Qazaqstandaǵy Ulttyq qor týraly sóz bolǵanda, kóbine onyń kólemi men jinaqtalǵan qarajaty aitylady. Alaida bolashaq urpaq úshin mańyzdysy – tek qarjy qorynyń mólsheri ǵana emes, olarǵa qandai el mura bolyp qalatyny. Iaǵni mektepterdiń jaǵdaiy, aýrýhanalardyń sapasy, joldar, kommýnaldyq júieler men energetikalyq infraqurylymnyń deńgeii de ulttyq bailyqtyń mańyzdy bóligi sanalady.
Qazirgi tańda Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri 65,5 milliard dollarǵa jetken. Qordyń negizgi mindeti – tabiǵi resýrstardan túsetin tabysty jinaqtap, ekonomikany syrtqy kúizelisterden qorǵaý jáne bolashaq urpaq úshin qarajat saqtaý, dep jazdy Eureporter sarapshylary.
Álemdik tájiribe ne kórsetedi?
Sarapshylardyń aitýynsha, egemendi qorlardyń jumys isteýiniń biryńǵai úlgisi joq. Ár memleket jinaqtaý, ekonomikany turaqtandyrý jáne ulttyq damýdy qarjylandyrý arasyndaǵy tepe-teńdikti ózinshe qalyptastyrady. Máselen, Norvegiia qor qarajatyn saqtaýǵa basymdyq berse, Chili ony ekonomikalyq daǵdarystar kezinde belsendi paidalanady. Al Kýveit pen Ázerbaijan ulttyq qor resýrstaryn iri infraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttap keledi. Bul elderdiń tájiribesi ulttyq bailyqty tek jinaqtap qoiý emes, ony eldiń damýyna jumys istetý de mańyzdy ekenin kórsetedi.
Ulttyq qor balalarǵa da jumys istep jatyr
Qazaqstanda 2024 jyldan beri «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy iske qosylǵan. Onyń aiasynda qordyń investitsiialyq tabysynyń bir bóligi árbir balaǵa bólinip, 18 jasqa tolǵannan keiin bilim alýǵa nemese baspana jaǵdaiyn jaqsartýǵa jumsalady. 2024 jyldyń aqpanynan 2026 jyldyń 1 tamyzyna deiin bul tólemderdi 338 myńnan astam jas qazaqstandyq alǵan.
Ulttyq qor qarajaty infraqurylymǵa baǵyttalmaq
Prezident Qasym-Jomart Toqaev birneshe ret Ulttyq qor qarjysyn ekonomikanyń uzaq merzimdi damýyna áser etetin strategiialyq jobalarǵa jumsaý qajettigin aitqan bolatyn. Osy baǵyttaǵy josparlarǵa sáikes, Qazaqstan 2027 jyldan bastap qor qarajatynyń bir bóligin jalpyulttyq mańyzy bar infraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa jumsamaq. Aldyn ala jospar boiynsha, 2027 jyly bul maqsatqa 4 milliard dollardan astam qarjy bólinedi. 2028 jáne 2029 jyldary da jyl saiyn 3 milliard dollardan astam qarajat qarastyrylǵan.
Sarapshylar mundai sheshimniń máni tek qarjylandyrýda emes ekenin atap ótedi. Olardyń pikirinshe, qarajat infraqurylymǵa baǵyttalǵanda ulttyq bailyq joǵalmaidy, tek bir túrden ekinshi túrge aýysady. Iaǵni qarjy kapitaly naqty aktivterge ainalady.
Infraqurylymǵa salynǵan qarjy qalai qaitady?
Mektepter, aýrýhanalar, joldar, sý jáne jylý jelileri, energetikalyq nysandar ondaǵan jyl boiy halyq pen ekonomikaǵa qyzmet etedi. Sondyqtan mundai jobalarǵa salynǵan investitsiiany aǵymdaǵy shyǵyndarmen salystyrýǵa bolmaidy.
Infraqurylym qurylysy kezinde otandyq kásiporyndarǵa tapsyrys kóbeiip, jańa jumys oryndary ashylady. Al nysandar paidalanýǵa berilgennen keiin olardyń tiimdiligi uzaq merzimde baiqalady. Jańartylǵan injenerlik jeliler apattardyń sanyn azaitady, joldar óńirler arasyndaǵy bailanysty jaqsartady, al energetikalyq jobalar jańa óndiristerdiń ashylýyna múmkindik beredi.
Bilim berý men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy investitsiialar da erekshe mańyzǵa ie. Zamanaýi mektepter men aýrýhanalar halyqtyń ómir sapasyn jaqsartyp qana qoimai, adami kapitaldyń sapasyn arttyrý arqyly ekonomikanyń uzaq merzimdi áleýetin kúsheitedi.
Damýdy keiinge qaldyrýdyń da quny bar
Sarapshylar infraqurylymdyq jobalardy keiinge qaldyrýdyń da ózindik shyǵyny bolatynyn aitady. Elektr energiiasynyń tapshylyǵy, tozǵan kommýnaldyq júieler, joldardyń jetispeýi nemese mektepter men meditsinalyq mekemelerdiń azdyǵy ekonomikaǵa kún saiyn qosymsha salmaq túsiredi. Sondyqtan qajetti jobalar neǵurlym erterek iske assa, olardyń paidasy da soǵurlym tezirek seziledi.
Ulttyq qor buǵan deiin de ekonomikany qoldaǵan
Ulttyq qor qarajatyn strategiialyq mindetterge paidalaný Qazaqstan úshin jańa tájiribe emes. 2008–2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy kezinde qordan 10 milliard dollar bólinse, 2015–2017 jyldary taǵy 9 milliard dollar ekonomikaǵa baǵyttalǵan. Al pandemiia kezeńinde qor transfertteri ekonomikalyq turaqtylyqty saqtaýǵa kómektesti.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazir ózgerip otyrǵan nárse – qarajatty paidalaný qaǵidaty emes, onyń maqsaty. Buryn qor resýrstary negizinen daǵdarys saldaryn jeńildetýge jumsalsa, endi olardyń bir bóligi uzaq merzimdi ósimge kedergi keltiretin infraqurylymdyq máselelerdi sheshýge baǵyttalmaq.
Bolashaq urpaqqa qandai mura qalady?
Mamandardyń aitýynsha, bul saiasattyń tiimdiligi Ulttyq qordan qansha qarajat alynǵanymen emes, sol qarjynyń esebinen qandai aktivter salynǵanymen ólshenedi. Eger qordaǵy ár dollar jańa joldarǵa, sapaly mektepterge, zamanaýi aýrýhanalarǵa, senimdi energetikalyq jáne kommýnaldyq infraqurylymǵa ainalsa, onda ulttyq bailyqtyń sapasy arta túsedi.
Sondyqtan aldaǵy jyldardaǵy basty másele Ulttyq qor qarajatyn paidalaný-paidalanbaýda emes, sol qarjynyń esebinen qandai sapaly jáne tiimdi jobalar júzege asyrylatynynda bolmaq.
