىرىم بار»، – دەپ قوستى ول.
سامات نۇرتازا جاڭا رەداكسياداعى كونستيتۋسيا مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمدى كۇشەيتىپ، ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىمدى ارتتىرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.
سونداي-اق دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەر ءارتۇرلى سالانى قامتيدى. ول كوميسسيا قۇرامىندا ءتۇرلى ماماندىق وكىلدەرى بولعانىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ءارقايسى وزىنە جاقىن باعىتتارعا كوبىرەك ءمان بەرگەن.
«ءبىرى ءولىم جازاسى تاقىرىبىن كوتەرسە، ەندى ءبىرى عىلىم مەن بىلىمگە، تاعى ءبىرى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا قاتىستى نورمالاردى العا تارتتى»، – دەيدى ول.
ادام – مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى
دەپۋتتىڭ پىكىرىنشە، ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ مازمۇنىندا ماڭىزدى يدەولوگيالىق بۇرىلىس بار. ايتۋىنشا، بۇرىن ەل دامۋى كوبىنە تابيعي رەسۋرستارمەن بايلانىستىرىلىپ كەلسە، جاڭا كونستيتۋسيا فيلوسوفياسىندا ادام كاپيتالى ءبىرىنشى ورىنعا شىققان.
«ارينە 95 باپتىڭ بارلىعى دا ەلدىڭ دامۋىنا نەگىزدەلگەن. ءبىراق ءار ادام تابيعاتىنا جاقىن نورمانى ەرەكشە قابىلدايدى. مىسالى ماعان «مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى بايلىعى – ادام» دەگەن تۇجىرىم قاتتى ۇنادى. ءبىز بۇعان دەيىن مۇناي مەن گازعا كوبىرەك ارقا سۇيەپ كەلدىك. ال ءقازىر العاشقى ورىنعا ادام شىقتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ءسوزى بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەدى دەپ ويلايمىن»، – دەپ قوستى ول.
نۇرتازانىڭ پىكىرىنشە، ناعىز مەملەكەتشىلىدىك – ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى مىزعىماس سەنىمنەن باستاۋ الادى.
«ادام ءوزىن مەملەكەتكە كەرەك سەزىنۋى كەرەك. ال مەملەكەت ادامدى قورعاپ وتىرۋى كەرەك. ءتىپتى دۇنيەنىڭ كەز كەلگەن قيىرىندا قيىندىققا تاپ بولسا دا، «مەنى مەملەكەتىم قۇتقارادى!» دەگەن اسقاق سەنىم بولۋى شارت. بۇل – ناعىز مەملەكەتشىل پوزيسيا»، – دەدى حالىق قالاۋلىسى.
ونىڭ پايىمىنشا، تەك مەملەكەتشىلدىك ماڭگى قۇندىلىق بولىپ قالا بەرمەك.
«پرەزيدەنتتەر اۋىسادى، دەپۋتاتتار مەن اكىمدەر وزگەرەدى، ادامدار كەلەدى-كەتەدى. ءبارى دە ۋاقىت ەنشىسىندە. ال مەملەكەتشىلدىك دەگەنىمىز – وتە جوعارى دەڭگەيدەگى ۇعىم. سوندىقتان مەن بۇل قۇجاتتى «مەملەكەتشىل كونستيتۋسيا» دەپ باعالايمىن. بولاشاقتا قاسىم-جومارت توقايەۆتان كەيىن كەلەتىن باسشىلار دا وسى باعىتتان اينىماي، وسى قۇجاتتىڭ رۋحىمەن جۇمىس ىستەسە قۇبا-قۇپ»، – دەيدى ول.
ۆيسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى
دەپۋتات رەفەرەندۋم اياسىندا ۇسىنىلىپ وتىرعان ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى ۆيسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ەكەنىن العا تارتتى.
«مەنىڭشە، بۇل مەملەكەتتىڭ بيلىك ساباقتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى ينستيتۋت. ەستەرىڭىزدە بولسا، بىزدە بۇرىن ۆيسە-پرەزيدەنت بولعان. مىسالى، 1996 جىلعا دەيىن ەرىك اسانبايەۆ قىزمەت اتقارعان. سوندىقتان ۆيسە-پرەزيدەنت – پرەزيدەنت ءوز قىزمەتىن اتقارا الماي قالعان جاعدايدا، وتستاۆكاعا كەتكەندە نەمەسە قايتىس بولعاندا بيلىكتى ۋاقىتشا ۇستاپ، ەكى اي ىشىندە سايلاۋ وتكىزۋگە مىندەتتى تۇلعا. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، cاياسي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە بۇل ينستيتۋت ەل ىشىندەگى الاۋىزدىققا جول بەرمەيتىن، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن ساقتايتىن بەرىك قالقان ىسپەتتى»، - دەپ قوستى ول.
حالىق قالاۋلىسى وڭىرلەردەگى كەزدەسۋلەردىڭ بارىسى جايلى دا ءسوز قوزعادى.
