2026 жылдың мамыр айында Қазақстанның Жоғарғы Соты ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істерге қатысты нормативтік қаулыны жаңартты. Алғаш рет цифрлық ортаға осындай егжей-тегжейлі құқықтық түсіндірме берілді: әлеуметтік желілердегі жарияланымдарға, онлайн-платформаларға, интернет-ресурстарға, мобильді қосымшаларға және тіпті электрондық поштаға қатысты арнайы түсіндірмелер енгізілді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Өз пікірін білдіру мен өзгенің құқығын бұзудың арасы қай жерде ажыратылады? Әлеуметтік желі қолданушылары қандай қателіктерді жиі жібереді? Бұл туралы Qazaq Expert Club сарапшысы, судья Динара Қойқабаева айтып берді.
Оның айтуынша, соңғы жылдары әлеуметтік желілердегі жарияланымдарға байланысты даулар саны айтарлықтай артқан.
Мәселен, 2024 жылы соттарға ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғау бойынша 1 612 талап-арыз түскен. Оның 42-сі бұқаралық ақпарат құралдарына қатысты болса, 430-ы жеке және заңды тұлғаларға бағытталған. 2025 жылы мұндай талаптардың саны 2 009-ға жетіп, оның 52-сі БАҚ-қа, 471-і жеке және заңды тұлғаларға қатысты болған. Ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында 1 193 талап-арыз түсті, оның ішінде 12-сі БАҚ-қа, 268-і жеке және заңды тұлғаларға қатысты.
«Осындай істерді қарай отырып, жанжалдардың басым бөлігі әдейі жасалған әрекеттен туындамайтынын байқадым. Көбіне оған эмоцияға берілу, асығыс қорытынды жасау және рұқсат етілген сын мен заң бұзушылықтың ара-жігін білмеу себеп болады», – дейді ол.
Судьяның пікірінше, ең жиі кездесетін қателіктерді бірнеше санатқа бөлуге болады.
Мысалы, адамдар айыптауды дәлелденген факт ретінде көрсетуге бейім. Сот дауларының ең көп тараған себептерінің бірі – адамды заңды күшіне енген сот үкімі шықпай тұрып алаяқ, жемқор, қылмыскер, парақор немесе қылмыстық топтың мүшесі деп атау.
«Көптеген автор мұндай тұжырымдардың пікір ретінде емес, нақты факт туралы мәлімдеме ретінде қабылданатынын ескере бермейді», – дейді сарапшы.
Динара Қойқабаева кінәсіздік презумпциясы қағидаты әрекет ететінін еске салады: сот үкімі заңды күшіне енбейінше, адам қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп саналмайды. Сондықтан «тұлғаға қатысты тергеу жүргізіліп жатыр», «қылмыстық іс қозғалды», «іс сотта қаралып жатыр» сияқты ресми ақпаратқа сәйкес тұжырымдарды қолданған дұрыс.
Тағы бір жиі кездесетін қателік – субъективті бағаны дәлелденген факт ретінде көрсету.
«Заң пікір білдіруге тыйым салмайды. Мысалы, “Маған қызмет көрсету ұнамады” деген сөз – субъективті баға. Ал “компания алаяқтықпен айналысады”, “дәрігер дипломды сатып алған”, “рұқсат пара беру арқылы алынған” деген мәлімдемелер мүлде басқаша қабылданады. Бұл – тексеруге болатын нақты фактілер туралы ақпарат. Дәл осындай жарияланымдар көбіне сот талқылауының нысанына айналады», – деп түсіндіреді судья.
Оның айтуынша, адамдар көбіне салдарын ойламай, тексерілмеген ақпаратты жариялайды. Көпшілік таныстарынан естіген әңгімелерді, қауесеттерді немесе анонимді хабарламаларды тексерместен таратады.
Егер адам компанияның, дәрігердің, кәсіпкердің немесе мемлекеттік органның заңсыз әрекеті туралы ақпарат жарияласа, кейін оның шынайылығын дәлелдеуге өзі міндетті болуы мүмкін екенін түсінуі қажет.
«Мен қараған істердің бірінде ұйым жарияланған ақпаратты толық жоққа шығаратын құжаттарды ұсынды. Бұған қоса, кейбір сөз тіркестерінің қорлау сипатында болғаны жөнінде маман қорытындысы алынды. Соның нәтижесінде талап-арыз қанағаттандырылды», – дейді Динара Қойқабаева.
Ол жарияланымды өшіріп тастау әрдайым мәселені шешпейтінін де атап өтті. Заң сотқа жүгінбей тұрып-ақ дәлелдерді нотариат арқылы бекітуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар компьютерлік-техникалық зерттеулердің нәтижелері мен өшірілген жарияланымның мазмұнын анықтауға мүмкіндік беретін өзге де дәлелдер пайдаланылуы мүмкін.
«Көпшілік пікірлердің маңызы жоқ деп ойлайды. Алайда пікірлердің де салдары жазбалармен бірдей және олар жиі сот дауына себеп болады. Құқықтық тұрғыдан алғанда пікір қалдыру да ақпарат таратудың жеке жазба жариялаумен тең тәсілі саналады. Сондықтан балағаттау, негізсіз айыптау немесе жалған ақпарат тарату дәл сондай құқықтық салдарға әкелуі мүмкін», – дейді сарапшы.
Мысалы, әлеуметтік желі қолданушыларының бірі пікірде басқа адамды қорлап, оның жеке деректерін жариялаған. Сот бұл мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді деп танып, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау туралы талапты қанағаттандырған және 200 мың теңге көлемінде моральдық зиян өтемақысын өндіріп берген.
Тағы бір кең таралған қателік – өзгенің фотосуреттері мен жеке хат-хабарларын рұқсатсыз жариялау.
«Азаматтық заңнама адамның өз бейнесіне деген құқығын қорғайды, ал Конституция хат алмасу, телефон арқылы сөйлесу және өзге де хабарламалардың құпиялығына кепілдік береді. Сондықтан басқа адамның келісімінсіз оның фотосын немесе жеке хат-хабарын жариялау кей жағдайда сот дауына алып келуі мүмкін. Оның үстіне мұндай материалдар сотта да заң талаптары сақталып, хат алмасуға қатысушылардың құқықтары ескеріле отырып қана зерттеледі», – дейді Динара Қойқабаева.
Сөз соңында судья мынадай кеңес береді:
«“Жариялау” батырмасын баспас бұрын өзіңізден: “Бұл менің пікірім бе, әлде нақты факт туралы мәлімдеме ме?”, “Жазғанымды дәлелдермен растай аламын ба?”, “Сот шешімінсіз адамды қылмыс жасады деп айыптап отырған жоқпын ба?”, “Басқа адамның бейнесіне немесе хат-хабар құпиясына қатысты құқығын бұзып тұрған жоқпын ба?” деп сұраңыз.
Кей жағдайларда заңнама азаматтық-құқықтық жауапкершілікпен қатар әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікті де қарастыратынын ұмытпаған жөн. Мысалы, көпшілік алдында немесе телекоммуникация желілері арқылы таратылған жала үшін 180 АЕК-ке дейін айыппұл немесе әкімшілік қамау жазасы тағайындалуы мүмкін. Ал әдепсіз түрде айтылған қорлау, оның ішінде онлайн-платформалар арқылы жасалған әрекеттер үшін 200 АЕК-ке дейін айыппұл, түзеу жұмыстары немесе қоғамдық жұмыстар қарастырылған».
