Қазақстанда ақпаратты тұтыну құрылымы өзгеріп, қазақ тілінің үлесі айтарлықтай артқанымен, қоғамда ақпарат көздеріне деген сенім деңгейі төмен күйінде қалып отыр, деп хабарлайды Dala News.
Бұл туралы 2026 жылғы 24 ақпан мен 6 наурыз аралығында DEMOSCOPE қоғамдық пікір экспресс-мониторингі жүргізген зерттеу нәтижелері көрсетті.
Зерттеу MediaNet халықаралық журналистика орталығы, PAPERLAB зерттеу орталығы және Конрад Аденауэр қорының қолдауымен жүзеге асырылған.
Қазақ тілінің үлесі айқын артты
Сауалнама нәтижесі бойынша, қазақстандықтардың 76,5% ақпаратты қазақ тілінде тұтынады. Оның ішінде 45,4% ақпаратты негізінен қазақ тілінде алса, 31,1% қазақ және орыс тілдерін қатар қолданады. Ал 21,1% тек орыс тілінде ақпарат алады.
Бұл көрсеткіш қазақ тілінің медиакеңістіктегі позициясы күшейгенін көрсетеді. Мысалы, соңғы жылдары әлеуметтік желілерде қазақ тіліндегі контенттің көбейіп, әсіресе жастар арасында қазақша ақпарат тұтыну трендке айналғаны байқалады.
Әлеуметтік желілер басты ақпарат көзіне айналды
Қазақстандықтардың 55,9% жаңалықты әлеуметтік желілерден алады. Сонымен қатар 30,6% интернет-сайттарды, 30,2% теледидарды, 16,1% YouTube платформасын, ал 13,1% мессенджерлерді пайдаланады.
Ал дәстүрлі БАҚ-тың үлесі айтарлықтай төмен: газеттерді 3,4%, радионы 2,5% ғана қолданады.
Бұл деректер цифрлық платформалардың толық басымдыққа ие болғанын көрсетеді. Мысалы, көп жағдайда азаматтар жаңалықты Instagram немесе TikTok арқылы көріп, кейін ғана ресми сайттарға жүгінеді.
Ең танымал платформалар
Қазақстандықтар арасында ең кең таралған платформалар: Instagram 58,0%, TikTok 39,1%, WhatsApp 29,0%, YouTube 28,1%, Telegram 16,4%.
Ресейлік желілердің үлесі төмен деңгейде қалып отыр: ВКонтакте 1,7%, Одноклассники 3,3%. Сонымен қатар 14,7% респондент әлеуметтік желілерді мүлде қолданбайтынын айтқан.
Бұл көрсеткіштер аудиторияның визуалды әрі жылдам форматтағы контентке көбірек көшкенін көрсетеді. Мысалы, қысқа видеолар арқылы ақпарат алу қазіргі уақытта ұзақ мәтін оқудан гөрі ыңғайлы саналады.
Ақпаратқа сенім деңгейі төмен
Респонденттердің 57,4% мемлекеттік БАҚ-қа сенетінін айтса, 54,4% ақпаратты туыстары мен таныстарынан алғанды сенімді деп санайды. Алайда 30,9% мемлекеттік БАҚ-қа, 29,7% жақын ортадан алынған ақпаратқа сенбейді.
Ал басқа көздерге сенім әлдеқайда төмен: блогерлерге 66,1% сенбейді, тек 16,6% сенеді. Әлеуметтік желідегі топтарға 62,9% сенбейді, 16,7% сенеді. Ресейлік БАҚ-қа 60,7% сенбейді, 18,1% сенеді. Шетелдік БАҚ-қа 48,9% сенбейді, 21,9% сенеді.
Жекеменшік БАҚ бойынша пікір екіге бөлінген: 43,3% сенбейді, 37,3% сенеді.
Бұл жағдай қоғамда ақпараттық сенім дағдарысы бар екенін көрсетеді. Мысалы, адамдар көбіне ресми ақпараттан гөрі таныстарынан естіген мәліметке көбірек сенуге бейім.
Жас ерекшелігі сенімге әсер етеді
18–29 жас аралығындағы азаматтардың 66,4% мемлекеттік БАҚ-қа сенеді. Ал 50–59 жас аралығында бұл көрсеткіш 46,5% ғана.
Блогерлерге сенім ең төмен деңгейде 30–39 жас тобында байқалады, олардың 72,6% блогерлерге сенбейді. Ал жастар мен 50–59 жас тобында сенім деңгейі салыстырмалы түрде жоғары, тиісінше 20,5% және 21,3%.
Жекеменшік БАҚ-қа жастар арасында сенім жоғары: 18–29 жастағылардың 49,6% сенеді. Ал 60 жастан асқандардың 52,7% керісінше сенбейді.
Бұл деректер әр буынның ақпарат қабылдау тәсілі әртүрлі екенін көрсетеді. Мысалы, жастар жаңа форматтарға тез бейімделсе, аға буын дәстүрлі ақпарат көздеріне көбірек мән береді.
Медиа сауаттылық деңгейі
Респонденттердің 65% ақпаратты бөліспес бұрын тексеретінін айтқан. Оның ішінде 46,9% әрдайым тексереді, 18,1% кейде тексереді.
Алайда 10,8% ақпаратты мүлде тексермейді, ал 7,8% сирек тексереді.
Ақпаратты ажырату қабілеті бойынша 39,2% жалған ақпаратты оңай анықтайды, 33,4% қиындық көреді, ал 23% бұл туралы ойланбайды.
Бұл медиа сауаттылық мәселесінің өзекті екенін көрсетеді. Мысалы, әлеуметтік желіде тараған кез келген ақпаратты тексермей бөлісу жалған ақпараттың жылдам таралуына әкеледі.
Сөз бостандығына көзқарас әркелкі
Қазақстан 2025 жылы «Репортеры без границ» рейтингінде 141-орында тұр.
Сауалнама нәтижесі бойынша 34,9% сөз бостандығы жағдайын оң бағалайды, 33,6% бейтарап, ал 27,2% теріс бағалайды.
50–59 жас тобы ең сыншыл болып шықты, олардың 36,3% жағдайды теріс бағалаған. Ал жастар арасында бұл көрсеткіш 23%.
Бұл қоғамда сөз бостандығына қатысты пікірдің біркелкі емес екенін көрсетеді. Мысалы, кейбір азаматтар жағдайды жақсарды деп бағаласа, басқалары керісінше шектеулер бар деп санайды.
MediaNet халықаралық журналистика орталығының директоры Адиль Джалиловтың айтуынша, қазіргі медиакеңістіктегі басты мәселе ақпараттың көптігі емес, оның сапасы мен қабылдануы.
Ол Greater Internet Freedom платформасына берген пікірінде:
«Адамдар ақпаратты көп тұтынады, бірақ оны тексеру мен сыни бағалау дағдылары жеткіліксіз. Сондықтан медиа сауаттылықты арттыру аса маңызды», – деген.
Сарапшының пікірінше, цифрлық ортада ақпараттың жылдам таралуы жалған мәліметтердің де кең таралуына әсер етеді.
DEMOSCOPE зерттеуі Қазақстандағы медиакеңістіктің түбегейлі өзгеріп жатқанын көрсетті. Қазақ тілінің үлесі артып, әлеуметтік желілер негізгі ақпарат көзіне айналды.
Сонымен қатар, ақпаратқа деген сенім деңгейі төмен, ал медиа сауаттылық мәселесі әлі де өзекті.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі жағдайда басты міндет сапалы, тексерілген және қазақ тіліндегі контентті дамыту.