«ارىپتەستەرىمنىڭ جۇمىسىنا تورەلىك ايتا المايمىن، ءبىراق وزىمە جۇكتەلگەن مىندەت اياسىندا استانا مەن وزگە دە ايماقتاردى ارالاپ ءجۇرمىز. قوعام باعاسىن ءوزى بەرەدى. جەكە باسىم ەشقانداي ورەسكەلدىك نەمەسە زاڭ بۇزۋشىلىقتى بايقامادىم. ونداي جاعدايلار ورىن السا، ونىمەن قۇزىرلى ورگاندار اينالىسۋى ءتيىس»، – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
دەپۋتات كەيىنگى ەكى اپتادا 50-گە جۋىق كەزدەسۋ وتكىزىپ، حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
«جۇرت ءبىزدى جىلى قابىلداپ جاتىر. وقىرمان دا، تىڭدارمان دا تەرەڭ سۇراقتار قويادى. كەيدە جاۋاپتى بىرگە ىزدەپ، بايىپپەن تۇسىندىرۋگە تىرىسامىز. مەنىڭ ويىمشا، ءار دەپۋتاتتىڭ، ءار مينيستر مەن اكىمنىڭ ءوز مايدانى بار. ول فيلوسوفيالىق، رۋحاني جانە يدەولوگيالىق مايدان. ءبىز مۇندا كونستيتۋسيانىڭ ماڭىزى مەن وڭ تۇستارىن حالىققا جەتكىزۋدى پارىز ساناپ ءجۇرمىز»، – دەپ تۇيىندەدى ول.
ابزال قۇسپان پىكىرى
بۇعان دەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان دا «امانات» پارتياسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليلىنا بەرگەن پىكىرىندە ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەسكەنىن جەتكىزگەن ەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، الداعى ساياسي ناۋقان ەلدىڭ قۇقىقتىق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. دەپۋتات قوعامدا بۇل ماسەلەگە بايلانىستى قىزۋ پىكىرتالاس جۇرگەنىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ سانايدى. ول مۇنى ەل ازاماتتارىنىڭ اتا زاڭعا بەيجاي قارامايتىنىن كورىنىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بىلتىردان بەرى كوپتەگەن ۇسىنىس قارالدى. بيىل كوميسسيا جۇمىسى وتە اشىق رەجيمدە جۇرگىزىلدى. بارلىق ۇسىنىس جان-جاقتى تالدانىپ، تالقىلاندى. ءقازىر جوبا تۇبەگەيلى بەكىتىلدى. ەندى وسى جوباعا داۋىس بەرۋ عانا قالىپ تۇر»، – دەدى ول.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى گەوساياسي وزگەرىستەر مەن سيفرلىق ترانسفورماسيا جاعدايىندا نەگىزگى زاڭدى جاڭارتۋ – ۋاقىت تالابى.
«كونستيتۋسياعا ەنگىزىلىپ جاتقان قۇجات – مۇلدەم جاڭا كونستيتۋسيا. ويتكەنى قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى قوعام ۇلكەن وزگەرىستەر مەن ترانسفورماسيا كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار سيفرلىق الەم ادامزات ومىرىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتە باستادى. وسى جاعدايلارعا بايلانىستى جاڭا كونستيتۋسيا قابىلداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
ەڭ باستى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – كونستيتۋسيانىڭ ادامعا باعىتتالعاندىعى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق، 1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى كونستيتۋسيا نەگىزىنەن مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ەدى. ال قابىلدانعالى وتىرعان جاڭا كونستيتۋسيا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ، ەڭبەك ادامدارىنىڭ قۇقىقتارىن كۇشەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر»، – دەپ قوستى ول.
قۇسپان كونستيتۋسيانىڭ پرەامبۋلاسىندا «زاڭ مەن ءتارتىپ» جانە «ادىلەتتى قازاقستان» قاعيداتتارىنىڭ كورىنىس تابۋىن وسى باعىتتىڭ دالەلى رەتىندە اتادى. ايتۋىنشا، نەگىزگى باپتاردىڭ باسىم بولىگى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى.
«ماسەلەن، حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان «ميراندا قۇقىعى» قاعيداتتارى بار. ياعني قانداي دا ءبىر كۇدىكتى ۇستالعان جاعدايدا وعان ەڭ الدىمەن نەگىزگى قۇقىقتارى ءتۇسىندىرىلۋى ءتيىس: وزىنە قارسى جاۋاپ بەرمەۋ قۇقىعى، ادۆوكات جالداۋ قۇقىعى، قاجەت بولعان جاعدايدا تەگىن ادۆوكات تالاپ ەتۋ قۇقىعى. بۇلاردىڭ بارلىعى – بازالىق قۇقىقتار»، – دەدى ول.
سونداي-اق دەپۋتات 30 جىل بويى زاڭگەرلەر قاۋىمى ارمانداعان ادۆوكاتۋرا مارتەبەسىنىڭ كونستيتۋسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋىن تاريحي ادىلدىك دەپ باعالادى.
«ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتىنىڭ اتا زاڭنان كورىنىس تابۋى – كوپتەن كۇتكەن ماسەلە. بۇل پروكۋراتۋرا مەن ادۆوكاتۋرانىڭ پروسەستىك مۇمكىندىكتەرىن تەڭەستىرۋگە جول اشادى. ياعني، سوت زالىندا ەكى تاراپتىڭ دا قۇقىقتىق پارمەنى بىردەي بولادى. مەن وسى ماڭىزدى وزگەرىستەر ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعىن رەفەرەندۋمعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرامىن»، – دەدى ابزال قۇسپان.
