Қазақстандағы Ұлттық қор туралы сөз болғанда, көбіне оның көлемі мен жинақталған қаражаты айтылады. Алайда болашақ ұрпақ үшін маңыздысы – тек қаржы қорының мөлшері ғана емес, оларға қандай ел мұра болып қалатыны. Яғни мектептердің жағдайы, ауруханалардың сапасы, жолдар, коммуналдық жүйелер мен энергетикалық инфрақұрылымның деңгейі де ұлттық байлықтың маңызды бөлігі саналады.
Қазіргі таңда Ұлттық қордың валюталық активтері 65,5 миллиард долларға жеткен. Қордың негізгі міндеті – табиғи ресурстардан түсетін табысты жинақтап, экономиканы сыртқы күйзелістерден қорғау және болашақ ұрпақ үшін қаражат сақтау, деп жазды Eureporter сарапшылары.
Әлемдік тәжірибе не көрсетеді?
Сарапшылардың айтуынша, егеменді қорлардың жұмыс істеуінің бірыңғай үлгісі жоқ. Әр мемлекет жинақтау, экономиканы тұрақтандыру және ұлттық дамуды қаржыландыру арасындағы тепе-теңдікті өзінше қалыптастырады. Мәселен, Норвегия қор қаражатын сақтауға басымдық берсе, Чили оны экономикалық дағдарыстар кезінде белсенді пайдаланады. Ал Кувейт пен Әзербайжан ұлттық қор ресурстарын ірі инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға бағыттап келеді. Бұл елдердің тәжірибесі ұлттық байлықты тек жинақтап қою емес, оны елдің дамуына жұмыс істету де маңызды екенін көрсетеді.
Ұлттық қор балаларға да жұмыс істеп жатыр
Қазақстанда 2024 жылдан бері «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы іске қосылған. Оның аясында қордың инвестициялық табысының бір бөлігі әрбір балаға бөлініп, 18 жасқа толғаннан кейін білім алуға немесе баспана жағдайын жақсартуға жұмсалады. 2024 жылдың ақпанынан 2026 жылдың 1 тамызына дейін бұл төлемдерді 338 мыңнан астам жас қазақстандық алған.
Ұлттық қор қаражаты инфрақұрылымға бағытталмақ
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет Ұлттық қор қаржысын экономиканың ұзақ мерзімді дамуына әсер ететін стратегиялық жобаларға жұмсау қажеттігін айтқан болатын. Осы бағыттағы жоспарларға сәйкес, Қазақстан 2027 жылдан бастап қор қаражатының бір бөлігін жалпыұлттық маңызы бар инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға жұмсамақ. Алдын ала жоспар бойынша, 2027 жылы бұл мақсатқа 4 миллиард доллардан астам қаржы бөлінеді. 2028 және 2029 жылдары да жыл сайын 3 миллиард доллардан астам қаражат қарастырылған.
Сарапшылар мұндай шешімнің мәні тек қаржыландыруда емес екенін атап өтеді. Олардың пікірінше, қаражат инфрақұрылымға бағытталғанда ұлттық байлық жоғалмайды, тек бір түрден екінші түрге ауысады. Яғни қаржы капиталы нақты активтерге айналады.
Инфрақұрылымға салынған қаржы қалай қайтады?
Мектептер, ауруханалар, жолдар, су және жылу желілері, энергетикалық нысандар ондаған жыл бойы халық пен экономикаға қызмет етеді. Сондықтан мұндай жобаларға салынған инвестицияны ағымдағы шығындармен салыстыруға болмайды.
Инфрақұрылым құрылысы кезінде отандық кәсіпорындарға тапсырыс көбейіп, жаңа жұмыс орындары ашылады. Ал нысандар пайдалануға берілгеннен кейін олардың тиімділігі ұзақ мерзімде байқалады. Жаңартылған инженерлік желілер апаттардың санын азайтады, жолдар өңірлер арасындағы байланысты жақсартады, ал энергетикалық жобалар жаңа өндірістердің ашылуына мүмкіндік береді.
Білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы инвестициялар да ерекше маңызға ие. Заманауи мектептер мен ауруханалар халықтың өмір сапасын жақсартып қана қоймай, адами капиталдың сапасын арттыру арқылы экономиканың ұзақ мерзімді әлеуетін күшейтеді.
Дамуды кейінге қалдырудың да құны бар
Сарапшылар инфрақұрылымдық жобаларды кейінге қалдырудың да өзіндік шығыны болатынын айтады. Электр энергиясының тапшылығы, тозған коммуналдық жүйелер, жолдардың жетіспеуі немесе мектептер мен медициналық мекемелердің аздығы экономикаға күн сайын қосымша салмақ түсіреді. Сондықтан қажетті жобалар неғұрлым ертерек іске асса, олардың пайдасы да соғұрлым тезірек сезіледі.
Ұлттық қор бұған дейін де экономиканы қолдаған
Ұлттық қор қаражатын стратегиялық міндеттерге пайдалану Қазақстан үшін жаңа тәжірибе емес. 2008–2009 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы кезінде қордан 10 миллиард доллар бөлінсе, 2015–2017 жылдары тағы 9 миллиард доллар экономикаға бағытталған. Ал пандемия кезеңінде қор трансферттері экономикалық тұрақтылықты сақтауға көмектесті.
Сарапшылардың пікірінше, қазір өзгеріп отырған нәрсе – қаражатты пайдалану қағидаты емес, оның мақсаты. Бұрын қор ресурстары негізінен дағдарыс салдарын жеңілдетуге жұмсалса, енді олардың бір бөлігі ұзақ мерзімді өсімге кедергі келтіретін инфрақұрылымдық мәселелерді шешуге бағытталмақ.
Болашақ ұрпаққа қандай мұра қалады?
Мамандардың айтуынша, бұл саясаттың тиімділігі Ұлттық қордан қанша қаражат алынғанымен емес, сол қаржының есебінен қандай активтер салынғанымен өлшенеді. Егер қордағы әр доллар жаңа жолдарға, сапалы мектептерге, заманауи ауруханаларға, сенімді энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылымға айналса, онда ұлттық байлықтың сапасы арта түседі.
Сондықтан алдағы жылдардағы басты мәселе Ұлттық қор қаражатын пайдалану-пайдаланбауда емес, сол қаржының есебінен қандай сапалы және тиімді жобалар жүзеге асырылатынында болмақ.
