قازاقستانداعى ۇلتتىق قور تۋرالى سٶز بولعاندا, كٶبٸنە ونىڭ كٶلەمٸ مەن جيناقتالعان قاراجاتى ايتىلادى. الايدا بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن ماڭىزدىسى – تەك قارجى قورىنىڭ مٶلشەرٸ عانا ەمەس, ولارعا قانداي ەل مۇرا بولىپ قالاتىنى. ياعني مەكتەپتەردٸڭ جاعدايى, اۋرۋحانالاردىڭ ساپاسى, جولدار, كوممۋنالدىق جٷيەلەر مەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دەڭگەيٸ دە ۇلتتىق بايلىقتىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ سانالادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرٸ 65,5 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. قوردىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – تابيعي رەسۋرستاردان تٷسەتٸن تابىستى جيناقتاپ, ەكونوميكانى سىرتقى كٷيزەلٸستەردەن قورعاۋ جەنە بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن قاراجات ساقتاۋ, دەپ جازدى Eureporter ساراپشىلارى.
ەلەمدٸك تەجٸريبە نە كٶرسەتەدٸ?
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەگەمەندٸ قورلاردىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ بٸرىڭعاي ٷلگٸسٸ جوق. ەر مەملەكەت جيناقتاۋ, ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جەنە ۇلتتىق دامۋدى قارجىلاندىرۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ٶزٸنشە قالىپتاستىرادى. مەسەلەن, نورۆەگييا قور قاراجاتىن ساقتاۋعا باسىمدىق بەرسە, چيلي ونى ەكونوميكالىق داعدارىستار كەزٸندە بەلسەندٸ پايدالانادى. ال كۋۆەيت پەن ەزەربايجان ۇلتتىق قور رەسۋرستارىن ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتاپ كەلەدٸ. بۇل ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ ۇلتتىق بايلىقتى تەك جيناقتاپ قويۋ ەمەس, ونى ەلدٸڭ دامۋىنا جۇمىس ٸستەتۋ دە ماڭىزدى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ۇلتتىق قور بالالارعا دا جۇمىس ٸستەپ جاتىر
قازاقستاندا 2024 جىلدان بەرٸ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى ٸسكە قوسىلعان. ونىڭ اياسىندا قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق تابىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەربٸر بالاعا بٶلٸنٸپ, 18 جاسقا تولعاننان كەيٸن بٸلٸم الۋعا نەمەسە باسپانا جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالادى. 2024 جىلدىڭ اقپانىنان 2026 جىلدىڭ 1 تامىزىنا دەيٸن بۇل تٶلەمدەردٸ 338 مىڭنان استام جاس قازاقستاندىق العان.
ۇلتتىق قور قاراجاتى ينفراقۇرىلىمعا باعىتتالماق
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸرنەشە رەت ۇلتتىق قور قارجىسىن ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنا ەسەر ەتەتٸن ستراتەگييالىق جوبالارعا جۇمساۋ قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن. وسى باعىتتاعى جوسپارلارعا سەيكەس, قازاقستان 2027 جىلدان باستاپ قور قاراجاتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمساماق. الدىن الا جوسپار بويىنشا, 2027 جىلى بۇل ماقساتقا 4 ميلليارد دوللاردان استام قارجى بٶلٸنەدٸ. 2028 جەنە 2029 جىلدارى دا جىل سايىن 3 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات قاراستىرىلعان.
ساراپشىلار مۇنداي شەشٸمنٸڭ مەنٸ تەك قارجىلاندىرۋدا ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قاراجات ينفراقۇرىلىمعا باعىتتالعاندا ۇلتتىق بايلىق جوعالمايدى, تەك بٸر تٷردەن ەكٸنشٸ تٷرگە اۋىسادى. ياعني قارجى كاپيتالى ناقتى اكتيۆتەرگە اينالادى.
ينفراقۇرىلىمعا سالىنعان قارجى قالاي قايتادى?
مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, جولدار, سۋ جەنە جىلۋ جەلٸلەرٸ, ەنەرگەتيكالىق نىساندار ونداعان جىل بويى حالىق پەن ەكونوميكاعا قىزمەت ەتەدٸ. سوندىقتان مۇنداي جوبالارعا سالىنعان ينۆەستيتسييانى اعىمداعى شىعىندارمەن سالىستىرۋعا بولمايدى.
ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسى كەزٸندە وتاندىق كەسٸپورىندارعا تاپسىرىس كٶبەيٸپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. ال نىساندار پايدالانۋعا بەرٸلگەننەن كەيٸن ولاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ۇزاق مەرزٸمدە بايقالادى. جاڭارتىلعان ينجەنەرلٸك جەلٸلەر اپاتتاردىڭ سانىن ازايتادى, جولدار ٶڭٸرلەر اراسىنداعى بايلانىستى جاقسارتادى, ال ەنەرگەتيكالىق جوبالار جاڭا ٶندٸرٸستەردٸڭ اشىلۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بٸلٸم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ينۆەستيتسييالار دا ەرەكشە ماڭىزعا يە. زاماناۋي مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار حالىقتىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتىپ قانا قويماي, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ەلەۋەتٸن كٷشەيتەدٸ.
دامۋدى كەيٸنگە قالدىرۋدىڭ دا قۇنى بار
ساراپشىلار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى كەيٸنگە قالدىرۋدىڭ دا ٶزٸندٸك شىعىنى بولاتىنىن ايتادى. ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى, توزعان كوممۋنالدىق جٷيەلەر, جولداردىڭ جەتٸسپەۋٸ نەمەسە مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق مەكەمەلەردٸڭ ازدىعى ەكونوميكاعا كٷن سايىن قوسىمشا سالماق تٷسٸرەدٸ. سوندىقتان قاجەتتٸ جوبالار نەعۇرلىم ەرتەرەك ٸسكە اسسا, ولاردىڭ پايداسى دا سوعۇرلىم تەزٸرەك سەزٸلەدٸ.
ۇلتتىق قور بۇعان دەيٸن دە ەكونوميكانى قولداعان
ۇلتتىق قور قاراجاتىن ستراتەگييالىق مٸندەتتەرگە پايدالانۋ قازاقستان ٷشٸن جاڭا تەجٸريبە ەمەس. 2008–2009 جىلدارداعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى كەزٸندە قوردان 10 ميلليارد دوللار بٶلٸنسە, 2015–2017 جىلدارى تاعى 9 ميلليارد دوللار ەكونوميكاعا باعىتتالعان. ال پاندەمييا كەزەڭٸندە قور ترانسفەرتتەرٸ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا كٶمەكتەستٸ.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸر ٶزگەرٸپ وتىرعان نەرسە – قاراجاتتى پايدالانۋ قاعيداتى ەمەس, ونىڭ ماقساتى. بۇرىن قور رەسۋرستارى نەگٸزٸنەن داعدارىس سالدارىن جەڭٸلدەتۋگە جۇمسالسا, ەندٸ ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ ٶسٸمگە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ينفراقۇرىلىمدىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالماق.
بولاشاق ۇرپاققا قانداي مۇرا قالادى?
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساياساتتىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ۇلتتىق قوردان قانشا قاراجات الىنعانىمەن ەمەس, سول قارجىنىڭ ەسەبٸنەن قانداي اكتيۆتەر سالىنعانىمەن ٶلشەنەدٸ. ەگەر قورداعى ەر دوللار جاڭا جولدارعا, ساپالى مەكتەپتەرگە, زاماناۋي اۋرۋحانالارعا, سەنٸمدٸ ەنەرگەتيكالىق جەنە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمعا اينالسا, وندا ۇلتتىق بايلىقتىڭ ساپاسى ارتا تٷسەدٸ.
سوندىقتان الداعى جىلدارداعى باستى مەسەلە ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ-پايدالانباۋدا ەمەس, سول قارجىنىڭ ەسەبٸنەن قانداي ساپالى جەنە تيٸمدٸ جوبالار جٷزەگە اسىرىلاتىنىندا بولماق.
